ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى
جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ پەن جوعارعى اۋديتورلىق پالاتاسىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاسادى.
قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3,3 پايىزعا وسكەن. بۇعان قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى, ناقتى سەكتورداعى ءوسىم, ەكسپورتتىڭ تەز قارقىنى ەسەبىنەن ساۋدا بالانسىنىڭ نىعايۋى, قۇرىلىس پەن قىزمەت وندىرىسىندەگى جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك اسەر ەتىپ وتىر.
«ازىق-ت ۇلىك پەن شيكىزات باعاسىنىڭ جالپى الەمدىك قىمباتتاۋى اياسىندا قازاقستانداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى دە نىسانالى كورسەتكىشتەن اسىپ, 20,3 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 7,9 پايىزعا ۇلعايدى. جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. وسىنداي ماكروەكونوميكالىق احۋال اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى مىناداي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى. تۇسىمدەر 102,1 پايىز اتقارىلىپ, 16,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. شىعىستار 98,6 پايىزعا يگەرىلدى جانە 18,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ءوزى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 987 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 8,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 46 پايىزى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 2,3 پايىز بولدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى بويىنشا جوسپار 103 پايىز ورىندالعان. كىرىستەر قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى سالىق تۇسىمدەرىنە تيەسىلى. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسىمى 3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 42 پايىزعا جەتتى. سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگى 3,2 ەسەگە, كەدەندىك تەكسەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگى 7 ەسەگە ارتتى. كەيىنگى 4 جىل ىشىندە سالىقتىق-كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتكە 3 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا قاراجات تۇسكەن.
«2022 جىلى بيۋدجەت شىعىستارى 56 ستراتەگيالىق باعىت بويىنشا جۇمسالدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دامۋ جوسپارلارىنىڭ 219 نىسانالى ينديكاتورىنا قول جەتكىزىلدى. ولاردى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ سەرپىن بەردى. ماسەلەن, 15,4 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 131 مىڭعا جۋىق وتباسى تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتتى. 136 مىڭ وقۋشى ورنىنا 247 جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. 1 003 مەكتەپ جاڭعىرتىلدى. مەكتەپ سالۋ ەسەبىنەن عانا 10,5 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى, ونىڭ ىشىندە 6,7 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 35 العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك نىسانى سالىنىپ, اشىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرى 17 مىڭنان استام تەحنيكا ساتىپ الدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
قارجى ءمينيسترى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ قورىتىندىسى تۋرالى بايانداپ بەردى. پالاتا ەسەبىندە مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگانى سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدەن قوسىمشا تۇسىرگەن 726,2 ملرد تەڭگەنىڭ 136 ملرد-ى راستالماعانىن كورسەتكەن. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سوما بيۋدجەتكە تولىعىمەن ءتۇستى. بىراق ءوندىرىپ الۋدىڭ ادىستەمەلىك سيپاتىنا بايلانىستى جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسەپكە الماعان.
«ماسەلەن, ەڭ ۇلكەن سوماسى 99 ملرد تەڭگە سالىقتىق مونيتورينگ جانە كامەرالدىق باقىلاۋ شەڭبەرىندە 62 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىدان تۇسكەن. قالعان سوما ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرا اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ دەرەكتەرىنە جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ پەن تالداۋ ناتيجەلەرى ارقاسىندا جانە تولەمگە قابىلەتسىز بورىشكەردى وڭالتۋ جانە بانكروتتىق راسىمدەرى, سونداي-اق كەدەندىك باقىلاۋ شارالارى ەسەبىنەن كەلدى. بۇل رەتتە ەكى رەت ەسەپكە الىنعان تەك 526 ملن تەڭگە سوماسى قاتە دەپ سانالادى.
ەكىنشىدەن, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا 2018-2021 جىلدارى سالىق جەڭىلدىكتەرى ەسەبىنەن بيۋدجەتكە تۇسپەگەن قوماقتى قاراجاتتى كورسەتكەن. وسى سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ كوبىسى ستاندارتتى جانە جالپى الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇرىن بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋ ماقساتىندا سالىق ەسەپتىلىگى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلىپ, وڭتايلاندىرىلعان بولاتىن. وسىعان وراي قازىر سالىق ەسەپتىلىگىندە سالىق جەڭىلدىكتەرى تۋرالى دەرەكتەر جيناقتالمايدى. بۇل رەتتە جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بيۋدجەت شىعىندارىنا اكەپ سوعاتىن سالىق نورمالارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن ەسەپكە العان. الايدا ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جەڭىلدىكتەر سانالمايدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سونىمەن قاتار جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەكسپورتتىق-يمپورتتىق ستاتيستيكاداعى الشاقتىق جونىندەگى ەسكەرتپەسىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇدان بولەك, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ساياساتى قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن باياندادى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىندا كەمشىلىك كوپ
جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بىرقاتار جۇيەلى ماسەلەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرۋ بارىسىندا بيۋدجەت شىعىستارىن قويىلعان ستراتەگيالىق ماقساتتارعا بايلانىستىرۋدىڭ سەبەبى ناقتى ەمەس. سالدارىنان جالپىۇلتتىق مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋگە ەشقانداي اسەر ەتپەيتىن ءىس-شارالارعا قوماقتى رەسۋرستار جۇمسالعان.
«ۇلتتىق جوبالاردى ازىرلەيمىز, الايدا ىسكە اسىرىلعان ەكىنشى جىلىندا ولاردىڭ كۇشىن جويامىز. بارلىعى ورىندالىپ جاتقان سياقتى كورىنەدى, بىراق بەرەتىن اسەرى كۇماندى. ءبىر جاقتان مىڭداعان جۇمىس ورنى قۇرىلىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جۇمىسسىزداردىڭ سانى وسەدى دەگەن بولجام ايتىپ وتىر», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بۇدان بولەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن بيۋدجەتتى تولىقتىرۋعا قاتىستى بارلىق رەزەرۆتى ىسكە قوسىلماعان. بايانداماشى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 2017 جىلعىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ۇلعايعانىنا توقتالىپ, بىراق كولەڭكەلى ەكونوميكا سالدارىنان 3-4 ترلن تەڭگە سالىق بيۋدجەتكە تۇسپەي تۇرعانىن جەتكىزدى.
«ەلىمىزدە باسقا دا جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتار بار, ولاردىڭ كولەمىن ەشكىم باعالاماعان. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ءاۋديتى 64 سالىقتىق جەڭىلدىكتى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دە, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى دە ەسكەرمەگەنىن انىقتادى, ال بۇل تەك 4 جىلداعى بيۋدجەت شىعىنى شامامەن 10 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ سالدارىنان سوزىلمالى بيۋدجەت تاپشىلىعى ورىن الدى. ياعني كورپەڭە قاراي كوسىلىپ ەمەس, قارىزعا ءومىر سۇرەسىڭ. بۇل رەتتە ۇكىمەتتىك بورىشتى وتەۋگە جانە وعان قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان شىعىستار بيۋدجەتتىڭ تازا كىرىستەرىنىڭ 25 پايىزىن نەمەسە 2,9 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى», دەيدى ن.گودۋنوۆا.
بايانداماشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيۋدجەت قاراجاتىن مەردىگەرلەر مەن ءونىم بەرۋشىلەر ءجيى ءتيىمسىز جۇمسايدى. سونىمەن قاتار قارجىلاندىرىلۋى ەشقاشان قامتاماسىز ەتىلمەيتىن مولشەردەگى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما قابىلدانادى. مىسالى, 2017-2018 جىلدارى قۇنى 5,9 ملرد تەڭگەگە ازىرلەنگەن 292 جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما قاجەتسىز كۇيىندە قالعان.
«مينيسترلىكتەردىڭ دامۋ جوسپارلارى مەن ولاردىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تۇپكىلىكتى كورسەتكىشتەر جوق. جالپى, ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋى, تريلليوندار, توننا, مىڭداعان كم! ال وسىدان ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى جاقساردى ما؟ تۇسىنىكسىز. انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. جوق! سەبەبى تاپسىرمانىڭ شارتتارى دۇرىس ايقىندالماعان», دەدى ن.گودۋنوۆا.
سونداي-اق جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىندە قولدانىستاعى بيۋدجەتارالىق قاتىناستار جۇيەسىنىڭ جەتىلمەگەنى ايتىلعان. مينيسترلىكتەر جاۋاپكەرشىلىكتى وڭىرلەرگە ىسىرا سالۋعا قۇمار كورىنەدى. كۆازيمەملەكەتتىك سالادا دا ماسەلەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, ن.گودۋنوۆا باسقارۋشى حولدينگتەردىڭ قىزمەتى اشىق ەمەس, ولار پارلامەنتكە مۇلدە ەسەپ بەرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
«ماڭىزدى رەسۋرستاردى وڭىرلىك دەڭگەيگە بەرۋ جانە انىقتالعان جۇيەلى پروبلەمالار جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا جاڭا وكىلەتتىكتەر بەرۋ, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما شەڭبەرىندە ەسەپ كوميتەتى جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بولىپ قايتا قۇرىلعان ساتتەن بەرى جارتى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. بىراق جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن قۇزىرەتتەرىنىڭ قۇقىقتىق شەكارالارى ءالى ايقىندالعان جوق», دەدى ن.گودۋنوۆا.
ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ بيۋدجەتتىڭ كىرىس جانە شىعىس بولىكتەرىنىڭ اتقارىلۋىنا توقتالدى. «2022 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسى 16 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 101,9 پايىزعا ورىندالدى. بۇل كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسۋ قارقىنىنىڭ 127,7 پايىزدى قۇراعانىن كورەمىز. الايدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدىلىگى ساقتالىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنىڭ شامامەن 34,4 پايىزى ترانسفەرتتەردىڭ تۇسىمدەرى ەسەبىنەن قالىپتاسقان. شىعىندار 18,5 ترلن تەڭگەنى قۇراپ وتىر. جوسپار بويىنشا ورىندالعانى – 98,6 پايىز. ال ورىندالماعانى – 262,6 ملرد تەڭگە», دەدى ۇ.سادىبەكوۆ.
دەپۋتات بيۋدجەتتىڭ دۇرىس اتقارىلماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى جوسپارلاۋدىڭ جۇيەسىزدىگى مەن ءتيىمسىز پايدالانۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بيۋدجەتتى اتقارۋ بارىسىندا زاڭسىزدىقتار مەن كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى جاۋاپتى تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە ۇكىمەت شارا قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل رەتتە 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزۋ كەزىندە دەپۋتاتتاردىڭ ەسەپتى تالقىلاۋ بارىسىندا ايتقان ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, قابىلدانعان شارالار تۋرالى اقپارات بەرۋ قاجەت», دەدى ۇ.سادىبەكوۆ.
ماجىلىستەگى ساياسي پارتيالار فراكتسيالارىنىڭ جەتەكشىلەرى دە 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنا قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ەسەپتى بەكىتۋدى «Amanat», «Respublica», قازاقستان حالىق پارتياسى, «اۋىل» فراكتسيالارى قولداسا, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى مەن «اق جول» قارسى بولدى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا كوپشىلىك داۋىسپەن قۇجات سەناتقا جىبەرىلدى.
ازاماتتار قۇقىعى ينتەرنەتتە دە ساقتالۋعا ءتيىس
بۇدان بولەك, ءماجىلىستىڭ بەيىندى كوميتەتتەرى ماسس-مەديا تۋرالى جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسىن, سونداي-اق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى جۇمىسقا قابىلدادى. سونداي-اق «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى بويىنشا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا سنەجاننا يماشەۆا, ابزال قۇسپان, ءمادي تاكيەۆتى سايلادى. ەلدىڭ ورنىقتى دامۋى سالاسىنداعى ۇلتتىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتورينگىلەۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرامىنا البەرت راۋ, نۇرتاي سابيليانوۆ, پاۆەل كازانتسەۆ, گاۋھار تاناشەۆا, اسقار سادىقوۆ, اسحات راقىمجانوۆ, ايان زەينۋللين, دينارا شۇكىجانوۆا جانە ەرلان ستامبەكوۆ ەندى.
ءماجىلىس ونلاين پلاتفورمالار جانە ونلاين جارناما تۋرالى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان زاڭ جوباسى جونىندە ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ايدوس سارىم بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭدى ازىرلەۋدەگى ماقسات – ەڭ الدىمەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ.
«ازاماتتار ينتەرنەتتە دە قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن تالاپ ەتەدى. ولار ارتىندا كۇشتى مەملەكەت بار ەكەنىن ايقىن سەزىنۋگە ءتيىس. ءبىز قابىلداپ وتىرعان زاڭ الەۋمەتتىك جەلىنى بۇعاتتاۋعا نەمەسە بىرەۋدىڭ قۇقىعىن بۇزۋعا ارنالماعان. ەكى جىل بۇرىن كيبەربۋللينگ تۋرالى زاڭ قابىلدانعاندا دا ءبىراز كەلىسپەۋشىلىك بولعان. بىراق بۇل زاڭداردىڭ ومىرشەڭدىگى مەن قاجەتتىلىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى», دەدى دەپۋتات.
زاڭ جوباسىندا ونلاين پلاتفورمالاردا جالعان اقپاراتتى ورنالاستىرۋعا جانە تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. ولاردىڭ مەنشىك يەلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن انىق ەمەس اقپاراتقا جانە سالىقتان جاسىرۋعا قارسى كۇرەس بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مىندەتتەمە ەنگىزىلەدى.
پايدالانۋشىلار ءۇشىن ءوز پاراقشالارىندا ورنالاستىرىلاتىن ونلاين-جارنامانى تاڭبالاۋ, سونداي-اق ءوز قىزمەتىن مىندەتتى تۇردە كاسىپكەرلىك زاڭناماعا سايكەس جۇرگىزۋ مىندەتتەمەلەرى بەلگىلەنەدى. ىلەسپە تۇزەتۋلەرمەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتاراتىن قۇجات
بۇدان كەيىن زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ىلەسپە قۇجاتتارىمەن بىرگە قارالدى. اتالعان ماسەلە بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا اكتيۆتەردى ىزدەۋ جانە قايتارۋ الەمنىڭ بارلىق ەلىندە وزەكتى بولىپ وتىر.
«2022 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى بايلىقتىڭ تەڭ جارتىسى 162 ادامعا تيەسىلى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سونداي-اق الەمدىك قارجى ساراپشىلارىنىڭ جاساعان باعالاۋىنا سۇيەنسەك, دامۋشى ەلدەر پارا الۋ, قاراجاتتى زاڭسىز يەمدەنۋ سياقتى جولدارمەن جىل سايىن شامامەن 30 ملرد دوللارعا دەيىن جوعالتادى ەكەن. اكتيۆتەردى ەلدەن شىعارۋعا قارسى كۇرەس – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. ويتكەنى ول ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتىپ, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى, ەلدىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋىنا زيان كەلتىرەدى.
قىلمىستىق جولمەن تاپقان تابىستىڭ قوماقتى بولىگى الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنان ءارتۇرلى جولدارمەن «قاۋىپسىز, جايلى ورىن» تاۋىپ جاتادى. بۇل قاراجات زاڭسىز تۇردە جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىنا, باعالى قاعازدارعا جانە باسقا دا قارجى قۇرالدارىنا سالىنادى, شەتەلدىك بانكتەردەگى شوتتارعا ورنالاستىرىلادى, وففشورلاردا جاتادى. ۇرلانعان, زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇدەرىسى – مەملەكەتارالىق ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەتىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارداعى جۇيەلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن وتە كۇردەلى جۇمىس», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ بۇگىندە وتە وزەكتى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ باستى باعىتى. باستى ماقسات – قازاقستان اۋماعىندا جانە ودان تىس جەردە زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن ايقىنداۋ, ولاردىڭ شەتەلگە شىعارۋ جاعدايلارىن انىقتاپ, جولىن كەسۋ جانە بولدىرماۋ.
«زاڭ جوباسى اياسىندا ارنايى ۋاكىلەتتى ورگان مەن كوميسسيا قۇرىلادى, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ جابىق رەەسترى جاسالىنىپ, مەملەكەتتىك قور جاساقتالادى. زاڭعا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ شەكتەۋلى توبى, ياعني زاڭسىز ارەكەتتەر ارقىلى بايلىققا, اكتيۆتەرگە يە بولعان ادامدار جاتادى. بۇل رەتتە جەكە تۇلعالار قاتارىنا نەگىزسىز بايلىققا يە بولعان جانە ولارعا قاتىسى بار ادامداردى جاتقىزۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى, مەملەكەتتىك ۇيىمدا نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسقارۋ فۋنكتسيالارىن ورىنداۋ بارىسىندا اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارىنا يە بولعان ادامدار جاتادى. ياعني اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارىن پايدالانا وتىرىپ اكتيۆتەرگە زاڭسىز يەمدەنۋ مەن كاسىپكەرلىككە زاڭعا قايشى, باسەكەلەستىكتەن تىس ارنايى قولايلى جاعداي جاساۋعا ىقپالداسقان ازاماتتار», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
اكتيۆتەردى قايتارۋعا باعىتتالعان شارالار وسى جەكە تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستا بولعان, زاڭسىز سىبايلاستىق ورناتقان وزگە تۇلعالارعا دا قولدانىلادى. ماسەلەن, جاقىن تۋىستارى, تانىستارى, كولىك جۇرگىزۋشىسى, قىزمەتشىسى جانە ولاردىڭ مۇلكىنە نومينالدى يەلىك ەتەتىن ادامدار. وسىلايشا, اتالعان زاڭ جوباسى ءىرى سىبايلاس جەمقورلىققا جانە رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك-بيلىكپەن بىتە قايناسقان وليگوپوليالىق توپتارعا قارسى پارمەندى شارالار ەنگىزەدى.
«زاڭنىڭ نوۆەللاسىنا شەتەلدە اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا جۇمىستى زاڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. زاڭ جوباسىندا اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ ەرىكتى نەمەسە ءماجبۇرلى ءتارتىبى كوزدەلگەن. ەرىكتى تۇردە قايتارۋ وزدەرىنە تيەسىلى م ۇلىكتى مەملەكەتكە وتەۋسىز بەرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. سوتتاردىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە قىلمىستىق پروتسەسس شەڭبەرىندە زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەرىن تاركىلەنەدى. سوتتاردىڭ اكتيۆتەردى نەگىزسىز بايلىق رەتىندە تانۋ تۋرالى شەشىمدەرىنىڭ نەگىزىندە جانە م ۇلىكتىڭ قىلمىستىق شىعۋ تەگى بولعان كەزدە زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەر ماجبۇرلەپ قايتارىلادى. سوتتاردىڭ نەمەسە شەت مەملەكەتتەردىڭ وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە تاركىلەنەدى. جالپى زاڭ اياسىندا ارنايى كوميسيا قۇرىلادى, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ رەەسترى پايدا بولادى, ارنايى مەملەكەتتىك قور مەن ۋاكىلەتتى ورگان قۇرىلادى», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىن تالقىلاعاننان كەيىن قۇجاتتى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.
