AIF – 2008 جىلدان بەرى جىل سايىن وتكىزىلەتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاڭارتىلعان ءتۇرى. اتاۋدىڭ وزگەرۋى جاڭا فورۋمدا تالقىلاناتىن كليمات, ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سەكىلدى اۋقىمدى تاقىرىپتاردى تالقىلاۋعا, شارتاراپتان كوپتەگەن ساراپشى تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ەڭ ماڭىزدىسى, استانا حالىقارالىق فورۋمى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اگرەسسياسى جالعاسىپ جاتقان كەزەڭدە ءوتىپ وتىر. وسى ورايدا ماسكەۋمەن تىعىز بايلانىسى بار قازاقستان بەيتاراپتىق ساياساتىن ۇستاناتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە قازىرگى ءداۋىردى «بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي شيەلەنىس كەزەڭى» دەپ سيپاتتادى. سونداي-اق بۇۇ قۇرىلعاننان بەرگى نەگىزى قالانعان الەمدىك ءتارتىپتىڭ بۇزىلا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق جۇيە بارشاعا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ەمەس, بۇكىل الەمگە پايداسىن تيگىزۋى قاجەت.
بۇۇ ۇيىمدارى جەتەكشىلەرىمەن جانە ايماقتاعى مەملەكەت باسشىلارىمەن بىرگە جوعارى دەڭگەيدەگى سپيكەرلەردىڭ قاتارىندا ءسوز سويلەگەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستالينا گەورگيەۆا الەمدىك ساۋدانىڭ «بولشەكتەنۋىنە» نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ كەلەڭسىز جاعدايىنا جاۋاپتى ماسەلە دە وسى. ول ەكونوميكالىق لوگيكاعا ەمەس, ساياسي وداقتارعا جۇگىنۋ باسىمدىق العانىن ەسكەرتىپ, «ەكونوميكالىق قالپىنا كەلۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن بولشەكتەنۋ كۇشتەرىن بىرلەسە ورىنداپ جاتىرمىز», دەپ ايتتى.
گەورگيەۆا بۇعان دەيىن COVID-19 پاندەمياسىنىڭ, ۋكرايناداعى سوعىستىڭ, جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قىتايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا تىرىسۋىنىڭ, جاھاندانۋ كەمشىلىكتەرىنىڭ بولشەكتەنۋدى ودان ءارى كۇشەيتەتىنىنە نازار اۋداردى.
«ەگەر بولەك ايماقتارداعى ساۋداعا جول بەرسەك, الەمگە كەلەتىن شىعىن جاھاندىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7 پايىزىن قۇرايدى. بۇل گەرمانيا مەن جاپونيانىڭ ەكونوميكاسى جويىلىپ كەتكەنمەن تەڭ», دەدى ول.
فرانتسۋز حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى توراعاسى تەرري دە مونبريال باتىستىڭ سانكتسيالىق ساياساتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى زارداپتارىنا توقتالدى. «مۇنىڭ ۇزاقمەرزىمدى سالدارىنا قاراماستان, ساۋدانى ءبۇلدىرىپ جاتىرمىز», دەدى ول.
كونفەرەنتسيانىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ءسوز سويلەگەندەردىڭ اراسىندا ەۋروپالىق وداق كوميسسياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى جوزە مانۋەل بارروزۋ باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسيالارىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.
EURACTIV تىلشىلەرى استانادا ەۋرووداق ديپلوماتتارىمەن سويلەستى. ولار قازاقستاننىڭ كورشىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەكەنىنە قاراماستان, باتىستىڭ رەسەيگە سالعان سانكتسيالارىن اينالىپ وتەتىن اۋماق رەتىندە پايدالانىلماۋ ارەكەتىن وڭ باعالادى.
24-25 ساۋىردە قۇرامىندا اقش-تىڭ رەسمي وكىلدەرى بار ەو سانكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق ارنايى ەلشى دەۆيد و’سالليۆاننىڭ دەلەگاتسياسى استاناعا ات باسىن بۇرعان ەدى. وسى ساپار رەسمي جانە ىسكەرلىك دەڭگەيدە قازاقستان تاراپىنىڭ «قىزىعۋشىلىعىن» تۋعىزدى.
دەرەككوزدەردىڭ حابارلاۋىنشا, ەۋروپالىق وداق قازاقستان ارقىلى «سوعىس تاۋارلارىن» ەكسپورتتاۋدى توقتاتۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرىپ, استاناعا ءتىزىم بەرگەن. ءوز كەزەگىندە قازاقستان تاراپى مۇنداي ەكسپورت ساقتالسا, باتىس ەلدەرى كومپانيالارعا ءوز ەلىنە تاۋار ەكسپورتتاماۋىن تاپسىراتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە ۇمتىلىس
ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان الەمنىڭ توعىزىنشى مەملەكەتىندە استانا حالىقارالىق فورۋمى ءوتتى. اتالعان ەل پوليارلانا تۇسكەن حالىقارالىق ءتارتىپ پەن ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن سىن-قاتەرلەرىن شەشۋدە ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەدى.
تورتكۇل دۇنيەنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا قاراپ, نەلىكتەن كوپجاقتىلىقتى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جانە ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنەسىز. شارتاراپ بارعان سايىن پوليارلانىپ, بولىنە تۇسكەن. حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن تارتىپكە سەنىم السىرەدى. الەمدىك داعدارىستاردى قارۋ ارقىلى شەشۋگە ۇمتىلاتىندار سانى ارتتى. ءىرى دەرجاۆالار جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ىمىراعا كەلۋگە ق ۇلىقسىز. ادامزاتتىڭ الەمدى جويۋعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن انىقتايتىن «قيامەت كۇنىنە» سالىستىرمالى تۇردە 90 سەكۋند قالعانداي.
وسى ورايدا ىقپالى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ابىرويى دەرجاۆالاردان ءبىر ساتى تومەن مەملەكەتتەر, ياعني ء«ىزباسار دەرجاۆالار» ورتاعا شىعىپ, الەمدى الاڭداتقان ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشە الادى. بۇل جاعىنان قازاقستان بارىنە ساي كەلىپ تۇر.
ورتالىق ازياداعى مەملەكەت حالىقارالىق قاقتىعىستاردا لايىقتى شەشە الاتىنىن كورسەتتى. كەيىنگى بىرنەشە جىل ىشىندە قازاقستاندا استانا پروتسەسى اياسىندا سيرياداعى قاقتىعىس بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇزەگە استى. 2013 جىلى قازاقستاننىڭ كوممەرتسيالىق استاناسى – الماتىدا يراننىڭ يادرولىق كەلىسىمى بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندى ءوتتى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن, 1992 جىلى قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) قۇرۋدى ۇسىندى. ول بۇگىندە ىقپالدى كوپۇلتتى فورۋمعا اينالدى. سونداي-اق 2017-2018 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. وسىلايشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە وكىلدىك ەتكەن العاشقى مەملەكەت اتاندى.
قازاقستاننىڭ ديالوگ پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە ۇمتىلۋى جاھاندىق تۇراقتىلىق السىرەگەن قازىرگى كەزەڭدە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاننىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى, سۋ تاپشىلىعى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, حالىقارالىق دامۋ مەن تۇراقتىلىق سەكىلدى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جولدارىن باعالايدى. سول سەبەپتى استانا حالىقارالىق فورۋمى ارقىلى جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن ديپلوماتيانى قايتا باستاۋعا كۇش سالۋى كەرەك. پلەنارلىق وتىرىستا الەمنىڭ قازىرگى جاعدايىنا, بەيبىتشىلىك پەن ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋگە اپاراتىن جول تالقىلاندى. وعان قاتار ءامىرى تاميم بەن حاماد ءال تاني, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, حالقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستالينا گەورگيەۆا, يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى ودري ازۋلە قاتىستى. ارينە, بىردە-ءبىر جيىن الەمدەگى بۇكىل ماسەلەنى سيقىرلى تاياقشا سەكىلدى شەشە المايدى. دەگەنمەن ديالوگتى جەڭىلدەتەتىن باستامالاردى قۇپتاپ, قولداۋ كەرەك.
استاناداعى حالىقارالىق فورۋم
كونگرەسس-ورتالىقتا استانا حالىقارالىق فورۋمى باستالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇرمەتتى قامقورلىعىمەن «ديالوگ ارقىلى سىن-قاتەرلەردى شەشۋ: ىنتىماقتاستىق, دامۋ جانە ىلگەرىلەۋ جولىندا» نەگىزگى تاقىرىبى اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارا ءوتتى.
فورۋم ۇكىمەتتەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, بيزنەس سەكتورلارىنىڭ جانە اكادەميالىق ورتانىڭ بەدەلدى دەلەگاتتارىنا كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جۇرگىزۋگە جانە قازىرگى جاھاندىق ماسەلەلەرگە قارسى تۇرۋ ستراتەگيالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان پلاتفورمانى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. نەگىزگى نازار اۋداراتىن تاقىرىپتارعا كليماتتىڭ وزگەرۋى, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كىرەدى.
بۇل بەدەلدى جيىنعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىڭنان استام قاتىسۋشى مەن قۇرمەتتى قوناق كەلدى. ءىس-شاراعا قاتار ءامىرى شەيح تاميم بەن حاماد ءال تاني, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى جەلكا تسۆيانوۆيچ, باسقا دا تانىمال تۇلعالار قاتىستى. فورۋم حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جانە جاڭا جاھاندىق ارىپتەستىك ورناتۋعا باعىتتالعان.
ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋمدا قاتىسۋشىلار ءتورت نەگىزگى باعىتتا: سىرتقى ساياسات جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك, حالىقارالىق دامۋ جانە تۇراقتىلىق, ەنەرگەتيكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى, سونداي-اق ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
استانا حالىقارالىق فورۋمى جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ بىرىگۋىنە, يدەيا الماسۋ جانە قازىرگى الەم الدىندا تۇرعان وزەكتى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
