ويتكەنى اۋىلداعى قاراشاڭىراقتان جاقسى-جايساڭدار, كورشى-قولاڭ ۇزىلمەيتىن ەدى. اناسىنا كومەكتەسىپ ءجۇرىپ, «وسى ۋاقىتىمدى كىتاپ وقۋعا جۇمساسام» دەگەن بالا قيال ونى العا جەتەلەپ, يننوۆاتسيالاردى, جوبالىق قارجىلاندىرۋدى باسقارۋ, ەنەرگەتيكاداعى قۇرىلىس, حالىقارالىق جانە كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدارداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا مول تاجىريبەسى بار جاھاندىق دەڭگەيدەگى بىلىكتى مامان دەڭگەيىنە جەتكىزەدى. ونىڭ ەسىمى – اسەل اياپوۆا.
ورال ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ءوز ءبىلىمىن شىڭداپ, جاسىل ەنەرگەتيكا, تۇراقتى دامۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى, جاسىل تەحنولوگيالار يننوۆاتسياسىن قارجىلاندىرۋ سالاسىندا كوشباسشى رەتىندە ۇلكەن قىزمەت اتقاردى. بىلىمگە دەگەن ىنتىزارلىق پەن بويىنداعى كۇش-جىگەر ونى اقش-تىڭ AES كورپوراتسياسىنىڭ ەنەرگەتيكاعا ارنالعان جاھاندىق دروندىق يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى جانە ەنەرگەتيكاداعى دروندار مەن روبوتتار حالىقارالىق كواليتسياسىنىڭ, امەريكاداعى «Women and Drones» قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى لاۋازىمىنا كوتەردى.
ادامدى العا جەتەلەيتىن ارمان بولسا, سول ارمانمەن قاۋىشتىراتىن تاباندى ەڭبەك, جۇيەلى ءبىلىم ەكەنى انىق. ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن ادامدار تۋرالى ءجيى ەستيمىز. بىراق ولاردىڭ سول دەڭگەيگە قالاي جەتكەنىن, قانشاما قيىندىق پەن مەحناتتى باستان كەشكەنىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اسەل دە ءوز سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى بولۋ ءۇشىن كوپتەگەن قاجىرلى ەڭبەك مەن قۇلشىنىستان التىنداي ۋاقىتىن اياعان ەمەس.
ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ول, «قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قورى» اق, «سامۇرىق-قازىنا» اق ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنىڭ باس مەنەدجەرى, «استانا-نەدۆيجيموست» اق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, لاۋازىمدى ءارى جاۋاپتى جۇمىس اتقارۋعا بەل شەشە كىرىستى. اناليتيك, ەكونوميست بولىپ جۇرگەن ونىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا قادام باسۋى دا ءبىر رەتكى ءساتتى تاڭداۋىنىڭ جەمىسى ەدى. سول ءساتتى ەسىنە العان ول «ادەپكىدە AES كورپوراتسياسىنىڭ قارجى بولىمىنە تۇيىندەمە جىبەرگەن ەدىم. ءۇش تۋردان وتكەن سوڭ, كومپانيا وكىلدەرى جوبا باسقارۋعا جاۋاپتىلاردىڭ رەزەرۆىنە تىركەپ قويعانىن ايتتى. ەكى ايدان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىندا باستالاتىن جاڭا جوبانىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعانىمدى حابارلادى. ءسويتىپ, وسكەمەنگە وتباسىممەن قونىس اۋدارىپ, وندا ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن كەڭەيتۋ كومانداسىنىڭ باسقارۋشىسى بولدىم. بۇگىندە ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەنىمە 10 جىلدان استى», دەدى.
تىڭعىلىقتى جۇمىس ناتيجەلەرى مەن كوپجىلدىق وزىق تاجىريبەسى وعان AES كورپوراتسياسىنىڭ باس كەڭسەسىنە (ارلينگتون قالاسى, ۆيردجينيا شتاتى, اقش) بارىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك جاسادى. جوعارى ءبىلىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەتىن مۇنداي جۇمىسقا قالاي قول جەتكىزگەنىن اسەلدىڭ ءوزى ايتىپ بەردى.
– ەلدە جۇرگەندە AES كورپوراتسياسىنىڭ ەكى ءىرى جوباسىن ىسكە اسىردىم. امەريكاداعى باسشىلىق ءبىرىنشى جوبانى حالىقارالىق ستاندارتپەن سالىستىرا وتىرىپ, جوعارى باعالايتىنىن ايتتى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋدا ءبىراز اقشا ۇنەمدەپ, اناعۇرلىم قاۋىپسىز نىسان ەتۋگە تىرىستىم. ال باسشىلىق ۇسىنعان ەكىنشى جوبانىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بىرىنشىگە قاراعاندا اۋىر بولدى. مەملەكەتتەن رۇقسات الۋ, حالىقارالىق بانكتەرمەن بايلانىس ورناتۋ وڭاي بولمادى. دەگەنمەن مۇنىڭ بارلىعىن تياناقتى ورىنداپ شىققان سوڭ, امەريكاداعىلار مەنى دارىندىلار پۋلىنا ەنگىزىپ, حالىقارالىق جوبالارعا جۇمىلدىراتىن ماماندار قاتارىنا قوستى. مەن ايتقان ەكىنشى جوبا بىتكەلى جاتقاندا ەۋروپاداعى ءتۇرلى ۇيىمنان ۇسىنىستار تۇسە باستادى. ودان بولەك, ەلىمىزدەگى نارىقتا ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى تانيتىندىقتان, وتاندىق حولدينگ باسشىلارى دا لاۋازىمدى قىزمەتكە شاقىردى. مۇنى ەستىگەن امەريكاداعى باسشىلىق بەلسەندىلىك تانىتىپ, ارلينگتونداعى باس كەڭسەگە جۇمىسقا شاقىرىپ, دروندار مەن روبوتتاردىڭ جۇمىسىن باقىلايتىن, قۇرامىندا قىزىق تا قيىن جوباسى بار باعدارلامانىڭ جەتەكشىسى بولۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ىسپەن اينالىسىپ كورمەگەن سوڭ, قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ, اقىرىندا 2017 جىلى وتباسىممەن امەريكاعا كوشىپ كەلدىم. بىراق مۇندا كەلگەندە بارلىعىن نولدەن باستاۋ قاجەت بولدى. باسشىلىق تىڭ يدەياسى بار ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوماندا جاساقتاۋدى مىندەتتەدى. سول ۋاقىتتا 15-تەن استام ەلگە قىزمەت كورسەتەتىن باعدارلامانىڭ جۇمىسىن باقىلاۋمەن بولدىم. اقىرىندا بىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتى ويلاعاننان دا اسىرا ورىنداپ, بۇگىندە دروندار مەن روبوتتار جونىندەگى باعدارلامالار اراسىندا كوشباسشى ۇيىمعا اينالدىق. وسى رەتتە دروندار مەن روبوتتاردىڭ تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى, – دەيدى اسەل اياپوۆا.
وزىنە سەنگەن تالاپتى اسەل الەمنىڭ 14 ەلىندە 600-دەن استام قىزمەتكەر تارتىلعان جاھاندىق يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى باسقارىپ, ءوزىن شىڭداۋعا, جاڭا يدەيالار اشۋعا تالپىنىس جاسايدى. ونىڭ باستى مىندەتى – 100-دەن استام ءتۇرلى كاسىپكە روبوتتەحنيكانى ەنگىزۋ. اتالعان جوبانىڭ تيىمدىلىگى مەن تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا سالاسىندا درون مەن روبوتتەحنيكانى قولدانىپ, بىرەگەي يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر جاساۋعا مۇرىندىق بولدى. ول جەتەكشىلىك ەتكەن باعدارلاما اقش ەنەرگەتيكاسى مەن عالامدىق ۇشقىشسىز اۆياتسيا سالاسىندا جوعارى باعاعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ كومانداسى «AUVSI Award 2018» حالىقارالىق سايىسىندا ەكىنشى ورىندى, تاعى ءبىر سايىستا ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ال حالىقارالىق «S&P Platts Global Energy Award 2018» بايقاۋىنىڭ «جىلدىڭ كوممەرتسيالىق تەحنولوگيالارى» باعىتىندا اسەل باستاعان ۇجىمنىڭ جوباسى توپ جاردى. وسىنىڭ بارىنە اسەل اياپوۆانىڭ ەڭبەگى ءسىڭدى. 2017 جىلدان باستاپ ول 16 ەلدى قامتيتىن ەنەرگەتيكا سالاسىندا درونداردى قولدانۋدى دامىتۋ جونىندەگى جاھاندىق يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ (AES Innovative Global Drone Program) ديرەكتورى مىندەتىن اتقارادى.
ول ءوز سالاسىندا بىلىكتى مامان عانا ەمەس, تاڭداۋلى كوشباسشى بولا ءبىلدى. وعان قولعا العان جوبالارىنىڭ جەمىستى ناتيجەسى دالەل بولا الادى. اسەل وسىعان دەيىن AES كورپوراتسياسىنداعى APEX جاھاندىق بايقاۋلارىنىڭ جۇلدەگەرى, دۇنيەجۇزىلىك تۇراقتى دامۋ قاۋىمداستىعىنداعى ۇزدىك جوبا يەسى (اۋستراليا), بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى جانىنداعى ايەل كاسىپكەرلەرگە ارنالعان فورۋمداعى ۇزدىك جوبا يەگەرى (يزرايل) اتانعان تالانت يەسى.
وسى ماقالانى جازىپ وتىرىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىن شولىپ شىقتىق. ءار جازباسىندا عىلىم مەن بىلىمگە قول جەتكىزگەن قازاق قىزىنىڭ ومىرگە, ءوزىنىڭ اينالاسىنا, ەلىنە دەگەن ىڭكارلىگى مەنمۇندالاپ تۇر. ءتىپتى ول الىپ امەريكانىڭ استاناسىندا جۇبايىمەن بىرگە بالالارىن قازاقى تاربيەمەن ءوسىرىپ, ۇرپاقتارىنا انا ءتىلىن جەتىك ۇيرەتىپتى. قىزمەتتە بىلىكتى مامان, وتباسىندا جاناشىر انا, قوعامدا ۇلگىلى ايەل بولا بىلگەن ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى ءوز ارمان جولىندا كۇرەسىپ جۇرگەن ءار ادامعا تاپتىرماس ساباق. ايتپاقشى, ونىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان ء«وز مانسابىڭ – ماڭىزدى جوبا» اتتى كىتابى جاقىندا قازاق تىلىندە جارىق كورگەنىن ەستىپ, وسى ءبىر قازاق قىزىنا دەگەن ءسۇيىنىشىمىزدى جاسىرا المادىق. بۇل جەتىستىگى تۋرالى بىلاي دەدى: «قىزمەت جولىمدا ءتۇرلى جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلدىم. بۇل وسى جولدىڭ ءار كەزەڭىندە جاڭا ماشىق, جاڭا ىزدەنىس پەن جاڭا ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. مەن تابىستى مانساپ قۇرۋعا كومەكتەسەتىن اقپاراتتىڭ بارلىعى ءبىر كىتاپتا بولسا ەكەن دەپ ويلايتىنمىن. الايدا مۇنداي كىتاپ قولىما تۇسپەدى. سوسىن ونى ءوزىم جازۋعا بەكىندىم. بۇل كىتاپتى جازۋداعى باستى ماقساتىم – مانساپتى جوسپارلاۋ, كوپشىلىك الدىندا ەمىن-ەركىن سويلەۋ, كوماندانى دۇرىس باسقارۋ جانە كوممۋنيكاتسيا سياقتى بىلىكتىلىككە قاتىستى بارلىق دەرەكتى ءبىر جيناققا توپتاستىرۋ. سونداي-اق جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەم بويىنشا مانساپتى جوسپارلاۋ مەن باسقارا بىلۋدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى جۇيەلەگىم كەلدى».
اتالعان كىتاپتىڭ ارتىقشىلىعى ونى كەز كەلگەن وقىرمان ءوز قاجەتىنە پايدالانا الادى. جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنان باستاپ, جاس ماماندار, كاسىبي ماماندار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلارعا جاقسى وقۋلىق بولارى داۋسىز. قازىرگى تاڭدا «جوبالاردى باسقارۋ» تاقىرىبىندا ەكىنشى كىتابىن جازۋ ۇستىندە.
ءوزىنىڭ جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە اسەل اياپوۆا الەمنىڭ 100 ۇزدىك جوبا مەنەدجەرىنىڭ رەيتينگىنە ەندى. سونىمەن قاتار 2019 جىلى «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. ول ءىرى جوبالاردا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ قانا قويماي, جاس عالىمدارعا, عىلىم جولىنا تۇسكەندەرگە ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ءبولىسىپ, تالىمگەرلىككە باسا نازار اۋداراتىنىن ايتادى. ايتا كەتسەك, لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ ارنايى تالىمگەرى جانە ەنەرگەتيكا, پرودجەكت- مەنەدجمەنت, جوعارى تەحنولوگيالار سالالارىندا تالانتتى قازاقستان جاستارىنا, «سامۇرىق قازىنا» كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاس ماماندارىنا تالىمگەرلىك قىزمەتىن قوسىمشا اتقارىپ ءجۇر. 2019 جىلى اسەل دارىندى قازاق جاستارىنا ءوزىنىڭ جەكە تالىمگەرلىك باعدارلاماسىن ۇيىمداستىرىپ, ولارعا ءۇمىت شىراعىن جاعۋعا نيەتتەنىپتى. «مەن الەۋمەتتىك جانە قايىرىمدىلىق ماقساتتاعى جوبامدى ماقتان تۇتامىن. جەكە تاجىريبەم مەن ءبىلىمىمدى اقىسىز ۇسىنا وتىرىپ, ولارعا كەم دەگەندە 135-150 ساعات ۋاقىت بولەمىن. بۇل – ەلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىم», دەيدى اسەل. بىزگە تانىس جوبالاردىڭ ءبىرى – «iQanat» ءبىلىم بەرۋ قورىندا اۋىلداعى تالانتتى جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا مەتسەنات ءرولىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. بۇل قور اۋىلدىق جەرلەردەن شىققان دارىندى جاستارعا مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە دانەكەرلىك جاساۋعا باعىتتالعان.
بۇگىنگى تاڭعا دەيىن جيناقتالعان ءبىلىم مەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا اسەل امەريكالىق ACPA جانە قازاقستاندىق AREK جاسىل ەنەرگەتيكا, «Women in Energy», حالىقارالىق جوبالاردى باسقارۋ IPMA قاۋىمداستىقتارىنىڭ, جوبالاردى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ (PMI), ەنەرگەتيكاداعى دروندار مەن روبوتتار جونىندەگى حالىقارالىق كواليتسيانىڭ ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ, AES جاسىل تەحنولوگيالار كوميتەتى جانە اقش تاعى Edison Electric Institute (EEI) ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەلەر بويىنشا (UAS) جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى سانالادى. سونداي-اق فەدەرالدىق اۆياتسيا اگەنتتىگىنىڭ ساياساتىن ازىرلەۋگە قاتىسقان.
2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اسەل الىبەكقىزى اقش-تىڭ Duke ۋنيۆەرسيتەتىندەگى Duke Fuqua بيزنەس مەكتەبىن Executive MBA-مەن اياقتادى. ونىڭ ەندىگى ماقساتى – الىپ امەريكادان العان تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىن دامىتۋعا ارناۋ. «ەلگە قاشان ورالاسىز؟» دەگەن سۇراعىمىزعا: ء«ۇش جىلدان كەيىن وتباسىممەن بىرگە ەلگە ورالامىن. سىرتتا العان ءبىلىمىمدى قولدانىپ, ەلىمنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن» دەپ جاۋاپ بەردى. ەڭبەگى ەرەن, قادامى باتىل, جوسپارى انىق اسەلدىڭ الداعى ۋاقىتتا ەلىمىز ءۇشىن تىڭ جوبالار جاساپ, عىلىمنىڭ زاۋ بيىگىنەن كورىنەرىنە سەنىمىمىز مول.
