الەم • 17 شىلدە, 2023

ناتو ءسامميتى: ءۇمىت پەن كۇدىك

261 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

وتكەن اپتادا ليتۆا استاناسى ۆيلنيۋستە ناتو-نىڭ كەزەكتەن تىس ءسامميتى ءوتتى. حالىقارالىق قوعامداستىق تا, الەمدىك ساراپشىلار دا, ۋكراينا تاراپى دا ترانساتلانت وداعىنىڭ جيىنىن اسىعا كۇتكەن. الايدا ونىڭ قورىتىندىسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان جوق. اسىرەسە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكيدىڭ قاپا بولعانى انىق.

ناتو ءسامميتى: ءۇمىت پەن كۇدىك

BBC اگەنتتىگىنىڭ جازۋىنشا, ۆ.زەلەنسكي ليتۆاعا ۇلكەن ۇمىتپەن كەلگەن. ول رەسەيمەن سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ەلىنىڭ ناتو-عا قوسىلۋىنا كەپىلدىك بەرىلەتىنىن كۇتكەنى انىق. وسىلايشا, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى اسكەري اليانسقا مۇشە بولۋ ارقىلى حالقىنا ءۇمىت سىيلاپ, رەسەي اسكەرى بۇدان كەيىن ۋكراينا توپىراعىنا اتتاپ باسا الماۋىنا سەنىمدى بولعىسى كەلگەن. الايدا ناتو ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى ۆ.زەلەنسكي كۇتكەندەي بولعان جوق. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپتار مامىلەگە كەلىپ, مىندەتتەلگەن شارتتار ورىندالعاندا عانا ۋكراينانى ناتو-عا شاقىراتىنىن العا تارتادى.

دەگەنمەن بۇكىل الەم كوز تىك­كەن سامميت ناتيجەسىز ءوتتى­ دەۋگە كەلمەس. ىرگەلى ءىس-شارا­­­نىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە, 11 شىل­­­­دەدە مۇشە مەملەكەتتەر بىر­لىگى مىعىم وداق ەكەنىن اڭعارت­تى. اۋەلى تۇركيا تاراپى شۆە­تسيا­نىڭ ۇيىمعا مۇشەلىككە قابىلدانۋىنا كەلىسىم بەردى. بۇعان دەيىن انادولىداعى اعايىن ءتۇرلى ماسەلەنى سىلتاۋراتىپ, سكانديناۆيالىق مەملەكەتتىڭ مۇشەلىگىنە قارسى بولىپ كەلگەن. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, رەسمي انكارانىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار.

تۇركيا تالاي جىلدان بەرى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا وتۋگە تالپىنىپ ءجۇر. بىراق ءتۇرلى كەدەرگىگە بايلانىستى انادولى قارت قۇرلىقتىڭ بەلدى ۇيىمىنا ەنگەن ەمەس. سول سەبەپتى شىعار, تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعان ۆيلنيۋسكە اتتانار الدىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا قارت قۇرلىقتىڭ ەلدەرىنە ۇندەۋ تاس­تاپ, ەۋروپالىق وداقتىڭ ەسىگىن تۇركياعا اشۋدى سۇرادى.

البەتتە, ەۋروپالىق وداق بولەك, ناتو مۇلدەم باسقا ۇيىم. ەكەۋى دە ءبىر-بىرىنە تىكەلەي باعىنبايتىن دەربەس بىرلەستىكتەر. سوندىقتان تۇركيا شۆەتسيانىڭ ترانساتلانتتىق ۇيىمعا كىرۋىنە كەلىسىم بەردى ەكەن دەپ, قۇشاق جايا قارسى الاتىن بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەر جوق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, بۇل – شاحمات كومبيناتسيا­سى سەكىلدى بىرنەشە ءجۇرىستى ويلاستىرعان قادام. شۆەتسياعا اق باتاسىن بەرۋ ارقىلى رەسمي انكارا وزىنە اقش-تىڭ جىلى قاباق تانىتۋىنان ءۇمىتتى. ءوز كەزەگىندە اق ءۇي اكىمشىلىگى ەۋروپاداعى ارىپتەستەرىنە ىقپال جاساپ, انادولىداعى اعايىننىڭ ەۋروپالىق وداققا كىرۋىن جەدەلدەتۋگە جول اشادى.

تۇركيا سىرتقى ساياساتتاعى باعىتىن وزگەرتە باستاعانىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. تاياۋدا رەسمي انكارا ماريۋپول قالاسىن بىرنەشە اي باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسىپ, ازوۆستال كومبيناتىن جانقيارلىق ەرلىكپەن قورعاعان «ازوۆ» پولكىنىڭ كومانديرلەرىن ۋكرايناعا قايتاردى. الايدا رەسەي, تۇركيا جانە بۇۇ جاساعان كەلىسىمگە سايكەس, تۇتقىنعا تۇسكەن «ازوۆتىڭ» باسشىلارى سوعىس اياقتالعانعا دەيىن انادولىدا قالۋعا ءتيىس-تۇعىن. بىراق تۇركيانىڭ كەلىسىمدى بۇزىپ, كۇتپەگەن جەردەن مۇنداي قادامعا بارۋى ەلدەگى سىرتقى ساياساتتىڭ باعىتى وزگەرە باستا­عانىن اڭعارتادى.

دەگەنمەن سامميت سوڭى قۋان­تارلىق ناتيجە كورسەتكەن جوق. كوپشىلىك اليانس ۋكراينانىڭ مۇشەلىگىنە قاتىستى ۇستانىمىن ايتارلىقتاي وزگەرتەدى دەپ ۇمىتتەنگەن. ناتو ەلدەرىنىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىن قامتيتىن جوعارعى ورگان – سولتۇستىك اتلانتيكالىق كەڭەس وتىرىسىنان كەيىن اليانستىڭ باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ سۇحبات بەردى.

ول ناتو ۋكراينانى احۋال تۇزەلگەندە عانا قابىلدايتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە كيەۆ مۇشەلىككە وتۋگە قاجەت ءىس-قيمىل جوسپارىن ورىنداۋ قاجەت ەمەسىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ۇيىمعا مۇشە اتانۋعا ۇمىتكەر مەملەكەتتەرگە مىندەتتى سانالاتىن اسكەري, سونداي-اق ساياسي رەفورمالاردىڭ ستاندارتتى جيىنتىعى. دەمەك ۋكراينا شاقىرتۋ العاننان كەيىن مۇنداي مىندەتتەمەنى ورىنداۋ قاجەت ەمەس. ناتو ەلدەرى قوسىلۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاراپ, كەلىسىمدى ءوز ەلىندەگى پارلامەنتتە راتيفيكاتسيالايدى. ايتسە دە, ۋكراينا قاشاننان باستاپ ترانساتلانتتىق اليانسقا كىرەتىنى باسى اشىق ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر.

ناتو سونداي-اق ۋكراي­نا­ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قابى­لە­تىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاپ­پاي جاۋىنگەرلىك دايىندىق باع­دار­لاماسىن جاساۋعا ۋادە بەردى. اليانستىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ۇيىمنىڭ ستاندارتتارىمەن, ەڭ الدىمەن, بايلانىس سالاسىنداعى, بايلانىس جەلىلەرىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن, اۋە قورعانىسى مەن شتاب مادەنيەتىمەن تولىق ۇيلەسىمدى جۇمىس جۇرگىزىلمەك. ەندەشە, ۋكراينا اسكەريلەرى جاپپاي اعىلشىن ءتىلىن ۇيرە­نۋگە ءتيىس. بۇعان قوسا, بۇ­رىن­عى ۋكراينا-ناتو كوميس­سياسىنىڭ ورنىنا بار­لىق مۇشەلەرى تەڭ بولاتىن كەڭەس قۇرىلدى.

ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ريشي سۋناك ۋكراينا ەرتەلى-كەش اليانسقا كىرەتىنىن العا تارتادى. ناتو باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ سارسەنبى كۇنى اتالعان مەملەكەتپەن تەڭ دارەجەدە كەزدەۋ وتكىزگەنىن, بىراق بولاشاقتا وداقتاس رەتىن­دە جولىعۋعا ءۇمىتتى ەكەنىن ءبىلدىردى. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكيگە ۋادە بەرىپ, بۇل ماسەلەنى تۇبىنە دەيىن جەتكىزەتىنىن ايتقان كورىنەدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۋكراينا دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىر. ۇلىبريتانيا قورعانىس ءمينيسترى بەن ۋوللەس سامميت ۋكراينانىڭ ناتو-عا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتتى دەپ ەسەپتەيدى. وسىلايشا, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر بۇدان بىلاي رەسمي كيەۆ ترانساتلانتتىق اليانسقا قاجەت پە دەپ سۇرامايدى. تال­قى­­لاناتىن ەندىگى ماسەلە – ۋكراينانىڭ ۇيىمعا قاشان  مۇشەلىككە ءوتۋى بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار