جالپى «قوعام تىنىسىنىڭ بارومەترى» اتانعان ماسس-مەديا سالاسى قارقىندى دامىعان تۇستا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار اسەرىمەن الەم كۇرت وزگەرىسكە ۇشىرادى, كوممۋنيكاتسيانىڭ لاندشافتى دا تەرەڭ ترانسفورماتسياعا ءتۇستى.
ماسەلەن, كۇنى كەشە «Meta» كومپانياسى Threads الەۋمەتتىك جەلىسىن ىسكە قوستى. ىقشام ءماتىن جازۋدى تالاپ ەتەتىن جاڭا جەلى ىسكە قوسىلا سالىسىمەن, ءبىر ساعات ىشىندە ونى جۇكتەپ العاندار سانى 5 ميلليوننان اسىپ كەتسە, ەكى تاۋلىككە جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا 70 ميلليونعا جۋىق قولدانۋشى تىركەلىپتى. وسىلايشا, مارك تسۋكەربەرگتىڭ كەزەكتى ءونىمى بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىستى رەكوردتىڭ ءبارىن جاڭارتتى.
تاياۋدا «Reuters Institute» جاريالاعان «ديجيتال جاڭالىقتار ەسەبى» (Digital News Report) دە ءبىراز ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ كورسەتىپ وتىر. شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى 46 مەملەكەتتەن جينالعان دەرەكتەر مەن جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا ماسس-مەديانىڭ الەمدەگى دامۋ ۇدەرىسى باياندالعان. قۇجات كەيىنگى جىلدارى ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تانىمالدىلىعى دا, تارالىمى دا, اۋديتورياسى دا, وعان سەنىم دە ازايعانىن تاعى ءبىر ايعاقتاپ وتىر. ماسەلەن, باق-تىڭ رەسمي ۆەب-سايتى نەمەسە قوسىمشاسىن قولدانۋ كولەمى 32 پايىزدان 22 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ال جاڭالىقتى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى وقۋ 30 پايىزعا ۇلعايعان. اسىرەسە, جاستار اراسىندا مۇنداي ءۇردىس باسىم. «ديجيتال جاڭالىقتار ەسەبىنە» تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, ماسس-مەديا سالاسىنىڭ قانشالىقتى وزگەرگەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن Facebook الەمدەگى ەڭ تانىمال الەۋمەتتىك جەلى اتاعىن ەشكىمگە بەرمەي تۇرعان-دى. اسىرەسە, وسى جەلىدەن جاڭالىق وقيتىندار قاتارى قالىڭ بولاتىن. قازىر Facebook-كە اقپارات ىزدەپ كىرەتىندەر سانى 28 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. كەرىسىنشە, WhatsApp, Instagram, YouTube سەكىلدى جەلىلەردىڭ جاڭالىق تاراتۋ اۋقىمى ارتىپ وتىر.
«ديجيتال جاڭالىقتار ەسەبىنە» سۇيەنسەك, ءداستۇرلى باق-تا عانا ەمەس, ونلاين مەديادا دا جاڭالىققا قىزىعۋشىلىق تومەندەپ بارادى. مىسالى, الەمدە 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا كۇندەلىكتى جاڭالىقپەن تانىسۋعا قىزىعاتىندار 63 پايىزدان 48 پايىزعا تومەندەپتى. وعان قوسا, ماسس-مەديا وكىلدەرىنە جازىلۋ ءۇردىسى دە باياۋلاعان.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – TikTok سەكىلدى جەلىلەردىڭ جاستار اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بولۋى. ياعني بەينە فورمات ارقىلى اقپارات تاراتۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. بيىلعى بۇقارالىق اقپارات قىزمەتكەرلەرى كۇنىندەگى سالتاناتتى ءىس-شارادا مەملەكەت باسشىسى وتاندىق مەديا جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن, اقپارات تاراتۋ جىلدامدىعى مەن ونىڭ مازمۇنى جىلدام وزگەرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «كەشە عانا ءداستۇرلى جانە جاڭا مەديانىڭ باسەكەسى تۋرالى ءسوز قوزعالۋشى ەدى. ال بۇگىن سول سايتتاردى الەۋمەتتىك جەلىلەر, مەسسەندجەرلەر, پلاتفورمالار اقپارات الاڭىنان ىعىستىرىپ جاتىر. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت تە, مەديا مەنەدجەرلەر دە وسى وزگەرىستەرگە دايىن بولۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
وسى رەتتە قابىلدانعان «ونلاين پلاتفورمالار جانە ونلاين جارناما تۋرالى» زاڭ وسى قاجەتتىلىكتى رەتتەپ, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ بىلەمىز. ەۋروپالىق وداق قابىلداعان Digital Services Act نەمەسە تسيفرلىق قىزمەتتەر تۋرالى زاڭنىڭ بالاماسى ىسپەتتى جاڭا زاڭ شەتەلدىك الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەلىمىزدە تىركەلۋىنە, ولاردى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋگە, مودەراتسيا جانە كونتەنتتەردى مونەتيزاتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان بۇل قۇجات ماسس-مەديانىڭ جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز.
