ماعجاننىڭ اكادەميالىق جيناعى

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا: «بۇگىنگىدەي تەحنولو­گيانىڭ زامانىندا توي-تومالاقتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ, ءبىر-ءبىرىن اسىرا ماقتاپ, اس ءىشىپ, اياق بوساتقانعا ريزا كەيىپتە ءجۇرۋ ادەتىنەن ارىلۋ كەرەك. توي قۋالايتىن ەمەس, وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل ءداۋىر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ەڭبەكتىڭ ءداۋىرى», دەپ كەسىپ ايتتى.

بيىل اقسۇڭقار اقىن ماعجان­نىڭ – تالاي جاستىڭ جۇرەگىنە جىر قۇيعان, تالاي جاسقا سەلكەۋسىز سەنگەن ماعجان جۇماباەۆ­تىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولدى. مەرەيتوي اياسىندا ماعجاننىڭ شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگيا­لىق سارالاۋدان وتكەن, عىلىمي تۇسىنىكتەرمەن جاراقتالعان ءۇش تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعى دايىندالىپ جاتقانىن سۇيىنشىلەپ ايتامىز. يگى جوبانى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولعا العان.

ەسكە سالساق, اتالعان ينستيتۋت قازاق­ ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىل­دە­رى شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىنىڭ سەريالىق باسىلىمىن ازىرلەپ باسىپ شىعارۋدى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندى كىتاپحاناسىن قالىپتاستىرۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل ءۇردىس داستۇرگە اينالدى دەسەك تە بولادى. سەريالىق باسىلىمنىڭ العاشقى توپتاماسى رەتىندە اباي (2020), جامبىل (2021) شىعار­­مالارىنىڭ ءۇش تومدىق, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ (2022) بەس تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناقتارى وقىرمان قولىنا ءتيدى. اتالعان باسىلىمدار ينستيتۋت سايتىنداعى ەلەكتروندى كىتاپحاناعا جيناقتالعان.

ماعجاننىڭ شىعارماشىلىعىن مۇراعاتتاردان ىزدەپ تاۋىپ, حالىققا تانىستىرىپ, كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ سياقتى باستامانىڭ باسىندا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى عالىمدارى ءجۇردى. سونداي-اق بۇل جۇمىستار ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقىن شىعارمالارىنىڭ العاشقى تولىمدى جيناعى 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورىپتى. اتالعان جيناققا قالامگەردىڭ ولەڭدەرى, «قورقىت», «قويلىبايدىڭ قوبىزى», «باتىر بايان», ء«جۇسىپ حان», «وتىرىك ەرتەك», «توقساننىڭ توبى» پوەمالارى, «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسى, ماقالالارى مەن اۋدارمالارى ەنگەن. سونىمەن قاتار اقىننىڭ ءومىربايانى مەن ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «ماعجاننىڭ اقىندىعى تۋرالى» ماقالاسى ەنگىزىلگەن. جيناق سوڭىندا شىعارمالارعا تۇسىنىكتەر بەرىلگەن.

ارينە, بۇل باسىلىم كەڭەس­تىك­ يدەو­لوگيانىڭ تۇسىندا دايىن­دال­عان­دىق­تان ءتۇرلى وزگەرتۋلەر بولعانى انىق. ماسەلەن, اقىن شىعارمالارىنداعى ءدىني ۇعىم-تۇسىنىكتەرگە بايلانىستى ولەڭ جولدارى اسىرە ساقتىقپەن قىسقارتىلدى نەمەسە وزگەرتىلدى. مىسالى, 1912 جىلعى باسىلىمدا «جاتىر» ولەڭىنىڭ «شاكىرتتەر مەدرەسەدە ءشىرىپ جاتىر, قايداعى ەسكى نۇسقا كورىپ جاتىر» دەگەن ولەڭ جولدارى 1989 جىلعى باسىلىمدا «شاكىرتتەر مەدرەسەدە ءشىرىپ جاتىر, ايتىسىپ مولدالارمەن ءىرىپ جاتىر» بولىپ وزگەرتىلگەن. «وت» ولەڭىنىڭ سوڭىنداعى ەكى شۋماق, «قويلىبايدىڭ قوبىزى» پوەماسىنىڭ سوڭعى بولىگى قىسقارتىلعان, ياعني اقىن مۇراسى رەداكتسيالانىپ جاريالاندى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ اقىن مەرەيتويىنا وراي جاريالانعان ءتۇرلى باسىلىمدار كوپشىلىك وقىرمانعا ارنالعاندىقتان, عىلىمي تالاپتار ساقتالا بەرمەيدى, ماتىندەرگە تۇسىنىك جازىلمايدى دەيدى.

«ماعجان شىعارمالارىنىڭ كوپ­شى­لىككە ارنالعان جيناقتارى اكادەميالىق باسىلىمدى دايارلاۋدا نازارعا الىنبادى. اكادەميالىق باسىلىمنىڭ تۇرپاتى, ادەتتە باسپالاردان شىعىپ جاتاتىن تاقىرىپتىق باسىلىمداردان مۇلدە وزگەشە. بىرىنشىدەن, اكادەميالىق عىلىمي باسىلىم قاتاڭ دەرەكتىلىككە نەگىزدەلەدى. مۇندا قالامگەردىڭ قولجازبا مۇراسىنان باستاپ ءارتۇرلى باسىلىمدارى, ءتىپتى ولاردىڭ شيمايلانعان, تۇزەتىلگەن (چەرنوۆيك) نۇسقالارىنا دەيىن تۇگەل نازارعا الىنادى. ەكىنشىدەن, وسى نۇسقالار, تۇگەلگە جۋىق ماتىندىك سالىستىرۋدان وتكىزىلىپ, تەرەڭ تەكستولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. ۇشىنشىدەن, قالامگەر زامانىندا قولدانىلعان تاريحي لەكسيكا, ونىڭ وزىنە ءتان ءسوز ساپتاسى مەن قالامگەرلىك مانەرى ء(ستيلى) بارىنشا ساقتالادى, وعان ورىنسىز وزگەرىستەر ەنگىزىلمەيدى. ەگەر قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر جاسالسا, عىلىمي تۇسىنىكتەردە كورسەتىلەدى. تورتىنشىدەن, ءار شىعارمانىڭ جازىلۋ ۋاقىتى, ونىڭ ءتۇرلى نۇسقالارىنداعى ايىرماشىلىقتار, باسپالاردان كەتكەن قاتەلىكتەر ساراپتالعان, شىعارما جازىلعان ۋاقىتتاعى تاريحي جاعدايلار مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى انىق­تامالىقتار, ەسىمدەر كورسەتكىشى مەن سوزدىك بەرىلەدى. بەسىنشىدەن, اكادە­ميا­لىق جيناقتا قولجازبالاردىڭ, قالام­گەردىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن تۇپنۇسقاعا بالاناتىن باسىلىمداردىڭ كوشىرمەلەرى (فاكسيميلەسى) مەن كونە فوتوسۋرەتتەر جانە مۇراعات قۇجاتتارى قوسا بەرىلەدى», دەيدى ينستيتۋت ديرەكتورى.

سونداي-اق ول مۇنىڭ بارلىعى, اينالىپ كەلگەندە جيناقتىڭ تاريحي ماڭىزىن, عىلىمي قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. «اكادەميالىق باسىلىم دايارلاۋ كلاسسيك قالامگەرگە كورسەتىلەتىن قۇرمەت قانا ەمەس, گۋما­نيتارلىق عىلىمنىڭ جوعارى جەتىستىگى بولىپ سانالادى. مۇنداي جيناق كلاس­سيكالىق ءماتىننىڭ كانوندىق نۇس­قا­سىن انىقتاپ, وتاندىق جانە الەمدىك مادەنيەت ءۇشىن عىلىمي قۇندىلىعىن ەسەلەپ ارتتىرادى. عىلىمي نەگىزدە جۇيەگە تۇسكەن ءماتىن قالىڭ وقىرماننان باستاپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارىنا دەيىن قۇنىعا باس قوياتىن رۋحاني يگىلىككە اينالادى. جاڭا باسىلىمدار مەن سوزدىكتەردى جاساۋعا تياناق بولادى. مۇنداي اكادەميالىق باسىلىمدار دايارلاۋ قازاقستاندا كەنجە قالىپ كەلە جاتقان ءماتىنتانۋ عىلىمىن جانداندىرۋعا دا ىقپال ەتەدى», دەدى ك.ماتىجانوۆ.

ماعجان قازاق, ورىس تىلدەرىنە جەتىك, ەۋروپالىق مانەردەگى جازبا ادەبيەت وكىلى بولا تۇرا قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالدارىنان اقىننىڭ ءوز قولىمەن تاڭبالانعان قولجازباسى بۇگىنگى كۇنگە جەتپەدى. ەسەسىنە قالامگەر شىعارمالارى وتكەن عاسىر باسىنداعى مەرزىمدى باسىلىمداردا دا, كىتاپ بولىپ تا مولىنان جاريالانعان. عالىمدار اكادەميالىق باسىلىمعا تۇپنۇسقا رەتىندە وسى جاريالانىمداردى تىرەك ەتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە وسى كۇنگە توزىپ, جىرتىلىپ جەتكەندەرى, كەيبىر باسىلىم نۇسقالارىنىڭ ءالى كۇنگە تابىلماي وتىرعانى دا بار. جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ول داۋىردەگى جازۋ مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى, جازۋداعى اركەلكىلىك, باس­پاحانا ىسىندەگى بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋى دا اقىن شىعار­مالارىن سارالاۋدا كوپتەگەن قيىنشىلىق تۋعىزعان. وعان قوسا بۇل باسىلىمداردىڭ بارلىعىنىڭ توتە (اراب) جازۋدا بولۋى دا ماماندارعا قوسىمشا سالماق.

ينستيتۋت ديرەكتورى كەنجەحان ماتى­­­­­جانوۆ جيناقتى دايىنداۋ بارى­سىن­دا ناقتى قانداي زەرتتەۋلەر جۇرگى­زىل­گەنىن ايتتى.

«اقىننىڭ حح عاسىر باسىندا اراب ارپىندە جارىق كورگەن كىتاپتارى, ءباسپا­سوز ماتەريالدارى, مۇراعات قۇجات­تارى مەن تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە الدەنەشە مارتە باسىلىپ شىققان جيناق­تارىنداعى شىعارمالارى ءوزارا جولما-جول سالىستىرىلىپ, جۇيەلى تەكستولوگيالىق سارالاۋدان وتكىزىلدى. اتالعان جاريا­لانىمداردا ارقيلى سەبەپتەرمەن وزگەرتىلگەن, الىنىپ تاستالعان ماتىندىك ايىرماشىلىقتار تولىقتاي دەرلىك قالپىنا كەلتىرىلدى. اقىن شىعار­ما­لا­رىنىڭ 1989, 1992, 1995-1996, 2008 جانە 2013 جىلدارى جارىق كورگەن جيناقتارداعى ماتىندەرمەن دە كەڭ كولەمدە سالىستىرىلۋلار جاسالدى. ياعني اقىن شىعارمالارىنىڭ عىلىمي باسىلىمدارى بويىنشا تەكستولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, دۇرىس تانىلماعان, وزگەرتىلگەن ءسوز تىركەستەرى تۇزەتىلدى», دەدى ول.

عالىمنىڭ مۇراسىن ءماتىنتانۋ تۇرعىسىنان سارالاپ, سالىستىرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەر بەرۋدە ىرگەلى, تياناقتى جۇمىستار جاسالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ماعجان شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىنىڭ ءبىرىن­شى­ تومىنا اقىننىڭ ولەڭدەرى ەنگەن. ونىڭ 1912, 1922 جانە 1923 جىلعى جىر جيناقتارىنداعى «قازاق», «اق جول», «ەڭبەكشى قازاق», ء«تىلشى» گازەت­­تەرى مەن «جاس قازاق», «ايەل تەڭدىگى», «جاڭا ادەبيەت», «جاڭا مەكتەپ», «شولپان», «سانا» جۋرنالدارىندا جاريالانعان ولەڭدەرى 1989, 1992, 1995-1996, 2008, 2013 جىلعى جيناقتارداعى شىعارمالارىمەن سالىس­تىرىلىپ, وزگەرتىلگەن سوزدەر تۇزەتىلىپ, تەكستولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سونىڭ نەگىزىندە عىلىمي تۇسىنىك جازىلادى. تومعا ەنگەن تۋىن­دىلار 1912 جانە 1923 جىلعى ءتۇپباسىلىمدار نەگىزىندە بەرىلگەن. ال ەكىنشى تومعا «قورقىت», «ەرتەگى», «باتىر بايان», «قويلىبايدىڭ قوبىزى», «وقجەتپەستىڭ قياسىندا», ء«جۇسىپ حان», «قانىش باي قيسساسى», «وتىرىك ەرتەك», «توقساننىڭ توبى», «تولعاۋ» پوەمالارى مەن «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسى كىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار اقىننىڭ ي.ۆ.فون گەتەدەن, گەنريح گەينەدەن, ا.ۆ.كولتسوۆتان, م.يۋ.لەرمونتوۆتان, ي.ي.دميتريەۆتەن, ءابۋ فيراستان جانە باسقا دا اقىن­داردان جاساعان اۋدارمالارى مەن م.گوركي, د.ن.مامين-سيبيرياك جانە ۆس.يۆانوۆ سياقتى جازۋشىلاردان تارجىمەلەگەن پروزالىق شىعارمالارى ەندى. سونداي-اق اقىننىڭ «جاجەكە», «مىجمىج», باسقا دا بۇركەنشىك اتپەن جاريالانعان شىعارمالارى انىقتالىپ, ماتىندەرى جيناقتالدى. ءۇشىنشى تومعا «پەداگوگيكا» (1922), «باستاۋىش مەكتەپتە انا ءتىلى» (1925), «باستاۋىش مەكتەپتە وقىتۋ ءجونى», «ساۋاتتى بول» (1930) ەڭبەكتەرى جانە ماقالالارى توپتاستىرىلدى. تومعا ەنگەن ماتىندەر ءتۇپباسىلىمدار نەگىزىندە ازىرلەنگەن. سونىمەن قاتار «قالا, دالا» (1912), ء«بىرىنشى ماي مەيرامى» (1921), «جازىلشاق وقۋ قۇرالدارى ءھام مەكتەبىمىز» (1921), «سايلاۋ» (1921), «اقان سەرى» (1923), «اقان سەرى سوزدەرى» (1924), «بەرنياز كۇلەەۆ» (1923), «بازار جىراۋ» (1923), «ابۋباكىر اقساقال ديباەۆ» (1924), «ناۋرىز» (1926) اتتى ماقالالارى دا ەنىپ وتىر.

«ماعجان ۆ.ي.لەنيننىڭ, ن.ي.ءبۋحا­رين­نىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرى­لۋى مەن­ كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تاريحى­ بايان­دالاتىن ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە جاتىق اۋدارعانى بەلگىلى. دەگەن­مەن­ اكادەميالىق جيناققا ساياس­ي تاقى­رىپ­تاعى بۇل اۋدارمالاردى ەنگىزبەي, ىركىپ وتىرمىز. ەلەكتروندى كىتاپحانادا بارلىعى بولادى», دەدى ينستيتۋت ديرەكتورى.

ايتا كەتەيىك, اقىننىڭ حح عاسىر باسىندا جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «عىلىم ورداسى» ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ جانە سولتۇستىك قازاق­ستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىنان الىنعان. اكادەميالىق جيناق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىرعان نىسانالى باعدارلاما اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. الايدا بۇل باعدارلاما بويىنشا قولجازبانى كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋعا قاراجات قاراستىرىلماعان.

«ەندىگى ۇلكەن ماسەلە – وسى قۇندى مۇرانى قالىڭ وقىرماننىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ. بيىلعى اقىننىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اكادەميالىق جيناق­تى باسىپ شىعارۋ جونىندە مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە, اقىننىڭ تۋعان, وسكەن ەلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ءوتىنىش ايتىپ ەدىك, تۇششىمدى جاۋاپ الا المادىق. وسىنداي وتىنىشىمىزگە «Amanat», «اq jol» پارتيالارى ءۇن قوسىپ قالار ما ەكەن دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىمىز بار», دەيدى ك.ماتىجانوۆ.

ءيا, قازىر ەلىمىزدە كىتاپ شىعارۋ ءىسى توقىراپ تۇر. ەسكە سالساق, الدىڭعى جىلدارى ابايدىڭ اكادەميالىق جيناعى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسىمەن شىققان بولاتىن. ال جامبىل جيناعىن الماتى قالاسى اكىمى­نىڭ­­ كومەگىمەن شىعارىپ, تەك قالا كىتاپ­حانالارىنا عانا بەرىلىپ, وڭىر­لەرگە تاراتىلماعان.

«بىلتىر احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جينا­­­عىن شىعارۋعا قارجىلىق كومەك­تى­ قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنەن سۇرا­عان­­بىز. وبلىستىق كىتاپحانا بار-جوعى ەكى دانا­عا تاپسىرىس بەرىپ, دىڭكەمىزدى قۇر­تتى. ءدال وسىنداي جاعداي ماعجان شىعارماشىلىعىنا بايلانىس­تى قايتالانباسا ەكەن دەيمىز», دەدى ينستيتۋت باسشىسى.

ۇلت زيالىلارىن مەرەيتويىندا عانا ۇلىقتاپ ءھام ونىڭ ءوزى اياقسىز قالاتىن ءۇردىس بولسا, الاش ۇرپاقتارىنا ۇلكەن سىن ەمەس پە؟ بىلتىر ءبىر جىل بويى «اقاڭ, اقاڭ» دەپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. شۇكىر, «الاشوردا» قوعامدىق قورى مەملەكەت قارجىسىمەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 12 تومدىق شىعارمالار جيناعىن 3 مىڭ دانامەن جارىققا شىعاردى. بىراق م.اۋەزوۆ ينستيتۋتى ازىرلەگەن اكادەميالىق جيناعىنا دا قارجى كوزىن تابۋعا بولماس پا ەدى؟

قورىتا ايتارىمىز, ماعجاننىڭ اكادەميالىق جيناعىن كورۋگە اسىقپىز جانە الداعى ۋاقىتتا ەل رۋحانياتىنا يگىلىگى كوپ مۇنداي جوبالارعا كەشەندى تۇردە قولداۋ كورسەتىلەدى دەپ سەنەمىز.