وتىرىستى اشقان سەنات توراعاسى اباي وبلىسىنداعى الاپات ءورتتىڭ سالدارىنان قازا بولعان ورمانشىلاردىڭ وتباسىلارى مەن جاقىندارىنا كوڭىل ايتتى جانە وڭىردەگى احۋال مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ اباي وبلىسىنداعى ءورت توتەنشە جاعداي كەزىندە ارەكەت ەتۋ جۇيەسىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمسىز ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ بەرگەنىن ايتتى. پالاتا سپيكەرى جاۋاپتى قۇرىلىمدار كۇزدە قوستاناي وبلىسىندا بولعان ورتتەن ساباق الماعانىنا توقتالدى.
«ەگەر وسىنداي الاپات ورتپەن العاش رەت بەتپە-بەت كەلىپ تۇرساق, ماسەلە باسقاشا بولار ەدى. بىراق بىزدە مۇنداي وقيعالار جىل سايىن قايتالانىپ وتىر. كۇزدە عانا قوستاناي وبلىسىندا ۇلكەن ءورت بولدى. سونىڭ سالدارىنان 40 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر ورتەنىپ كەتتى. سوعان بايلانىستى پرەزيدەنتىمىز ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت اۋقىمدى جۇمىستى قولعا الدىق دەپ ەسەپ تە بەردى. بىراق اباي وبلىسىنداعى وقيعا بۇكىل جۇيەنىڭ ۋاقتىلى ارەكەت ەتپەگەنىن, ءتيىستى قۇرىلىمدار اراسىندا ۇيلەسىم مەن ءتارتىپتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتتى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سوعان بايلانىستى سەنات توراعاسى قازىر وسى باعىتتى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلگەنىن, بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى تاپسىرمالارى بار ەكەنىن, الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى باعدارلاما مەن باسقا دا قاجەتتى شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ ءوتتى. باستالعان تەرگەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دا بىرقاتار ءىس-شارا ىسكە اسىرىلاتىنى انىق.
ء«بىز وسى ماسەلەنى كەلەسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن قاراۋ كەزىندە دە نازاردا ۇستايمىز. بۇل رەتتە توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ارەكەت ەتەتىن قۇرىلىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەڭ باستىسى, بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتقا ساي, دۇرىس جۇمسالۋىن باقىلاۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىز وسى باعدارلامانى قابىلداپ, كۇزدە وعان ميللياردتاعان قارجى بولسەك, بىراق كەلەسى جىلى وسىنداي وقيعا تاعى قايتالانىپ جاتسا, وندا وعان ءبارىمىز جاۋاپتى بولامىز. سوندىقتان سەناتورلار بۇل ماسەلەنى ۇنەمى ءوز باقىلاۋىندا ۇستايدى», دەگەن سەنات سپيكەرى دەپۋتاتتار جاعدايدى جاقسارتۋعا ارنالعان بارلىق ۇسىنىستى قولدايتىنىن اتاپ ءوتتى.
جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاسادى. قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3,3 پايىزعا وسكەن. بۇعان قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى, ناقتى سەكتورداعى ءوسىم, ەكسپورتتىڭ تەز قارقىنى ەسەبىنەن ساۋدا بالانسىنىڭ نىعايۋى, قۇرىلىس پەن قىزمەت وندىرىسىندەگى جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك اسەر ەتىپ وتىر.
«ازىق-ت ۇلىك پەن شيكىزات باعاسىنىڭ جالپى الەمدىك قىمباتتاۋى اياسىندا ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى دە نىسانالى كورسەتكىشتەن اسىپ, 20,3 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 7,9 پايىزعا ۇلعايدى. جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. وسىنداي ماكروەكونوميكالىق احۋال اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى مىناداي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى. تۇسىمدەر 102,1 پايىز اتقارىلىپ, 16,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. شىعىستار 98,6 پايىزعا يگەرىلدى جانە 18,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ءوزى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 987 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 8,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 46 پايىزى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 2,3 پايىز بولدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى بويىنشا جوسپار 103 پايىز ورىندالعان. كىرىستەر قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى سالىق تۇسىمدەرىنە تيەسىلى. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسىمى 3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 42 پايىزعا جەتتى. سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگى 3,2 ەسە, كەدەندىك تەكسەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگى 7 ەسە ارتتى. كەيىنگى 4 جىل ىشىندە سالىقتىق-كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتكە 3 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا قاراجات تۇسكەن.
قارجى ءمينيسترى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ قورىتىندىسى تۋرالى بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا سالىق جەڭىلدىكتەرى ەسەبىنەن بيۋدجەتكە تۇسپەگەن قوماقتى قاراجاتتى كورسەتكەن. وسى ورايدا مينيستر سالىق جەڭىلدىكتەرىن ايقىنداۋ, وڭتايلاندىرۋ جانە مونيتورينگتەۋ بويىنشا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇسىنىمدارى ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىندا, سونداي-اق جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ شەڭبەرىندە ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدى.
«جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق ستاتيستيكاداعى الشاقتىق جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا بويىنشا قابىلدانعان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز اسەرىن اتاپ وتكەن. جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە بارلىق ەلدە تاۋارلاردىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ كەدەندىك ستاتيستيكاسى دەرەكتەرىندە ارىپتەس ەلدەرمەن سايكەسسىزدىكتەر بار. بۇنداي الشاقتىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى سىرتقى ساۋدا ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ادىستەمەلىك ەرەكشەلىگىنە قاتىستى. دەگەنمەن الشاقتىقتاردى ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇيەلى شارا قابىلدانىپ جاتىر», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بۇدان كەيىن ءسوز العان جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا ءسوز سويلەپ, بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ قاجەت.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتقا توقتالساق, بەلگىلەنگەن ماقساتتى ۋاقتىلى ورىنداۋ تۇرعىسىندا باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءتيىستى دەڭگەيدە ەمەس دەپ سانايمىز. وڭىرلەرگە اۋدارىلعان جالپى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى ءوستى. ەگەر رەسۋرستاردى باعىتتاساق, وندا وسى قاراجاتقا قاتىستى ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىك تە بولۋى كەرەك», دەدى ن.گودۋنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك ماقساتتى ترانسفەرتتەردى وڭىرلەرگە اۋدارا وتىرىپ, قاراجاتتى يگەرۋ باعىتىنداعى ناتيجە بويىنشا ءوزىن جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتقان.
«وڭىرلەر بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ تۇرعىسىندا سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ مونيتورينگى ءىس جۇزىندە قاراستىرىلماعان. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە باعالاۋ جۇرگىزىلمەيدى. ايماقتارعا اقشا بەرىلدى, الايدا ودان كەيىنگى ماسەلە باقىلاۋسىز قالىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان ساپاسىز سالىنعان مەكتەپ جانە باسقا نىساندار جايىندا پروبلەما پايدا بولادى», دەدى پالاتا باسشىسى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, زاڭنامالىق دەڭگەيدە بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرەتىن وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ قاجەت.
«بىلتىر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى قۇرىلىس سالاسى وزدەرىنىڭ پروفيلىنە جاتپايدى دەگەن جەلەۋمەن «جايلى مەكتەپ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدان باس تارتتى. ناتيجەسىندە, جوبانى «Samruk-Kazyna Construction» جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ەرەجەلەرى ساقتالماۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك بار. بۇل باعىتتا قوماقتى قاراجات, ياعني 2,6 ترلن تەڭگە ءبولىندى. اتاپ ايتقاندا, بۇل سالاداعى ءىس-قيمىلدارعا قاتىستى ءتيىستى ماسەلەلەر پايدا بولدى», دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.
بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى قاراۋ بارىسىندا 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىنىڭ ورىندالعانى ايتىلدى. دەگەنمەن دەپۋتاتتار قۇجاتتىڭ جەكەلەگەن تارماقتارى بويىنشا بيۋدجەتتىك ءتارتىپتىڭ وسال تۇستارىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق ولار ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بىرقاتار ماڭىزدى جانە جۇيەلى پروبلەماعا توقتالدى.
ءوز سوزىندە سەنات توراعاسى ينفلياتسيانى تومەندەتۋ جانە وڭىرلەردى جىلۋ ماۋسىمىنا ساپالى ءارى ۋاقتىلى دايىنداۋ الداعى كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوعان بايلانىستى ماۋلەن اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرلەسىپ, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
«پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىندا الداعى جىلدارعا ارنالعان باعىت-باعداردى ايقىنداپ, ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ءبىز سونىڭ ءبارىن ءساتتى ىسكە اسىرىپ, ەلدىڭ سەنىمىن اقتاۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ سياقتى ناقتى مىندەتتەر تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ۇيلەر مەن جولدار سالۋ, ەلدى مەكەندەردى 100 پايىز سۋمەن جابدىقتاۋ جانە تاعى باسقا دا ماڭىزدى ماقساتتار بار ەكەنى بەلگىلى. ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە وسى باعىتتارعا قاجەتتى قاراجات قاراستىرىلعان», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
پالاتا سپيكەرى پارلامەنتتىڭ زىڭ شىعارۋ قىزمەتىندە مۇددەلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىنە دە ەرەكشە نازار اۋداردى. ء«بارىمىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ىستە پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋگە قاشاندا دايىن», دەدى سەنات توراعاسى.
سونىمەن قاتار ەسەپتەردى قاراۋ كەزىندە سەناتورلار سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدى ءسوز ەتتى. شىعىنداردى جوسپارلاۋدىڭ تيىمسىزدىگىنە قاتىستى دا سىن ايتىلدى. بۇل رەتتە, 2022 جىلى شىعىننىڭ باسىم بولىگى اعىمداعى ءىس-شارالارعا جۇمسالعانىن, شامامەن 10 پايىزى عانا دامۋعا باعىتتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سەناتورلار ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ اراسىنداعى بايلانىستىڭ جولعا قويىلماعانىنا دا نازار اۋداردى. سالدارىنان قارجىنىڭ تولىق يگەرىلمەۋىنە جول بەرىلگەن. بۇل ورايدا ۇلتتىق جوبالار بويىنشا ستاتيستيكا مىسالعا الىنىپ وتىر. ناقتى ايتار بولساق, قارجى جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلسە دە, توعىزدىڭ جەتەۋىندە تيىمدىلىك كورسەتكىشى تومەن. دەپۋتاتتار شىعىستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى الەۋمەتتىك ماقساتتارعا جۇمسالعانىن, بۇل بيۋدجەت ساياساتىنىڭ الەۋمەتتىك باعىتقا بەت بۇرعانىن كورسەتەتىنىن ايتتى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «پروكۋراتۋرا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى بويىنشا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا سەنات دەپۋتاتتارىن سايلادى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءوز ساۋالدارىن جولدادى.
