– رۋسلان, الدىمەن زاماناۋي ونەر ورتاسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى, ارت-جوبانىڭ وزىنە جۇكتەگەن ماقسات-مىندەتىمەن تانىسساق.
– تäuel[dı]sız جوباسى 2019 جىلى قۇرىلدى. ول كەزدە مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرسىندا وقيمىن. مەكتەپ جاسىمنان پوەزياعا قاتتى قىزىعامىن. ادەبي كەشتەرگە ءجيى قاتىساتىنمىن. ستۋدەنت كەزىمدە دە ودان جىراقتامادىم. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىندا باسى-قاسىندا ءجۇردىم. بىراق پوەزيانىڭ دارىپتەلۋىنە, جالپى ءوتۋ فورماسىنا قاتتى كوڭىلىم تولا بەرمەيتىن. ءسويتىپ, ماعان العاش 2018 جىلى «نەگە پوەزيا ارقىلى شوۋ جاساماسقا؟!» دەگەن يدەيا كەلدى. قازاق اقىندارىنىڭ, قازاق پوەزياسىنىڭ الەۋەتى كەڭ. وتە بيىك. عالامدىق, ادامزاتتىق تاقىرىپتى, ەكولوگيانى, جاساندى سانانى, ساياساتتى قوزعاي الادى. مەن تەك ىزدەنۋىم كەرەك ەكەنىن سەزەتىنمىن. سودان 2019 جىلى وسى ارت-جوبانىڭ ءساتى ءتۇستى. بىرگە وقىعان بىرنەشە ادامعا يدەيامدى ايتىپ, ۇسىنىس تاستادىم. كەلىسكەنى 7-8 ادام عانا. كوماندا قۇرىلىپ, كەش وتكىزۋ قامىنا كىرىستىك. العاشقى كەشتە تاجىريبە جوق, اڭعالدىقتان, ءبىراز كەمشىلىك كەتتى. انونستى كەش وتۋگە ءبىر كۇن قالعاندا بەردىك. سونىڭ وزىندە 100-گە جۋىق ادام جيىلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2019 جىل ەلدەگى اۋقىمدى ساياسي وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ماسەلەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتستاۆكاسى, استانا قالاسى اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋى. ءبىرىنشى كونتسەرتىمىزدىڭ ستسەناريىن وسى تاقىرىپتارعا ساي بەيىمدەدىك. وسىلايشا, ءبىز العاش رەت استانا قالاسى اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋىنە ولەڭمەن ارت پروتەست جاسادىق. سوندا اقىن سايان ەسجاننىڭ: «بوياۋى وسى بوياماسىز كۇندەردىڭ, كەشە كىم ەم؟ بۇگىن ەندى كىم بولدىم؟ باسپاناسىز بوسىپ جۇرگەن كەزىمدە. استاناسىز قالارىمدى بىلگەن كىم؟», – دەگەن تارماقتارىن ساحناعا الىپ شىققانبىز. بۇدان بولەك, قوعامداعى باسقا دا كۇلبىلتەلى ماسەلەلەردى كوتەردىك. كەشتى وتكىزۋگە جالعا الاتىن ورىن سۇراۋ ءۇشىن استاناداعى جاستار تەاترىنا باردىق. ستۋدەنتتە قايدان اقشا بولسىن؟ جاعدايىمىزدى تەاتر باسشىلىعىنا تۇسىندىرگەن ەدىك, ولار بىزگە قازىر حالىقتىڭ تەاترعا ونشا كەلمەي جۇرگەنىن, ەگەر ولاردىڭ قويىلىمىنا 300 بيلەت ساتىپ بەرە الاتىن بولساق, ءبىر كەشكە تەاتر زالىن تەگىن بەرەتىندەرىن ايتتى. ول كەزدە كوماندادا جەتى ادام ەدىك. كەلىستىك. سونىمەن نە كەرەك, الگى بيلەتتەردى تۇگەلدەي ساتىپ, ەسەسىنە كونتسەرت وتكىزۋگە تەگىن ورىن تاپتىق. مۇنداعى ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك, وزەكتى ماسەلەنى ونەر ارقىلى كوپشىلىككە جەتكىزۋ. بىلايشا ايتقاندا, ونەر ارقىلى شەر تارقاتۋ. ويتكەنى ءبىزدىڭ كەشتەردە ەكولوگيا, جەر-انانىڭ جان ايقايى, ساياسات, ادامنىڭ جان كۇزەلىسى بولسىن ءارتۇرلى تاقىرىپ قوزعالادى, سوعان كوڭىلى بوساعان ادامدار بولدى. سونداي-اق زاماناۋي پوەزيا وكىلدەرى – جاس اۆتورلار مەن ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن تانىتۋ, ناسيحاتتاۋدى كوزدەيمىز.
– مىنە, ارت-جوبانىڭ ءوز اۋديتورياسىن جيناعانىنا 5 جىل تولىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قانداي ءىس-شارالاردى وتكىزدىڭىزدەر؟ حالىق كەشتەرىڭىزدى قالاي باعالاپ جاتىر؟
– ءبىز 6 كەش بەردىك. ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە ەرەكشە. سوڭعىسى بيىل ساۋىردە الماتى شاھارىندا «Hïkaya» اتاۋىمەن ءوتتى. ودان كەيىنگىسى «Betperde», ال العاشقى كەشىمىزدىڭ اتى بولمادى. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز سول تەاترلار سەكىلدى ايىنا بىرنەشە قويىلىم, جوسپارلى تۇردە كۇندە سپەكتاكل وتكىزبەيمىز. جىلىنا 1-2-ءۋى عانا بولادى. سوندىقتان تەاتر دەگەننەن گورى, ارت-جوبا دەگەن ءجون بولار. ءبىر جاعىنان تەاترعا كونتسەپتسيامىز ۇقسامايدى. بىزدە ءار نومىرگە ۇلكەن ەڭبەك كەتەدى. ءار پوەزيانىڭ الەۋەتى بولەك. ونى الىپ شىعاتىن ءارتىستىڭ, ساحنانىڭ, ءتىپتى فونداعى اۋەن بارلىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ايتپاعىم, كەز كەلگەن ءنومىردىڭ ارتىندا قاجىرلى ەڭبەك تۇرادى. ارت-جوبادا نەگىزىنەن بەس ادام. ولار: digital ديرەكتور – ايدانا ءجۇنىس, مۋزىكالىق پروديۋسەر – عازالى ورمان, كاستينگ ديرەكتور – اسەم قۇلمانوۆا جانە باس رەداكتور – نۇرجاۋعان مۇقانوۆا. ارقايسىمىز اقىنداردى ءبولىپ الامىز. ءوزىمىزدىڭ تاقىرىبىمىزعا كەلەدى-اۋ دەگەن ولەڭدەرىن دايىنداپ, ورتاعا سالىپ تالقىلايمىز. ول كەي كەزدەرى داۋ-دامايعا ۇلاسادى: «نەگە ءبىز ول ولەڭدى الۋىمىز كەرەك, نەگە مىنانى الماۋىمىز كەرەك؟» دەپ داۋلاسىپ جاتامىز. ول ۇدەرىس ماعان ۇنايدى. ويتكەنى ءادىل ءارى شىنايى وتەدى. ءبىز ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە وسى ونەردى جاساۋشى رەتىندە ءوز پىكىرىمىزدى كورەرمەنگە تاڭعىمىز كەلمەيدى. ەڭ سوڭعى شەشىمدى كورەرمەنگە قالدىرامىز. سوندىقتان ۇنەمى پوەزيانى كەز كەلگەن ءنومىردى بەكىتكەن كەزدە ونىڭ نەيترالدى بولعانىنا اسا قاتتى ءمان بەرەمىز. ەگەر وبەكتيۆتىلىك ساقتاماساق, وندا بۇل كورەرمەنگە, ونەرگە دەگەن قياناتىمىز بولار ەدى. كەش وتكىزەتىن كەزدە قالعان ادامدار كاستينگ ارقىلى تاڭداپ الىنادى. قۇرام جاڭارىپ وتىرادى. بۇل ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز. وسىلاي وزىمىزگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشا تۇسەمىز. ءار ونەرپاز وزىنشە ەرەكشە, ادەمى ءھام تالانتتى. نەگىزگى, الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى ەركىن كوتەرەتىن جوبا بولعاندىقتان, كەشتى ۇيىمداستىرۋدان بولەك, قوسىمشا سىناقتار دا بولىپ جاتادى. ماسەلەن, كەزەكتى ونەر كەشىنە ەڭ سوڭعى رەپەتيتسيامىزدى جاساپ جاتقانىمىزدا, ىشتەگى قىزمەتكەرلەر ءبىزدىڭ كەيبىر قويىلىمدارىمىزدى سۋرەتكە, ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, باسشىلارىنا جولداپ, كەي نومىرلەرىمىزدى ءبىرجولا الىپ تاستاعىسى كەلدى. ويلاڭىزشى, كونتسەرتتىڭ باستالۋىنا 2-3 ساعات قالدى. LED ەكراننان كورسەتىلەتىن ءبىر بەينەجازبامىزدى سولاي الىپ تاستادى. ايتپەگەن كۇندە كونتسەرت ءوتىپ جاتقان كەز كەلگەن ساتتە ميكروفوندى نەمەسە جارىقتى ءوشىرىپ تاستايتىندارىن ايتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعانىمەن, ءوز كولەڭكەسىنەن قورقاتىن وسىنداي ادامداردىڭ كەسىرىنەن تسەنزۋراعا تاپ بولىپ جاتامىز. بىراق كورەرمەن ءبىزدى سول ءۇشىن جاقسى كورىپ, كەشتەرىمىزدى باعالايتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ءبىز ارقاشان شىندىقتى ايتۋعا تىرىسامىز. شىندىق بار جەردە ونەر بار, ونەر بار جەردە شىندىق بولۋى كەرەك. بۇعان قوسا مەيلىنشە حالىقتىڭ كوكەيىندەگى, جۇرەگىندەگى نارسەلەردى ءدوپ باسىپ ايتۋعا تىرىسىپ, باعىپ ءجۇرمىز. ارينە, قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر بولادى. بىرەۋدىڭ كوڭىلى تولادى, بىرەۋدىڭ كوڭىلى تولمايدى دەگەن سەكىلدى. دەگەنمەن سىزداۋىق جارا سياقتى, وتە ماڭىزدى, نازىك, تاقىرىپتاردى قاۋزاعان سوڭ, كورەرمەنگە جاقىن شىعارمىز.
– ونەر كەشىنىڭ تاقىرىپتارىن, نەگىزگى يدەياسىن قالاي تاڭدايسىزدار؟
– كەشتىڭ ستسەناريىن جازار الدىندا, ءبىز اۋەلى قانداي تاقىرىپتاردى قامتيتىنىن, الەمدە قانداي وزگەرىستەر, قانداي نارسەلەر جۇزەگە اسىپ جاتقانىن قاراپ, قوعامنىڭ بىلايشا ايتقاندا تامىرىن باسىپ الامىز. كەيىن نەگىزگى تاقىرىپتى بەكىتىپ, ستسەناريگە وتىرامىز. ءبىزدىڭ پاندەميادان كەيىنگى كەشىمىز پوستپاندەميا كەزەڭى بولعاندىقتان, سيمۆوليكالىق ءمان-ماعىناعا يە «Betperde» دەپ اتالدى. ول دا تەگىن تاڭدالعان جوق. ادەيى ەكىۇدايى ماعىنا بەرەتىن ءسوزدى تاڭدادىق. بەكىتكەن تاقىرىپ اياسىنا بىرنەشە تاقىرىپشالاردى قاراستىردىق. مىسالى, ءبىزدىڭ سوڭعى كونتسەرتىمىز «Hïkaya» ءسوزى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى Stories ۇعىمىن بىلدىرەدى. ياعني ءبىز حيكايالاردا ءوتىپ جاتقان ءومىر دەۋمەن وسى تاقىرىپتى الدىق. جوبا بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي تاعايىنداعان «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» گرانتى نەگىزىندە جۇزەگە استى. بيلىكتەن گرانت الساق تا تاۋەلسىزبىز. جالپى, «Hïkaya» Internews گرانتىنىڭ جانە حالىقارالىق ARTIF Awards بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى. ونەر كەشىندە اقىندار تۇرسىنبەك باشار, يسلام قابىل ۇلى, ماقپال جۇماباي, قۋانىش ومىربەك, اسەل كارىباي, بايانعالي ءالىمجانوۆ, جۇلدىز مولداعاليەۆا, فايزۋللا ءتولتاي, اسەل قۇلمانوۆالاردىڭ ەكولوگيا, جەر, قاڭتار وقيعاسى, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىعى ءتارىزدى تاقىرىپتارداعى تۋىندىلارىن كاسىبي ەمەس جاستار ساحنالاپ كورسەتتى. جالپى, ءبىز بارلىعىن وسى حيكايادا كۇنى-ءتۇنى كورىپ جاتىرمىز دەپ ءبىر كونتسەپتسياعا سىيدىردىق.
– بايقاعانىم, كورەرمەندەرىڭىزدىڭ باسىم بولىگى – جاستار. اۋديتوريانى مۇقيات زەردەلەيتىندەرىڭىزدى دە, اڭعاردىق. وسى ورايدا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدى ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى 16 مەن 35 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردى الاڭداتاتىن تۇيىتكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىرىڭىزبەن بولىسسەڭىز. ولاردىڭ مەنتالدى ساۋلىعى تۋرالى نە دەيسىز؟
– ءبىز وسى تۋراسىندا «Beimalim» اتتى مەدياجوبامدا پسيحولوگپەن ميساۋلىق دەپ مەنتالدى ساۋلىقتى قازاقشالاپ, وففلاين كەزدەسۋ وتكىزگەنبىز. جۇزدەسۋدە تاقىرىپتى جان-جاقتى تالقىلادىق. جالپى, قازىر تەك جاستاردىڭ عانا ەمەس, كەز كەلگەن ادامنىڭ ميساۋلىعى سىر بەرىپ جاتىر. ويتكەنى قازىر قوعام پوستپاندەميالى كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. نەگىزى وعان اسا ءمان بەرمەسەك تە, ونىڭ سالدارى وتە اۋىر بولدى. وسى كەزگە دەيىن بىزدە مۇنداي تاجىريبە بولمادى. ويتكەنى ايلاپ-جىلداپ ءتورت قابىرعادا قامالۋ, ءبىر-بىرىمىزبەن سويلەسپەي, قارىم-قاتىناس جاساماۋ, شىنىمەن ادامزات ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاجىريبە. ادام – الەۋمەتتىك جانۋار. بىزگە ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرۋ وتە ماڭىزدى. وسى تۇستا پاندەميانىڭ سالدارىن قالىس قالدىرماي زەرتتەۋىمىز كەرەك. بۇل تۋرالى بىرنەشە ساراپشى, عالىمدار دا ايتىپ ءجۇر. بۇدان بولەك, ءبىز جارىق جىلدامدىعىمەن دامىعان زاماندا, مەيىرىمدى سىرتتان ىزدەيتىن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل ۆيرتۋالدى الەمنىڭ سالدارى بولۋى كەرەك. ياعني social media, اسىرەسە جاستارعا ۇلكەن قىسىم جاسايتىن. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاسى تۇگىلى كارىسى دە اداسىپ قالۋى وتە وڭاي. ءبىز «Hïkaya» كەشىندە سول ماسەلەنى زەرتتەۋگە تىرىستىق. شىنىندا كەز كەلگەن ماسەلەنى حيكايادا بايقاپ, باقىلاپ وتىرامىز. جانە وعان ابدەن ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتتى. اقپاراتتىڭ كوپتىگى جانە ونىڭ راس-وتىرىگىن ءبىلۋ قيىن. بۇعان قوسا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءبارىنىڭ ءومىرى ءمىنسىز, ادەمى كورىنەدى. سوندىقتان جاستار پسيحيكالىق تۇرعىدا جەتىلمەگەن, قالىپتاسپاعان, وزدەرىن باسقالارمەن سالىستىرۋعا بەيىم بولادى. مىنە, وسى بەيىمدىلىگى دە, وزدەرىنىڭ ميساۋلىقتارىن ودان ءارى السىرەتۋگە اكەلەدى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق جاستاردىڭ كاتەگورياسى دا ءارتۇرلى عوي. ولاردى كوبىنە بولاشاعى الاڭداتادى. ەستى جۇرتقا داۋسىن ەستىرتە الماي قينالۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدى وزدەرىنە بەرگەن دۇرىس. ويتكەنى كەز كەلگەن ادام سىرقاتتانعان كەزدە, ونىڭ قاي جەرى اۋىرىپ تۇرعانىن جاقسى باعامداي الاتىن وزىنەن اسقان ەشكىم بولمايدى. بۇل جەردە ءسوز كەزەگىن جاستارعا بەرگەن ۇتىمدى. ءارى ول ساياسي جۇيەنىڭ ىقپالىنداعى دۇنيە. ياعني ساياسي جىگەرسىز, ساياسي ىقپالسىز مۇنداي ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ قيىن. مىسالى, بىزدە قازىر پارلامەنتتە جاستارعا جانە ايەلدەرگە 30% كۆوتا بولىنگەن. بىراق بۇل زاڭ كەراعار قايشىلىق تۋدىرادى. ويتكەنى 30% جاستارعا دا, ايەلدەرگە دە ورتاق. ەكىگە ءبولىپ تاستاپ تۇر. نەگىزىندە 30% ايەلدەرگە دە, جاستارعا دا بولەك بەرىلسە, پارلامەنتتەگى جاستاردىڭ دا, ايەلدەردىڭ داۋسىن ەستي الاتىن مۇمكىندىك الار ەدىك. پارلامەنتتە جاستاردىڭ ءۇنىن جەتكىزەتىن ءوز وكىلدەرىنىڭ بولماۋىنان نەمەسە بولعاننىڭ وزىندە از بولعاندىقتان جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى جۇيەلى شەشىلمەي وتىر. جالپى, ساياساتقا بەلسەنە ارالاسقىسى كەلەتىن, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ازاماتتىق قوعام اراسىندا پروگرەسسيۆتى كوزقاراستاعى جاستار وتە كوپ. وسىنداي ازاماتتاردىڭ جولدارىن بوگەمەي, مەيلىنشە ءادىل سايلاۋ, ءادىل جۇيە ارقىلى ساياساتتا ورىن بەرۋ كەرەك. مىسالى, مەن جۋىردا وتكەن سايلاۋدى باقىلادىم. بىزدە ءبىرىنشى رەت ماجوريتارلى, پروپورتسيونالدى فورماتتا ءوتتى. سول كەزدە ءبىرازى قاتىسۋعا بەلسەندىلىك تانىتىپ, نيەت ءبىلدىردى. بىراق سايىپ كەلگەندە ولاردىڭ كوبىسى مانداتقا ىلىگە المادى. قورىتا ايتسام, جاستاردىڭ بالشىققا باتىپ جاتقان ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن دە ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرۋى وتە ماڭىزدى. ساياسي جۇيەدە وسى جاستار وكىلدەرىنىڭ بولۋى ودان دا ماڭىزدى.
– «Beimalim» جوباسىنا توقتالا وتسەڭىز.
– بۇل جوبانى «تäuel[dı]sız»-بەن قاتار باستاعان بولاتىنمىن. مەنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىم storytelling تۋرالى. ودان تەك تەوريالىق نەگىزدە ەمەس, پراكتيكالىق تۇرعىدا جوبا جاساعىم كەلدى. جەتەكشىم اينۇر تاشماكوۆا دا ۇسىنىسىمدى قولداي كەتتى. جالپى, يدەيا 3-كۋرستا «بۇگىنگىنىڭ باتىرلارى» ماقالالار بايقاۋىنا قاتىسقانمىن. سول كەزدە ءبىر كەيىپكەر تۋرالى سۇحبات الىپ, شاعىن ماقالا جازىپ شىقتىم. اڭگىمەدەن كەيىن قاتتى شابىتتانىپ, بۇگىندە تاسادا قالاتىن, ءبىز بىلە بەرمەيتىن, بىراق كوپ نارسەنىڭ وزگەرۋىنە, قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن بەيمالىم جانداردىڭ بارىنا كوزىم جەتتى. وسىلايشا, جوبا دۇنيەگە كەلگەن. قازىر ايامىزدى كەڭەيتىپ جاتىرمىز. شاعىن مەدياعا اينالدىرعىمىز كەلەدى. You tube-قا اۋىستىق. ودان بولەك, رۋحاني كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇرمىز. جوبانىڭ كونتسەپتسياسىن وزگەرتەمىز. مىنا ۋكرايناداعى سوعىستان كەيىن الەمدە كوپ نارسە وزگەردى. قازاقستاندا جالپى پوستكەڭەستىك ەلدەردە وتارسىزدانۋ تۋرالى كوپ ايتىلا باستادى عوي. وتارسىزدانۋ ول ءبارىمىز ىشتەي ويلاپ كەلگەن, بىراق ەشقاشان سىرتقا شىعارىپ ايتپاعان دۇنيە. سوندىقتان فورماتتى ساقتاپ, ءوز اۋديتوريامىزعا, وتارسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ تەزىرەك جۇرۋىنە ۇلەس قوسا الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. قوس جوبانىڭ ءبىر ۇستاپ تۇراتىنى, قارجىعا تاۋەلدىمىز. ولاردى ەشكىم قارجىلاندىرمايتىندىقتان, گرانتتارمەن عانا كۇنەلتەتىنىمىز قىنجىلتادى.
– اشىق اڭگىمەڭىزگە مىڭ العىس!
اڭگىمەلەسكەن
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
