– نۇرتاس داۋلەت ۇلى, ەلىمىزدەگى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كۇشتەرىنىڭ بۇگىنگى الەۋەتى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ:«تۋعان جەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ – قاستەرلى بورىش. باتىر بابالارىمىز سان عاسىر بويى جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋعا باستىرماي, بىزگە ميراس ەتتى. وسى ۇلى مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – باستى مىندەتىمىز. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا ءبىرتۇتاس جانە مىقتى مەملەكەت قالدىرۋىمىز كەرەك», دەگەن تاعىلىمدى ءسوزى ءبىزدىڭ قۇرىلىمعا ءاردايىم قۋات بەرەدى.
حالقىمىزدا «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەيتىن ماقال بار. ەل تىنىشتىعىن كۇزەتۋ مەن قورعاۋ – ءاردايىم قارۋلى كۇشتەر ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى ءۇشىن باستى مىندەت. سول سەبەپتى كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن بولۋ, كۇردەلى جاعدايدا وڭتايلى شەشىم قابىلداپ, جىلدام ءارى دۇرىس ارەكەت ەتۋ – زامان تالابى. بيىل اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى ءوزىنىڭ 31 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. تاريحى تەرەڭدە جاتقان قۇرىلىم ەلىمىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىن سەنىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعانىن بىلەسىزدەر. ءبىزدىڭ بولىمدەر مەن بولىمشەلەردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – ەلدىڭ اكىمشىلىك-ساياسي, ونەركاسىپتىك-ەكونوميكالىق ورتالىقتارىن اۋەدەن كەلەتىن شابۋىلدان قورعاۋ ءھام اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ سىندى جاۋاپتى ميسسيالارمەن ۇشتاسىپ جاتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اسكەردى تەحنولوگيالىق تۇرعىدا جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن, قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانىڭ, اسىرەسە جوعارى دالدىگى مىقتى قارۋلاردىڭ, ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن تەحنيكا مەن روبوتتى كەشەندەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن ۇدايى نازارعا الىپ كەلەدى. اسكەرلەردىڭ ۇتقىرلىعىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اسكەري-كولىكتىك اۆياتسيا مەن جاۋىنگەرلىك ماشينالافر پاركىن ۇلعايتۋ قاجەتتىگى دە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ قاتارى كەزەڭ-كەزەڭمەن زاماناۋي تەحنيكالارمەن تولىعۋدا.
بەيبىت ۋاقىتتا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن ۇزدىكسىز باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, تاۋلىك بويى جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىك اتقارادى. بۇگىنگى كۇنى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى قارسىلاستىڭ زاماناۋي اۋەدەن شابۋىلداۋ قۇرالدارىن بارلىق ۇشۋ بيىكتىكتەرى مەن جىلدامدىقتارى دياپازونىندا ۋاقتىلى انىقتاپ, ولارعا سوققى بەرە الاتىن زەنيتتىك-زىمىراندىق كەشەندەرمەن جانە بارلاۋ قۇرالدارىمەن قارۋلانعان. قازىرگى ۋاقىتتا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ كوماندالىق پۋنكتى, زەنيتتىك زىمىراندىق ء(ززا) جانە راديوتەحنيكالىق بولىمشەلەر ء(رتا) كىرەتىن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس بريگادالارىنان تۇرادى. وتاندى قورعاۋ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – قاسيەتتى پارىز. اعا بۋىننىڭ جاۋىنگەرلىك داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ جەكە قۇرامى وتانىمىزدىڭ اۋە شەكارالارىن سەنىمدى قورعاۋدا.
– اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى ماماندارىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءىسى قاي دەڭگەيدە؟
– كەز كەلگەن سالا كاسىبي بىلىگى جوعارى ماماندارسىز العا باسپايتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ ماماندارى كومانديرلىك جانە جاۋىنگەرلىك دايارلىق باعدارلامالارى بويىنشا ۇدايى دايىندىقتان ءوتىپ, اتالعان باعدارلامالار ۋاقتىلى وڭدەلىپ, جەتىلدىرىلىپ جانە قازىرگى جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ وتىرادى. وقۋ-جاتتىعۋعا ارنالعان كورنەكى ادىستەمەلىك قۇرالدار مولىنان پايدالانىلادى. جاۋىنگەرلىك دايارلىق بويىنشا ساباق وقىتۋدىڭ, باقىلاۋدىڭ جانە ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەلەرىن ەسەپكە الۋدىڭ جاڭا ادىستەرى ەنگىزىلۋدە. اسكەري قىزمەتشىلەردى وقىتۋ ولار ءۇشىن قولجەتىمدى جانە تۇسىنىكتى تىلدە جۇرگىزىلەدى.
جاۋىنگەرلىك دايارلىقتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ ءۇشىن وپەراتسيالار مەن ۇدەرىستەردى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتايتىن بەينەفيلمدەر ازىرلەنىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلۋدە. مامانداردى وقىتۋ بارىسىندا زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانامىز. وسى تۇستا وقۋلىقتاردىڭ ەلەكتروندى بازاسى قۇرىلعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. جاۋىنگەرلىك جانە كاسىپتىك دايارلىقتىڭ جاي-كۇيىنە ءتۇرلى تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ كەزىندە ولاردىڭ ناتيجەلەرى مۇقيات تالدانادى, پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جانە انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەنەدى.
– شەتەلدىك ماماندارمەن تاجىريبە الماسۋ باعىتىندا قانداي قادامدار جاسالدى؟
– اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ بىرقاتار وفيتسەرى رەسەي, بەلارۋس, قىتاي مەملەكەتتەرىندەگى جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىنا وقۋعا جانە تاجىريبە الماسۋعا جىبەرىلەدى. ماسەلەن «بۋك», «تور», «س-125 پەچورا» زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرى, GM-403 «نۇر» راديولوكاتسيالىق ستانسالارى سياقتى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ جاڭا نەمەسە جاڭعىرتىلعان ۇلگىلەرىن ساتىپ الۋ كەزىندە ۇزدىك وفيتسەرلەر مەن كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەر وسى ۇلگىگە قايتا وقىتىپ دايارلاۋعا رەسەي, بەلارۋس, فرانتسيا مەملەكەتتەرىنە جىبەرىلدى. قايتا دايارلاۋدان كەيىن بۇل اسكەري قىزمەتشىلەر العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ءوز ارىپتەستەرىنە ۇيرەتەدى.
كونفەرەنتسيالار, بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار, كونكۋرستار, حالىقارالىق ارميا ويىندارىن وتكىزۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ەسەپتوپتار شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ۇنەمى تاجىريبە الماسادى. سونداي-اق اسكەري ماماندار, ءبىز قارۋلانعان قۇرالداردى دايىنداۋشى زاۋىتتاردىڭ ماماندارى رەكلاماتسيالاۋ جۇمىستارىن ورىنداۋ كەزىندە ءوز ونىمدەرىن پايدالانۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە جوندەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم بەرۋگە تىرىسادى.
– ەلدىڭ سىرتقى قاۋىپسىزدىگى, جالپى قورعانىس سالاسىندا اۋە شابۋىلىنىڭ رولىنە توقتالىپ وتسەك...
– وكىنىشكە قاراي, ادامزات وسى ۋاقىتقا دەيىن سوعىس پەن قاقتىعىستاردان ارىلا الماي وتىر. حالىقتار مەن الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى جانجالدار جانە جاڭادان تۋىنداعان قاراما-قايشىلىقتار قارۋ قولدانۋ ارقىلى كۇشپەن شەشىلۋدە. ونى قولدانۋدىڭ جاڭا فورمالارى مەن ادىستەرى پايدا بولۋدا. بۇل اۋە-عارىش جانە اۋەدەن شابۋىلداۋ قۇرالدارىنا دا قاتىستى. بۇل تۇستا اسكەري جانە ساياسي ماقساتتارعا جەتۋ قۇرالدارىن قازىرگى ۋاقىتتا اسىرا باعالاۋ قيىن.
قۇرلىق اسكەرى مىڭ جەردەن جاقسى جابدىقتالعانىمەن اۋەدەن كەلەتىن قاۋىپتەن قورعانىس ءىسى قاۋقارسىز بولسا, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەيدى. اۋە سوققىلارىنا قارسى تۇرۋ, سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك جانە جاۋىنگەرلىك الەۋەتىن ساقتاۋ قابىلەتى ەلدىڭ قارسىلاسۋ قابىلەتى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس – بۇل ەل قورعانىسىنىڭ اجىراماس بولىگى جانە تيىسىنشە, قارۋلى كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, جالپىمەملەكەتتىك مىندەت. بۇل مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ەلەمەنت ەكەنى ءشۇباسىز.
– مامانداردى قولداۋ قاي دەڭگەيدە؟ سالانىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بار ما؟
– قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە سوڭعى ۇلگىدەگى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىنىڭ پايدا بولۋى مەن جىلدام دامۋىن كورىپ وتىرمىز. ۇشقىشسىز قۇرالدار نارىعى ءارتۇرلى جانە ەركىن قولجەتىمدى. قازىرگى زامانعى ۇشقىشسىز اپپاراتتار, ونىڭ ىشىندە اسكەري ماقساتتاعى قۇرىلعىلار كومپوزيتتىك ماتەريالداردان (پلاستماسسا, كومىرسۋ تالشىعى, ەپوكسيدتى شايىرلار) تۇرادى. الەمدە بار قارۋ-جاراق ۇلگىلەرى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىندەگى قارۋ-جاراق از قاشىقتىقتا شاعىن اپپاراتتاردى انىقتاۋعا جانە جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇستا شاعىن كولەمدى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن ء(ارتۇرلى سىنىپتى كۆادروكوپەترلەر, دروندار, دەلتاپلاندار, زوندتار, اۋە شارلارى جانە ت.ب.) پايدالانۋدى شەكتەۋ جانە رەگلامەنتتەۋ تۇرعىسىنان اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭنامالىق نورمالاردى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس تەحنولوگيالارىن ەڭ الدىمەن ۇتقىرلىق بويىنشا جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋىمىز كەرەك. بۇل قازىرگى زامانعى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كەشەندەرىمەن قارۋلانعان ءموبيلدى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس بريگادالارىنىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋىن ايقىندايدى. سونىمەن بىرگە اتالعان شارالار اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كۇشتەرى مەن قۇرالدارىنىڭ قۋاتتى جانە ءموبيلدى رەزەرۆىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
– الەمدەگى گەوساياسي شيەلەنىستەردە اۋە شابۋىلىنان قورعاۋ قانداي ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سىرت كوز رەتىندە پىكىرىڭىز؟
– قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك رۋسلان جاقسىلىقوۆ 2023 جىلعى 5 مامىرداعى بۇكىلارميالىق كەڭەستە: «بۇگىندە وكىنىشكە قاراي, الەم قاۋىپسىز بولا الماي تۇر. حالىقارالىق ساياساتتا دا كۇش ماڭىزدى ءرول اتقارۋدى جالعاستىرۋدا. مۇنداي جاعدايدا ءبىز ارقاشان ءوز جەرىمىزدى قورعاۋعا, قارۋلى كۇشتەردىڭ الەۋەتىن ۇنەمى جەتىلدىرۋگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. ءبىز XXI عاسىرداعى اسكەري قاقتىعىستاردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, اسكەرلەردى دايارلاۋدى جەتىلدىرۋدى, تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى اسىرۋدى, اۋماقتىق قورعانىستى جانە جان-جاقتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن دامىتۋدى جالعاستىرۋىمىز كەرەك», دەپ ايتقان بولاتىن. وسى ورايدا ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ الار ورنى ەرەكشە.
جوعارىدا ايتىلعانداردان, كۇشتى جانە جاقسى جابدىقتالعان اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىنىڭ بار بولۋى ستراتەگيالىق تەجەۋ فاكتورى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. الەمدىك قورعانىس سالاسىندا اۋە شابۋىلى ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى بۇل سالادا ەلەۋلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرماق.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
