سماعۇل اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, «ۇندەمەگە» العاش قارسى بولعان مۇرات اۋەزوۆ ەكەن. ول 1975 جىلى جو قۇرىلتايىندا «بۇل تاريحتى اينالىپ وتكەن ادەبيەتتىڭ بولاشاعى جوق», دەپتى. «بولاشاعى جوق» ادەبيەت سول كەزدە نەمەن اينالىسقانى بارىمىزگە ايان.
ءتۇرلى سەزىمگە بەرىلگەن, عاجايىپ انەكدوتتاردان قۇرالعان, ۇزىن-ىرعاسى شەتەلدەن كوشىرىلگەن, تابيعاتتى تامىلجىتا سۋرەتتەگەن شىعارمالار جوعارى باعالانىپتى.
ال ادام مەكەباەۆتىڭ «قۇپيا قويما» رومانى سيۋجەتى جاعىنان ولاردىڭ قاسىندا الدەقايدا سۇيەكتى شىعارما بولاتىن. ونىڭ ناسيحاتىن ءبىر كىسىدەي جاساپ باققانىمىزدىڭ سەبەبى دە ۇلكەن. ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ وسى روماننىڭ جەلىسىمەن كوركەم فيلم تۇسىرمەك بولعان ارەكەتى دە تەگىن ەمەس-تۇعىن. مەنىڭ ءبىر بىلگەنىم, بۇل تاقىرىپقا جاقسى رومان جازىلماي, جاقسى كينو دا تۇسىرىلمەيدى. سول جاقسى روماننىڭ ءبىرى «قۇپيا قويما» بولاتىن, بىراق وندا دا كوبىمىز ۇندەمەي قالدىق.
قوش, سونىمەن ادام مەكەباەۆتىڭ «قۇپيا قويما» رومانىنىڭ بۇل اراعا قاتىسى قانشا؟ روماندا مال-مۇلكى تاركىلەنەتىن ەل جاقسىسى ءبىراز دۇنيەسىن قۇمداعى قويماعا اپارىپ جاسىرماۋشى ما ەدى؟ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز نۇراقىم دا تاپ سونداي قويمانى 1931 جىلى ءۇش جاسىندا كورىپتى. ءۇش جاستاعى بالا ول زاماندا زەرەكتەۋ بولعان بولسا كەرەك.
شىعار اۋزى تاسپەن بەكىتىلگەن ۇڭگىرگە اكەسىمەن بىرگە بارعان. ۇڭگىرگە كىرگەندە, ساندىقتار, كىلەمدەر, تەكەمەتتەردى كورگەنى ەمىس-ەمىس ەسىندە. اكەسى ساندىقتى اشىپ, ۋىس-ۋىس التىن-كۇمىستەردى كوز الدىنا توسىپتى. ء«بىزدى ۇستاپ اكەتسە, ەسىندە ءجۇرسىن» دەگەنى شىعار.
سونداعى اكەسى بايتۇرباي كىم ەدى؟ بايتۇرباي دەسە, بايتۇرباي ەدى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارى كىل شۇبار ەدى. ءوزى ەڭسەلى, قارۋلى كىسى بولاتىن. تاشكەنگە جىلقى ايداپ, ساۋدا قاتىناسىن ورناتقان. كوش-كەرۋەنىن يت-قۇسقا شالدىرماعان, جول تورىعان ۇرى-قارىعا الدىرماعان.
وسىنىڭ ءبارىن نۇراقىمنىڭ ءوزى دە كەيىن ەلدەن ەستىدى. ءبىرازىن اكەسىنىڭ بۇزاۋشىسى بولعان نۇرمولدا ايتتى. نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ شارۋاشىلىقتى قالاي جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن العاش بايتۇربايدان ۇيرەنىپتى. بايتۇرباي سياقتى قاداۋ-قاداۋ بايلار ول زاماندا ەلگە تۇتقا ەدى.
بايتۇربايدىڭ ءسان-سالتاناتى قانداي ەكەنىن كىل شۇبار جىلقى ۇستاعانىنان بىلۋگە بولادى. ال قانداي كوسەگەلى ادام بولعانىنا قاسىنا ەرگەن جولداستارى تاراتقان اڭگىمەلەر كۋا. جوق-جىتىككە قولىن سوزىپ, جولىن بەرىپ جۇرەتىن مارتتىگى دە بار.
بىردە تاشكەنگە مال ايداعان ساپارىندا شىرقىراپ جىلاعان قىز بالانىڭ داۋىسىن ەستىپتى. «سونشا جىلاتقانىنا قاراعاندا, بالادان كەمدىك كورمەگەن ءۇي سياقتى عوي», دەپ جىگىتتەرىن جۇمساپتى. ءجون ۇعىسقان سوڭ قۇدالاسىپ, قالىڭ مالىن بەرىپ, الگى جىلاعان قىزدى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتىپتى. بولاشاق كەلىنىم دەپ ون جاسار ۇلى نۇرسۇلتانعا سەرىك ەتىپ, ءوز بالاسىنداي الپەشتەپ ءوسىرىپتى. نۇرسۇلتان جاڭبىرلى كۇنى جاي ءتۇسىپ ولگەن, ءىنىسى نۇراقىم ءالى كىشكەنتاي. ارتىنشا اپالاڭ-توپالاڭ زامان باستالعان. بايتۇرباي قاش-قاشتىڭ الدىندا ءبىرىنشى سول قىزدىڭ جايىن ويلاپتى. اتا-اناسىنا ات شاپتىرىپ, ءوز قىزدارىن وزدەرىنە امان-ەسەن تابىستاپ ۇلگەرىپتى.
باسقالار قاش-قاشتا ارعى بەتكە قاشقاندا, بايتۇرباي بالقاشتىڭ قۇمىنا قاشىپتى. ءۇش جاسار نۇراقىمنىڭ دۇنيە-م ۇلىك جاسىرىلعان ۇڭگىردى كورىپ جۇرگەنى سوندا ەكەن. جاڭا وكىمەتتىڭ قۇرىعى ارعى بەتكە جەتپەسە دە, قۇمعا قاشقان كىل شۇباردىڭ يەسىنە جەتىپتى. كەيىن سونى كوزىمەن كورگەندەر ءۇيىر-ءۇيىر شۇبار جىلقىلار اۋىلعا قاراي شاڭداتا قاپتاپ كەلە جاتتى دەسەتىن. بايتۇرباي تالدىقورعانداعى اباقتىعا قامالىپ, بالاسى نۇراقىم ۋاقىتشا قۇرىلعان جەتىمحاناعا وتكىزىلەدى.
نۇراقىم جەتىمحانادا جاتسا, ءتۇسى سۋىق بىرەۋلەر كەلىپ ۇڭگىردىڭ قايدا ەكەنىن سۇراپتى. سوندا بالاسىن ءبىر كورە الماي زار بوپ جاتقان بايتۇربايعا دا: «التىندارىڭدى قايدا تىققانىڭدى ايتساڭ, بالاڭدى كورسەتەمىز», دەپ ۋادە بەرسە كەرەك. ءبىر كۇنى بەيمەزگىل ۋاقتا نۇراقىمنىڭ ۇيىقتاپ جاتقان ۇستىنە اكە-شەشەسى «ق ۇلىنىمداپ» كىرىپ كەلىپتى. سودان كورگەن تۇستەي بولىپ ءبىر يىسكەپ قوشتاسىپ كەتە بارىپتى. تىم قۇرىسا بىرەۋىن قالدىرماي, وشتەسكەن جاۋداي ەرلى-زايىپتى بايتۇرباي مەن جارقىنبالا ەكەۋىن بىردەي شەڭگەلدىنىڭ ماڭىندا اتىپتى دا تاستاپتى.
ءۇش جاسار بالانى ءبىر يىسكەۋگە تۇرعان دۇنيە-م ۇلىككە تولى ۇڭگىر حيكاياسى وسى ەدى. مۇنداي وقيعالار ەل ىشىندە از بولعان جوق. ادام مەكەباەۆتىڭ «قۇپيا قويماسى» قىزىلوردادا جازىلسا, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ باسىنداعى وقيعا تالدىقورعاندا بولدى. سونداي وقيعالاردى بالالارىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ ايتىپ, «كەسىرى تيمەسىن, ۇندەمە», دەپ كەتكەندەر قانشاما. نۇراقىم دا ۇڭگىر وقيعاسىن ايتارىن ايتىپ الىپ, «ۇندەمەڭدەر, نەعىلاسىڭدار» دەيتىن. ويتكەنى ونىڭ موينىندا جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتە جازداعان ءبىر اۋلەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بار ەدى.
شىنىندا دا, مالعا دا, جانعا دا باي ءبىر اۋلەتتىڭ جەر بەتىنەن جوق بولىپ كەتەر-كەتپەسى ءبىر ءوزىنىڭ قىلشا موينىنا ءىلىنىپ قالعان ساتتەردى ۇمىتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. نۇراقىمدى قاراعاندىداعى جەتىمحاناعا اۋىستىراتىنىن ەستىگەن اعايىننىڭ, وزدەرى ىلەكەرلەپ ارەڭ وتىرسا دا: «بايتۇربايدىڭ جالعىز تۇياعىن جوعالتىپ المايىق» دەپ, سۇراپ الىپ قالعان سىرى دا سودان ەدى.
ول ءبىر ەلدىك قانا ەمەس, اعايىن-تۋىستىق تا سىنعا تۇسكەن ۋاقىت ەدى. ادام مەكەباەۆتىڭ «قۇپيا قويماسىندا» جەتەگىندە كىشكەنە بالاسى بار اش-ارىق ايەل تەمىرجول بەكەتىندە سوڭدارىنان ىلەسە الماي كەلە جاتقان قىزىنا: «تەز جۇرمەسەڭ, وسىندا تاستاپ كەتەم» دەپ جاي ايتا سالادى. ىزىنشە «شىنىمەن تاستاپ كەتسەم قايتەدى, بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ باعىپ الار» دەگەن وي كەلەدى. اقىرى سول شەشىمگە كەلىپ, اجەپتاۋىر ادام بولىپ قالعان قىزىن سوندا تاستاپ كەتەدى.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا, نۇراقىمنىڭ اعايىننىڭ ۇيىندە قالاي ارتىق اۋىز سانالا باستاعانىن تۇسىنۋگە دە بولادى. دەنى ساۋ كەزدە اسا بىلىنبەيتىن, شاپقىلاپ ءجۇرىپ بار شارۋاسىن ىستەسە دە, وزەك جالعار بىردەڭە تيەتىن. قورلىقتى جەلكەسىنە جامان جارا شىعىپ, قوزعالا الماي جاتىپ قالعاندا كوردى. ىستىعى كوتەرىلىپ, پەش تۇبىندە يلەكتەلىپ جاتقان بالا ولۋگە اينالدى. ءۇي ىشىمەن تالقان جەپ وتىرعان وتاعاسى ونى ءبارىبىر ولەدىگە ساناپ قويعان. وسى كەزدە اياق جاقتان سوپاڭ ەتىپ ءبىر ۇلكەن ەگەۋقۇيرىق شىعا كەلدى. نۇراقىمنىڭ قارسىلاسارعا دارمەنى جوعىن بىلگەندەي, اينالىپ باس جاعىنا ءوتتى. ءسىرا, اشتان ولگەن ادامداردىڭ ەتىن جەپ, ابدەن دانىككەن بولۋى كەرەك. بالانىڭ جەلكەسىندەگى بىلپىپ تۇرعان ىسىككە ىستىكتەي ءتىسىن كىرش ەتكىزىپ سالدى دا جىبەردى. بالا ايقايلاۋعا دا شاماسى كەلمەي, ىشقىنا ىڭىرسىپ بارىپ, تالىپ ءتۇستى. ەسىن جيىپ قاراسا, استىنا شىلقىپ قاندى ءىرىڭ جايىلىپ كەتىپتى. قايدان تاپ كەلسە دە, ايتەۋىر بالانىڭ امان قالۋىنا سول ەگەۋقۇيرىق سەبەپشى بولعان ەكەن. بۇرىن ءوزى كورمەگەن, كورسە دە ەسىندە قالماعان اپكە-جەزدەسى كەلىپ الىپ كەتپەگەندە, تاعى نەنىڭ كۇنىن كورەرىن ءبىر قۇدايىم ءبىلسىن. اپكە-جەزدەسىنىڭ تاربيەسىمەن ءۇش كلاستى ءبىتىرىپ-اق, قانمەن بەرىلگەن ەتى تىرىلىگىنىڭ ارقاسىندا سول كەزدەگى ەڭ «كاپيتاليستىك» كاسىپ «زاگوتوۆيتەل» بولىپ قىزمەت ىستەدى.
بىراق كورگەن قورلىعى مەن زورلىعىن ايەلى كۇلسىنبالادان باسقا ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاپتى. كەڭەستىڭ ۋاعىندا ونداي اڭگىمە اۋىزدان شىقپايتىن. سوندا مۇرات اۋەزوۆ ايتىلمايتىن تاقىرىپتى جازباعان جازۋشىلاردى كىنالاپ وتىر عوي. وسىدان كەيىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جازۋشىلار وداعىن باسقارىپ تۇرىپ, بۇل ماسەلەنى نەگە كوتەرگەنى ەندى تۇسىنىكتى بولدى. اۋىلداعى قاراپايىم كەڭسە قىزمەتكەرى تۇرماق, ازۋىن ايعا بىلەگەن ادۋىندى اقىن دا اكەسىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعانىن ءساتى كەلگەنشە ايتا الماپتى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جەر-جەردەن قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىققا قاتىستى ەستەلىكتەر جيناتقانى سودان ەكەن. سونىڭ وزىندە كوپ ەل اكە-شەشەلەرىنەن ەستىگەن-بىلگەندەرىن ايتپاي قالدى. تاريحقا دەگەن ەنجارلىق ءبىر كەدەرگى بولسا, ساناعا مىقتاپ ورنىققان «ۇندەمە» پسيحولوگياسى ەكى كەدەرگى بولدى.
بىراق سول «ۇندەمە» باسقاعا جۇرسە دە, كۇلسىنبالا اجەگە جۇرمەيتىن. جار جاعالاپ جەتىم وسكەن جىگىتكە جار بولىپ, ەركەككىندىكتىدەن جالعىز تۇياق قالعان اۋلەتتىڭ شاڭىراعىن بىرگە كوتەرىستى. كۇلسىنبالا اجە «نۇراقىم انانداي قيىنشىلىقتان امان قالادى, ودان سەندەر وسەسىڭدەر» دەپ كىم ويلاعان؟» دەيدى, «شۇكىر, اللاسىن» اۋزىنان تاستاماي.
تاعى بىردە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «بايتۇرباەۆتار بار ما ەكەن؟» دەگەن وقىرمان حاتى جاريالانىپتى. حابار بۇلارعا كەش جەتكەن, گازەت سول كۇيى قولعا تيمەگەن. سوندا كۇلسىنبالا اجە ونى جازعان كىم ەكەنىن گازەتتى وقىماي-اق بىردەن ايتىپ بەرىپتى. باسقالار ۇمىتسا دا, بايتۇربايدىڭ جاقسىلىعىن باياعى جىلاپ وتىرعان جەرىنەن قۇدا ءتۇسىپ العان قىز ۇمىتپاعان ەكەن. ول دا جاڭا زامانعا ولمەي امان جەتىپ, بەرتىندە قايتىس بولىپتى.
«بايتۇرباەۆتار بار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراق تا اۋىزعا بەكەردەن-بەكەر تۇسپەسە كەرەك. جاي قاراشا ەمەس, ەلگە اتى شىققان اۋلەتتىڭ تاعدىرى تالاي رەت قىل ۇستىندە تۇرعان. تەكتىلەر مەن اسىلداردىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتقان كەڭەس وكىمەتىنىڭ نە كوزدەگەنى بەلگىلى. ال ەندى سول تاقىرىپتى جىلىكتەپ تالداپ, زەردەلەپ زەرتتەمەگەن ءبىزدىڭ ويىمىزدا نە بار؟ ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىقتا تاپ جاۋى رەتىندە قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسكەن اۋلەتتەردىڭ ءتىزىمىن تۇزسە قايتەدى, مىسالى؟!
ەگەر سويتسە, بايتۇرباەۆتار اۋلەتى بەل ورتادا تۇرار ەدى. بۇرىن ايتىلعان-ايتىلماعان قانشاما اۋلەت شىعار ەدى. ەڭ باستىسى, بۇل تاقىرىپ ايگىلى ادامداردىڭ اينالاسىنان شىعىپ, حالىققا جاقىنداي تۇسەر ەدى. الدىمەن اۋلەت تاريحىن تۇزگەن وركەنيەتتى ەلدەردەن مىنە, سوندا بىزگە دە بىردەڭە جۇعار ەدى.
ءسوز ءتۇيىنىن ايتساق, بىزگە اۋلەت تاريحىن ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل – اسىرەسە حان مەن سۇلتانى, جاقسى مەن جايساڭى, باي مەن باعلانى جاپپاي قۋعىنعا ۇشىراعان ەل ءۇشىن اسا قاجەت. ونداي تۇلعالار مەن اۋلەتتەردىڭ شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋدا, ءوندىرىستى وركەندەتۋدە, ءال-اۋقاتتى ارتتىرۋدا اتقارعان ىستەرى مەن تاجىريبەسىن ۇرپاقتارى ۇلگى ەتۋگە ءتيىس. بۇگىنگىدەي ەل ىشىندەگى كاسىپ پەن ءناسىپ قورىن ۇلعايتۋدا ادام فاكتورى مەن اۋلەتتىك ءداستۇردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ەستە تۇتقان ءجون. كىل شۇبار جىلقى ۇستاپ, كەيىن ۇلكەن ەلدى مەكەننىڭ «شۇبار» اتانۋىنا سەبەپشى بولعان بايتۇرباي اۋلەتىنىڭ تاريحى بىزگە وسىنداي وي سالىپ وتىر.
ايتپاقشى, بايتۇرباەۆتار اۋلەتىنىڭ باس كوتەرەر ءۇشىنشى ۇرپاعى جاقىندا جولساپارمەن گەرمانياعا بارىپ قايتتى. ول جەر بەتىنەن قۇلانداردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنى جونىندەگى حالىقارالىق جيىنعا قاتىسىپ كەلدى. كىل شۇباردان جىلقى وسىرگەن اتاسى قۇساپ, ول دا ەندى قۇلان تۇقىمىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە ۇلەس قوسپاق. بۇل دا ءبىز ايتقان اۋلەتتىك الەۋەت پەن وتباسىلىق شارۋاشىلىق ءداستۇر تۋرالى ويدى بەكەمدەي تۇسەتىن سەكىلدى. ەگەر دۇرىس جولعا قويىلسا, الەۋەتتى اۋلەتتەر دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر تىرەگى بولارىنا ەل ىشىندەگى مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى قىزىلكەڭىردەك بولىپ ارالاسا كەتەتىن رۋ شەجىرەسى ءبىر باسقا دا, اۋلەتتىك تاريح پەن ءداستۇردى ساقتاۋ مادەنيەتى ءبىر باسقا. قايسىسى وركەنيەتكە جاقىن, ەلدىڭ دامۋىنا پايدالى ەكەنىن اركىمنىڭ ءىشى بىلەدى. جازۋشى ادام مەكەباەۆ جازعان, بايتۇرباەۆتار اۋلەتى باستان وتكەرگەن «قۇپيا قويمانىڭ» كىلتى دە وسىندا تۇرسا كەرەك.
* * *
دامىعان ەلدەر باستارىنان وتكەن قايعى-قاسىرەتتى قايتا-قايتا ەسكە سالۋمەن دە ۇپايىن تۇگەندەپ كەلەدى. ال كورەسىمىزدى كوزىمىزگە كورسەتكەن قورلىق ومىردەن قورىناتىن ءبىز عانا سەكىلدىمىز. سول ويمەن وسى ماقالانى جازىپ بولعانشا, الگى ايتقان ءۇشىنشى ۇرپاق تۋ سىرتىمنان كەلىپ: «قوي, نەعىلاسىڭ, ۇندەمە» دەيتىن سياقتى كورىنە بەردى. سودان با, دىتتەگەنىم دالەلدى بولسا دا, الگى ءسوز ء«بىر اۋلەتتىڭ تاريحى» دەپ ويىمداعى تاقىرىپپەن تالاسا بەردى: «ۇندەمە!»... – دەپ.
ۇندەمە!..
جۇسىپبەك قورعاسبەك
