كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ:
– كەز كەلگەن ەلدىڭ مادەني دارەجەسى ەڭ الدىمەن, تەاتر ونەرىنىڭ جەتىستىگىمەن باعالانادى. بىلاي قاراساڭىز, بىزدە بۇل جونىندە ەشقانداي كۇردەلى ماسەلە جوق سياقتى. ويتكەنى قازاقستاندا تەاتر ونەرىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. مىسالى, سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن تەاترعا جاڭا عيمارات بەرىلدى. تەاترلارعا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ دە ويداعىداي شەشىلگەن. اكادەميالىق, ۇلتتىق مارتەبە العان ونەر ۇجىمدارى دا بارشىلىق. تەاتر قايراتكەرلەرى قۇرمەتتى اتاقتار مەن ناگرادالارعا, پرەزيدەنتتىك, مەملەكەتتىك ستيپەنديالارعا, باسقا دا قولداۋلار مەن قامقورلىقتارعا يە بولۋدا. تەاتر ماماندارىن دايىنداۋ دا جۇيەلى قولعا الىنعان. جىل سايىن ءتۇرلى تەاتر فەستيۆالدەرى دە وتكىزىلىپ كەلەدى.
– دەمەك تەاترلارىمىزدى بۇرىنعىدان دا وركەندەتىپ, كورەرمەندەردى كوبەيتىپ, جاڭا بيىككە كوتەرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. ال ەندى بۇل مۇمكىندىك قالاي پايدالانىلۋدا, ولاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ:
– بۇل رەتتە ەرەكشە ويلاندىراتىن ءبىر ماسەلە بار. كەز كەلگەن حالىقتىڭ تەاترى سول حالىقتىڭ ۇلتتىق دراماتۋرگياسى وركەندەمەي ەشقاشان العا باسپايدى. سوندىقتان دا الەمدەگى تەاترلاردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن, ءوز دراماتۋرگتەرىن ارداقتايدى; ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك, كوركەمدىك ساپاسى جوعارى شىعارمالارىن ساحنالايدى. تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتى دا ءبىرىنشى كەزەكتە وسى باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ال ەلىمىزدەگى جاعداي بۇعان كەرىسىنشە. ءبىزدىڭ تەاترلارىمىزدىڭ رەپەرتۋارىنا قاراپ وتىرساق, شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارى وتە كوپ ەكەنىن بىردەن بايقايمىز.
سوندا قالاي, ءبىزدىڭ تەاترلار اتاۋى قازاقتىكى بولعانىمەن وزگە ەلدەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتىپ, ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قۇرىلعان با؟ تەاترلارىمىز ۇلتتىق دەگەن مارتەبە الۋعا سونداي مۇددەلى بولا تۇرىپ, ءوز ۇلتىمىزدىڭ شىعارمالارىنا نەگە ءاتۇستى قارايدى؟ بۇل وتە ويلاندىراتىن ماسەلە. ويتكەنى قازاق كورەرمەندەرى قازاق تەاترىنا ءوز حالقىنىڭ تاربيەسىن الىپ, ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۇلگى-ونەگەسىن كورىپ, كەمشىلىگى مەن ولقى تۇستارى بولسا ونى دا اڭعارىپ, ويلانىپ, تولعانىپ, جان دۇنيەسىنە ازدى-كوپتى بولسا دا ۇلتتىق وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن بارادى. ال ءبىز بولساق ولارعا قازاققا تۇك قاتىسى جوق ساتىر-سۇتىر, تارس-تۇرس ەتكەن, قيسالاڭداپ بيلەپ نە بولسا سونى ايتاتىن شەتەلدىك قايداعى بىردەڭەلەردى كورسەتەمىز جانە مۇنى تەاتردا جاڭالىق جاسادىق دەپ ماقتان ەتەمىز.
سونداي-اق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ساحناداعى قويىلىم كوركەم تۋىندى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىق تۇتىناتىن, سونىڭ ناتيجەسىندە مىندەتتى تۇردە پايدا بەرەتىن ءونىم دەپ باعالانادى. تاقىرىبى قانشالىقتى كەرەمەت, كوتەرەتىن پروبلەماسى قانداي ماڭىزدى بولسا دا, كوركەمدىك ساپاسى تومەن, كورەرمەننىڭ تالاپ-تالعامىنا سايكەس كەلمەيتىن, قىزىقتىرمايتىن شىعارمالار ەشقاشان ساحنالانبايدى. تەاترعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ ءاربىر تيىنىنا دەيىن قاتاڭ ەسەپتە, ناقتى باقىلاۋدا بولادى. ال ءبىزدىڭ قازاقستاندا رەپەرتۋارعا ساپاسىز پەسا قابىلداعان نەمەسە ءساتسىز سپەكتاكل قويىپ, اقشانى بوسقا جۇمساعان جاۋاپتى ادامدار ەڭ بولماسا ەسكەرتۋ الىپتى دەگەندى ەستىگەن ەمەسپىز. بۇل دا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تەاترلارىندا جوق راحات ءومىر!
ارينە, مۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تەاترداعىلار دا جاقسى بىلەدى. مۇنداي اڭگىمە كوتەرىلسە, «جاقسى پەسا جوق, جالپى, بىزدە دۇرىس دراماتۋرگ بولماي تۇر» دەگەن اڭگىمە ايتادى. الگىندەي اڭگىمە ايتاتىن تەاتر باسشىلارى قاي دراماتۋرگتىڭ قانداي شىعارماسىمەن تانىسقان, ول شىعارمانىڭ كەمشىلىكتەرى نەدە, قايتا قاراپ, جوندەيتىن تۇستارى بار ما – بۇل جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز قوزعامايدى.
دەمەك تەاتر جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا رەفورما جاساۋ كەرەك جانە بۇعان تولىق مۇمكىندىك بار. قازىر ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا مەن ساياسي باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بارىندە الۋان ءتۇرلى جاڭارتۋ جۇرۋدە. عىلىم-ءبىلىم جونىندە دە كوپتەگەن رەفورما قولعا الىنۋدا. تەك تەاترلاردىڭ جۇمىسىن باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋ باياعى 90-جىلدارداعىدان وزگەرمەگەن. ياعني تەاترلاردىڭ جۇمىسىن بۇگىنگى نارىق زامانىنا بەيىمدەۋ بارىنشا كەنجە قالعان.
سوندىقتان تەاترلاردىڭ جۇمىسىن باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋدى تۇبەگەيلى قايتا قاراپ, قازىرگى زامان تالابىنا ساي ناقتى رەفورما جاساۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان شىنايى جاناشىرلىق وتە قاجەت.
– ماعيرا اپاي, ءسىز دە پەسا جازدىڭىز, دراماتۋرگيا سالاسىمەن ارالاسىپ كوردىڭىز. بايقاۋلاردان جۇلدە الدىڭىز, سول جەڭىمپاز شىعارمالارىڭىز ساحنادا نەگە قويىلمايدى؟
ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
جازۋشى-دراماتۋرگ:
– قالامىنان ورگەن پەسالارىنىڭ ءبارى ۇلتتىق تەاتر ونەرىنە سۇبەلى ۇلەس بولىپ قوسىلىپ, وسى جانردىڭ جىقپىل-جىراسىن بەس ساۋساعىنداي مەڭگەرگەن ءسۇلتانالى زامانداسىما سىرتتاي ءسۇيسىنىپ, قىزىققانىم بولماسا, ءوزىمدى كاسىبي دراماتۋرگتەردىڭ قاتارىنا قوسپايمىن. 2001 جىلى العاش رەت قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا اشىربەكوۆا تۋرالى پەسا جازدىم. ءىزىن الا «كوشىم حان», «مانشۇك» دەگەن پەسالارىم دۇنيەگە كەلدى. ءوزىم كوكشەتاۋدىڭ كازاكتار جاۋلاپ العان زەرەندى وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن بولار, تاريحتاعى شىندىق پەن ادىلەتسىزدىككە بايلانىستى وسى ءبىر قىزىقتى عىلىممەن اينالىسۋعا بۇرىننان ءبىر بۇيرەگىم بۇرىپ تۇراتىن ەدى. ءسويتىپ, 2008 جىلى كوشىم حاندى تەرەڭىرەك زەرتتەپ, زەرتتەۋىمدى پەساعا اينالدىرىپ, بايقاۋعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتاندىم جانە وعان قوماقتى قارجى دا الدىم. باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جازعانىما دا, مانشۇك تۋرالى پەساما دا جۇلدە يەلەندىم. بىراق جۇلدە يەلەنە تۇرىپ, پەسالارىم ساحنالانبادى. مۇنىڭ نە سەبەبى بار, ونى دا تۇسىنە المادىم. جۇلدە العان تۋىندىلاردى ساحنالاۋعا تەاتر رەجيسسەرلەرى قىزىقپاي ما؟ رەجيسسەرلەرگە تىم بولماعاندا مانشۇك تاقىرىبى تارتىمدى بولار دەپ ويلاعانمىن, بىراق كينو جاعىندا ءبىردى-ەكىلى رەجيسسەر قادام جاساعانىمەن, تەاتر تاراپىنان باتىر قىزىمىزدىڭ ەرلىگىن قاۋزاعان تاقىرىپ تاعى دا قوزعاۋسىز قالدى. ءوز باسىم «مەنىڭ مىنانداي پەسام بار ەدى, قويىڭدار» دەپ تەاتر جاعالاپ ءجۇرۋدى ۇيات سانايمىن. دراماتۋرگ بۇگىنگى قوعام وزگەرىسىن, ادامعا قاجەتتى قۇندى نارسەنى تاپ باسىپ تاني الاتىن ەرەكشە شىعارماشىلىق تۇيسىكتىڭ يەسى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
نۇرلان قامي,
دراماتۋرگ, اۋدارماشى:
– ساحنا قويىلىمىنا جاۋاپ بەرەتىن مامان – رەجيسسەر. سوڭعى 20-30 جىلدىقتا دراماتۋرگيا ايدالادا قالدى دا, رەجيسسەرلەر ويىنا نە كەلسە, سونىمەن اينالىسا باستادى. الەكسەي تولستويدىڭ ايتاتىنى بار: «مەن بۇل سپەكتاكلدى ەلۋ رەت كورگەنمىن. ەلۋ ءبىرىنشى رەت كورۋگە كەلىپ وتىرمىن. بۇل سپەكتاكلدى جاتقا بىلەمىن. قايتا-قايتا كورەتىن سەبەبىم, پەسانى وقىعان كەزدەگى كەيىپكەرلەردىڭ تولعانىسى مەنىڭ جۇرەگىمە قالاي اسەر ەتسە, اكتەردىڭ ويىنى دا مەنى تاپ سونداي تەبىرەنىسكە ءتۇسىرىپ, ەكەۋىنىڭ ءبىر تولقىندا تۇيىسكەنىن كورۋ ءۇشىن بارامىن. ەكەۋى ءبىر ىرعاققا تۇسكەن كەزدە جۇرەگىمدە كاتارسيس بولادى, مەنىڭ جانىم سودان راحاتتانادى» دەيدى. ال بۇگىنگى تەاترلاردا وسىنداي ۇستانىم بار ما؟ پروزايك دوسىم بار ەدى, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردىڭ «قازاقتار» دەگەن سپەكتاكلىنە بارىپتى. حاننىڭ رولىندەگى باس كەيىپكەر باسىن قوس قولداپ ۇستاپ ەدەنگە جاتا قالىپ ءارى-بەرى دومالايتىن كورىنەدى. و زاماندا بۇ زامان, قانداي حان ەدەندە دومالاپ جاتادى؟ پەسانىڭ اۆتورى, ەستى ءسوزدىڭ مايەگىن ساپىرعان قاليحان ىسقاق حاندى جەردە دومالاتىپ قويمايتىنى انىق. وسى تەاتردىڭ ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى قويىلىمىندا دا ورەسكەل قاتەلىك بار. ماعجان قۇيىنداتىپ كەلىپ ۇستەلدىڭ ۇستىنە سەكىرىپ شىعىپ ولەڭ وقيدى. اقىن بولماق تۇگىلى, جىندى بولسا دا, قاي قازاق ۇستەلدىڭ ۇستىندە ويناقتاپ ءجۇرۋشى ەدى؟ قازاقتىڭ قاسيەتى مەن قۇندىلىعى بويىنا سىڭگەن ماعجانعا بۇل مىنەز ءتىپتى جات بولۋى كەرەك ەدى. وسىنىڭ ءبارى كىمنىڭ كىناسى, ارينە, رەجيسسەردىڭ. رەجيسسەر ءوزى قويىپ جاتقان سپەكتاكلدەگى كەيىپكەر وبرازىنا تانىم تۇرعىسىنان كەلە المايدى. ساحناداعى ءبىرتالاي كەمشىلىك رەجيسسەردىڭ بىلىكسىزدىگىنەن بولادى. وسى سەبەپتەن بۇگىندە تەاترعا اياعىم تارتپايدى. ويتكەنى ءبارى دە وتىرىك. سيتۋاتسيا دا وتىرىك, ءسوز دە وتىرىك, بۇل وتىرىكپەن رەجيسسەرلەر كىمدى سەندىرە الماق؟
ەڭ وكىنىشتىسى, دراماتۋرگتەردىڭ نە جازىپ, نە قويىپ جاتقانىنان رەجيسسەرلەر بەيحابار. شىعارماشىلىعىمەن تانىس ەمەس. جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىندا دراماتۋرگتەر سەكتسياسى جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, «قورجىنىڭدا نە بار؟» دەپ سۇراپ جاتقان ءبىر رەجيسسەر جوق. سايىپ كەلگەندە, دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ اراسىندا بىرلىك جوق.
– ەندەشە, ساۋالىمىزدى رەجيسسەرلەرگە قاراي باعىتتاعانىمىز ءجون بولار. بۇگىنگى تەاترعا قانداي پەسا كەرەك؟
مۇرات احمانوۆ,
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ رەجيسسەرى:
– بۇگىندە تەاترلاردىڭ دامۋ دەڭگەيى بىردەي ەمەس جانە بۇل ءبىر ەسەپتەن, دۇرىس. تالپىنىسى, ۇستانىمى, باعىتى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ىزدەنىس تە سوعان سايكەس جۇرەدى. تەاتردا كوپ ماسەلەنى قاراجات شەشەتىن بولار, تاۋەلدى ەتەتىن باسقا دا تۇيتكىلدەرى بولۋى مۇمكىن. الايدا نەگىزگى ماسەلە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ يدەولوگياسىندا. ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەۋ, ۇلتىمىزدىڭ جاقسى دۇنيەسىن جارقىراتىپ جارنامالاۋ جاعى كەمشىن. سىزدەر ايتىپ وتىرعان تاريحي تاقىرىپتاردى ساحنالاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك تاپسىرىس كەرەك. رەجيسسەرگە تاپسىرىس بەرىلسە عانا ءارى قاراي كوركەم ىزدەنىس جۇمىسى باستالادى. ول ءۇشىن دراماتۋرگيالىق شىعارمالارعا كونكۋرس جاريالانادى, سولاردىڭ ىشىنەن رەجيسسەر ءوز تانىمىنا تۋرا كەلگەنىن تاڭداپ الادى. ءوزىم رەجيسسۋرامەن اينالىسقالى بەرى قانشاما ۇلتتىق ماسەلەگە نازار اۋداردىم, قال-قادىرىم جەتكەنشە ساحنالادىم.
ءاريداش وسپانباەۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ رەجيسسەرى:
– مەنىڭ پىكىرىم دراماتۋرگتەرگە دە, تەاترتانۋشىلارعا ۇناماۋى مۇمكىن. جوعارىداعى دراماتۋرگ اعامنىڭ سوزىمەن كەلىسپەيمىن. سەبەبى رەجيسسەر , الدىمەن سۋرەتكەر, جالاڭ نارسەدەن جاڭا دۇنيە تۋدىرۋشى ادام. ونىڭ وزىندىك ويى بار. كورەرمەن نەمەسە باسقا ءبىر كوك اتتىنىڭ كەلىپ: «سەن بىلاي جاساساڭ» دەگەنىنە رەجيسسەر مويىنسۇنا بەرمەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتى ءبىز دەربەس تۇلعامىز. سول ءۇشىن دە ءبىز ونەر تۋدىرۋشى ادامبىز. كەيدە ماعان: «سەن نەگە ينستسەنيروۆكاعا باردىڭ, نەگە زاماناۋي دراماتۋرگيانى ساحنالامايسىڭ؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. دراماتۋرگيادا اۋىتقۋشىلىق بار, جەتىسپەيتىن كەمشىن قىرى جەتەرلىك. كەيبىر پەسانى قولىڭا الىپ وقيسىڭ – ادەمى. بىراق راديوسپەكتاكل سياقتى, ساحناعا جارامايدى. قويىلىمعا اينالدىراتىنداي ارەكەت جوق, شىم-شىتىرىق شيەلەنىس جوق. تۇسىنەسىز بە؟ ءسويتىپ, الگى پەسانى ءارى اۋدارىپ, بەرى توڭكەرىپ, وزەگىندەگى ءبىر ءتۇيىر ويدى تاۋىپ, نەگىزگى مانىنە ءۇڭىلىپ, ارەكەت قۇراسىڭ. كۇلدى-كومەش جازىلعان كىشكەنتاي دۇنيەنى ۇرلەپ-ۇرلەپ, قوعاممەن ۇيلەسىم تابادى-اۋ دەگەن ويدى ەكشەپ الىپ, جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. سوعان قاراماستان, قويۋشى رەجيسسەرلەرگە سىن, كوڭىل تولمايتىن پىكىر كوپ ايتىلادى. سوندىقتان قۇرمەتتى دراماتۋرگتەر, رەجيسسەرلەردىڭ سىزدەرگە دە ايتاتىن ءوز ءۋاجى بار. ءبارىمىز ءبىر تەاتر ونەرىنە قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىز, ءسىز ءوز سالاڭىزبەن اينالىسىڭىز, ءبىز ءوز جۇمىسىمىزبەن اينالىسايىق.
«نە ماسەلە وزەكتى, قاي تاقىرىپتى قوزعاۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراق قويىلىپ وتىر. دراماتۋرگياسى شىمىر بولسا, ءبارىن قوزعاۋعا بولادى. ەگەر كوڭىلدەن شىعاتىن تازا دراماتۋرگيالىق شىعارما بولسا, ويلانباستان قويار ەدىم. بىراق وكىنىشكە قاراي, ونداي دۇنيە جوق. بولعان كۇننىڭ وزىندە اۆتورمەن كەلىسە وتىرىپ, كەمشىن تۇسىن جەتىلدىرىپ, ماتەريالعا وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلەدى. نەگە؟ سەبەبى شىعارمانى قۇتقارۋ كەرەك! «قاراكوز» سياقتى كەرەمەت شىعارما كەلىپ تۇرسا, نەگە قويماسقا؟ قازاق دراماتۋرگياسىندا «قاراگوز» دەڭگەيىندەگى دۇنيە قايتا تۋا ما؟ قايدام. مەن قازىر تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسىمىن. شىعارماشىلىق قۇرامدا جۇرگەن سوڭ بىزگە تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنە كەلىپ تۇسكەن جاڭا پەسالاردى وقۋعا بەرەدى جانە ءبىز ونى مىندەتتى تۇردە تالقىلايمىز.
– وتىرىپ قالعان قىزداردىڭ, جالپى جاستار ماسەلەسىن قوزعاعان «جۇرەگىمنىڭ يەسى» اتتى جاس دراماتۋرگ ايدانا الاماننىڭ پەساسىن قويدىڭىز. پەسا ءماتىنى اجەپتاۋىر وزگەرىسكە ءتۇستى. سىزدەرگە ءماتىندى قايتا جازىپ شىققان دۇرىس پا, الدە دايىن كۇيدە كەلۋى كەرەك پە؟
ءاريداش وسپانباەۆا,
رەجيسسەر:
– دايىن كۇيدە كەلسە, عانيبەت بولار ەدى. بىراق ءالى ماعان ونداي دۇنيە كەلگەن ەمەس. دايىن كۇيدە تەك ا.ءۆولوديننىڭ «س ليۋبيمىمي نە راسستاۆايتەس!» دەگەن پەساسىن «سەنى ساعىندىم» اتاۋىمەن استاناداعى تەاتردىڭ بىرىندە ساحنالادىم. ويلانۋدى قاجەت ەتپەيتىن دايىن پەسامەن جۇمىس ىستەۋدىڭ راحاتىن سول كەزدە ءتۇسىندىم. «كەمشىلىكسىز» دەگەن ا.ءۆولوديننىڭ ءوزىن دە وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. رەجيسسۋرادا ونسىز بولمايدى. رەجيسسەر كەمشىلىكتى تۇزەۋمەن ەمەس, رەجيسسۋرامەن اينالىسۋى كەرەك. دراماتۋرگيانىڭ جەتپەگەن جەرىن جارىقپەن الامىز, ءتۇتىن سالامىز, باسقا دا ەففەكت بەرەمىز. ويتكەنى بىزگە قالاي دا پەسانى قۇتقارۋ كەرەك. ايدانا الامانمەن جاقسى تاندەم بولدى. سەبەبى ول دا جاس, مەن دە جاسپىن. ناقتى ويعا قۇرىلعان ايدانانىڭ 5 الدە 6 بەتتىك پەساسى ايەل تاعدىرىنا الاڭدايدى. پەسانىڭ انشلاگپەن ءجۇرىپ كەلە جاتقانىنا, مىنە, التى جىل بولدى, ءبىر اي بۇرىن بيلەت الماسا, كورەرمەن كىرە المايدى. شۇكىر.
– قولعانات, ءسىز قىزمەت ەتەتىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاترعا جىلىنا ورتا ەسەپپەن قانشا پەسا تۇسەدى؟ دەرەك بار ما؟ ەستۋىمىزشە, جازىلعان پەسا جۇلدە العان كۇننىڭ وزىندە تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىندە, ديرەكتورلاردىڭ ۇستەل سۋىرمالارىندا شاڭ باسىپ, ءۇيىلىپ جاتادى دەيدى, سول راس پا؟
قولعانات مۇرات,
دراماتۋرگ:
– تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنە تاپسىرىلعان پەسالاردىڭ ءبارى رەجيسسەرلەرگە تاراتىلادى. زاماناۋي تاقىرىپ كەرەك پە, الدە تاريحي جانر, مۇمكىن كلاسسيكا قاجەت پە, سونىڭ ىشىنەن رەجيسسەر وزىنە كەرەگىن تاڭداپ, تاۋىپ الادى. رەجيسسەر ءوز قالاۋىمەن, ۇزاق ۋاقىت تولعانىپ, ىشىندە قايناپ پىسكەن جوباعا قول ارتاتىنى بەلگىلى. ەكىنشى ماسەلە, تەاتردىڭ ساياساتىنا دا بايلانىستى.
– جاس رەجيسسەرسىز, جاڭا ءبىر تۋىندى قويعىڭىز كەلەدى دەلىك. الدىڭىزدا «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن دراماتۋرگتەر ارمياسى وتىر. اكادەميالىق تەاتردىڭ رەجيسسەرى رەتىندە ءسىزدى قانداي تاقىرىپ, نە ماسەلە تولعاندىرادى؟
ءاريداش وسپانباەۆا,
رەجيسسەر:
– جۇمىس تالابى مەن ەرەجەسىنە سايكەس ءار رەجيسسەر جىل سايىن نەگىزگى ءۇش تاقىرىپتى الادى, مۇنىڭ سىرتىندا رەجيسسەردىڭ جەكە جۇمىسى دەگەن تاعى بار. رەجيسسەر رەتىندە مەنى قاراپايىم ادامنىڭ تاعدىرى, تراگەديا, ماحاببات قىزىقتىرادى. بىراق مۇنداي شىعارما جوق. اعا بۋىن دراماتۋرگتەرمەن ارالاستىعىم از بولعانىمەن, ءوزىم قاتارلى جاستارمەن, تەاترتانۋشىلارمەن ەتەنە بايلانىستامىن. بۇل اڭگىمە ءبىزدىڭ ورتامىزدا ءجيى تالقىلانادى. كەنەسارى حان با, ماحامبەت پە, مانشۇك پە, ەگەر دراماتۋرگياسى مىقتى بولسا, تاڭداپ-تالعاپ جاتپاستان, قولعا الىپ قويار ەدىم.
– جوعارىدا «پەسامدى الىپ جۇگىرىپ جۇرەمىن بە؟» دەپ ايتىپ قالدىڭىز. بۇگىنگىدەي اقپاراتتىڭ اعىلعان زامانىندا ناسيحات جاعى كەمشىن, جازىلىپ جاتقان ماتەريالداردىڭ جەتپەي جاتقان جاعى تاعى دا بار دەپ دابىل قاعىپ وتىرمىز. وسى ماسەلەدە تەاترمەن, رەجيسسەرمەن اۆتوردىڭ اراسىندا جاقىن بايلانىس كەرەك-اق...
نۇرلان قامي:
– 2008-2009 جىلدارى ەلىمىزدەگى ەڭ بەلگىلى تەاتر رەجيسسەرلەرىنىڭ ءبىرى تەلەديداردان سويلەدى. «پەسا جوق, دراماتۋرگيا ءولدى, تەاترعا ەشكىمنىڭ جانى اشىمايدى, قوياتىن پەسا تابا الماي وتىرمىن», دەپ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ تۇر ەكەن. ەرتەڭىندە تەلەفون سوعىپ حابارلاسىپ: «وسى اڭگىمەڭىز راس بولسا, از-كەم اڭگىمەلەسسەك», دەپ ءوتىنىشىمدى ءبىلدىردىم. ول كەزدە «حان كەنە» دەگەن جالعىز-اق پەسام بار ەدى. الدىنا قويىپ كەتتىم. «كەيىن حابارلاس», دەدى. سول «كەيىن» دەگەن كەرى كەتكەن ءسوز تاعى ەكى اي كۇتتىردى. سونداعى ول كىسىنىڭ ايتقانى: «مىنا پەساڭ قيىن ەكەن, كۇردەلى ەكەن», دەدى. ۇيرەنشىكتى سىرعىتپا سوزبەن شىعارىپ سالدى. جارايدى, ودان ءارى كەتتىك, ودان كەيىنگى ديرەكتورلار تۇسىندا دا ءۇش-ءتورت پەسامدى كوتەرىپ باردىم. ءبارى دە ناتيجەسىز اياقتالدى. سەبەبى رەجيسسەرلەر جازعان پەساڭدى وقىمايدى.
– مۇندا جاس دراماتۋرگتەر وتىر. «ەگەر پەسا وتكىر بولسا, قوعامدى تولعاندىراتىن ماسەلە بولسا, ول ءسوزسىز قويىلادى عوي» دەگەن پىكىر ايتىلىپ جاتىر. سولاي جازىپ جۇرگەن جاستار بار ەكەنىن بىلەمىن. Drama.kz قۇرىلعالى بىرگە كەلە جاتىرسىزدار. كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ەسكى دراما دەمەي-اق قويايىق, بىراق وتكەنمەن سالىستىرعاندا جاڭا درامانىڭ ايىرماشىلىعى قانداي؟ سىزدەر قالاي ويلايسىزدار؟ الدە جاڭا دراما دەگەن بوس ءسوز بە؟
الىبەك بايبول,
دراماتۋرگ:
– مۇندا ايتىلعان كەيبىر ويلارمەن كەلىسەمىن, كەيبىرىمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى. ول ادامنىڭ ىشكى ۇستانىمىنا بايلانىستى بولار. كەيدە پەسالاردى جان-جاقتاعى تەاترلارعا جىبەرگەن كەزدە ءبىر رەجيسسەرگە ورتاڭقولداۋ كورىنگەن دۇنيەنى ەكىنشى رەجيسسەر ۇناتىپ, قۋانا قابىل الىپ جاتادى. تاقىرىپ جاعىنان, فورما, ستيل جاعىنان دا سولاي. بۇل جەردە ادامي فاكتور جوعارى تۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەگەر بەلگىلى ءبىر رەجيسسەرگە پەسا ۇناماسا, ول بۇكىل قازاقستان تەاترلارىنا ۇنامايدى دەگەن ءسوز ەمەس. ەلىمىزدە الپىسقا جۋىق تەاتر بار. مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك تەاترلار بار, تەاتر قايراتكەرلەر وداعى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار تەاتردىڭ ادەبيەت ءبولىمى بار. پەسالارىڭىزدى سول جاققا ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جولداساڭىزدار بولادى. كەيدە رەجيسسەرلەردى دە تۇسىنەمىز. ءبىرى ويدا, ءبىرى قىردا جۇرەدى. پەسانىڭ ەلەكتروندىق پوشتاعا بىردەن كلاسسيكا بولىپ توپ ەتىپ تۇسە قالمايتىنىن دراماتۋرگ قالامداستاردىڭ وزدەرى دە بىلەدى. بىرىنشىدەن, ول ۇزاق ۇدەرىستى وتكەرەدى. الدىمەن, تاقىرىپتى زەرتتەيدى. ەكىنشى, كەيىپكەرلەر جۇيەسىن تۇزەدى. ءۇشىنشى, ۇستىنە كيىمىن كيگىزەدى, ياعني فورماسىن ىزدەيدى. تەك سودان كەيىن عانا وي قازانىنا سالىپ, قايناتىپ بارىپ جازادى. وعان دا كەمىندە 3-4 اي ۋاقىت جۇمسالادى. توعىز قابات تورقادان شىققانداي ۇزاق تولعاتىپ جازعان دۇنيەڭ تەاترعا وسىلاي ۇسىنىلادى. تەاتردا دا كەيدە ايلار بويى ۇزاق جاتىپ قالادى. ماسەلەن, «تۋعان كۇن» دەگەن پەسانى اۋدارىپ ەدىم, ەكى جىلداي پورتالدا جاتىپ, رەجيسسەر بولات ۇزاقوۆتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, استانادا قويىلدى. سوندىقتان بۇل رەتتە بىرەۋدى كىنالاعىم كەلمەيدى. بۇل جۇمىس ۇدەرىسى, كەيدە رەجيسسەرلەر وزدەرى حابارلاسىپ: «مىناداي تاقىرىپتاردى جازىپ بەرە الاسىز با؟» دەپ تاپسىرىس بەرىپ جاتادى. ادەبيەتتەگى جولىمدى پروزادان باستادىم, ال اقىندار ءبىر ولەڭ جازسا دا, كەلەسى كۇنى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە شىعىپ, اۋديتوريانى اۋزىنا قاراتىپ, دۇرىلدەتىپ الا جونەلەدى. دراماتۋرگيانىڭ باسىنا مۇنداي باق بۇيىرماعان, ادەبيەتكە تالپىنعانداردىڭ بۇل جانردان سىرت ءجۇرۋ سەبەبى دە سوندا. باياعىدا قالاعام, قاليحان ىسقاق اعامىز: ء«بىر پەسا جازعانشا ءبىر رومان جازعانىم ارتىق ەدى» دەيتىن. «نەگە؟» دەيمىز عوي, «رومان وقىلادى عوي, ال پەسا ساحنالانا ما, جوق پا, بەلگىسىز» دەيتىن كۇرسىنىپ. راسىندا دا, ناتيجەسى 50 دە 50, وعان ۋاقىتىڭدى جۇمسايسىڭ, دەنساۋلىعىڭدى بەرەسىڭ, ىزدەنىسى دە اۋىر. ال ول ماڭداي تەردىڭ ءبارى ساحنانىڭ سىرتىندا قالادى دا, ول ەڭبەگىڭنەن رەجيسسەر دە, تەاتر سىنشىسى دا بەيحابار قالۋى مۇمكىن. جازعانىڭنىڭ ءبارى ساحنالانۋى مىندەت ەمەس بولار. بىزدەن كەيىن دە ۇرپاق كەلەدى. وقىرمان بار, كورەرمەن بار, وقىپ, وزىنە قاجەتتىسىن ەكشەپ الادى. 2021 جىلدى مەملەكەت باسشىسى «بالالار ادەبيەتى جىلى» دەپ جاريالادى. ودان كەيىنگى 2022 جىلدى «بالالار جىلى» دەپ بەلگىلەدى. ءبىر قىنجىلتاتىنى, وسى ەكى جىلدا قازاق تەاترىندا قوزعالىس بولعان جوق. ارنايى اتاۋ يەلەنگەن ەكى جىلدا بالالار دراماتۋرگياسىنا قاتىستى كوپتەگەن پرەمەرا قويۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ول جىلدى وتكەرىپ الدىق. پەسانىڭ ءبارى ەرەسەكتەرگە ارنالىپ جازىلادى. ءوز باسىم بالالار دراماتۋرگياسىنا كوبىرەك كوڭىل بولەمىن. رەجيسسەر, دراماتۋرگ, اكتەر – وسى ۇشەۋى ساحنا مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ال كورەرمەن – ءبىز دايىنداعان ءونىمدى قابىلدايتىن تارازى.
امانگەلدى مۇقان:
– راحمەت, الىبەك. اۋدارما دەگەننەن شىعادى, بۇل ماسەلەمەن كەزىندە ءمۇيىزى قاراعايداي كلاسسيك, دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ ءوزى بەلسەنە اينالىسقان. بۇنىڭ ءبىر پايداسى بار. دراماتۋرگ وسەدى. شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ مىقتى دەگەن پەساسىن اۋدارىپ وتىرىپ, سول تاجىريبە نەگىزىندە ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىن ايقىندايدى. مىنە, وسى جاعىنان العاندا, ماعان الىبەكتىڭ پوزيتسياسى ۇنايدى. كۇنى كەشە عانا ادەبيەت ينستيتۋتىندا 95 جىلدىعى اتالىپ وتكەن ادەبيەتتانۋشى, اۋدارماشى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ اعامىزدىڭ بەس كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. بالزاكتىڭ, چەحوۆتىڭ پەسالارىن مايىن تامىزىپ وتىرىپ تارجىمەلەگەن اۋدارما ءىسىنىڭ قارا نارىنىڭ قاي ەڭبەگى دە ساپالى. «قازاق تىلىنە اۋدارۋعا كەلگەندە قالامگەرلەرىمىزدىڭ شەبەرلىگى تومەن, اۋدارمانىڭ ساپاسى ءتۇسىپ كەتتى» دەپ قازىر دابىل قاعامىز عوي, وسى پىكىردە شىندىقتىڭ ۇشقىنى جاتقانىنا جۇماعالي اعامىزدىڭ كاسىبي بيىك تالعاممەن جاساپ كەتكەن دۇنيەلەرى دالەل, سول ەڭبەكتەردىڭ ناعىز كلاسسيكالىق اۋدارما ەكەنىنە بۇگىن كوزىمىز جەتىپ وتىر. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ دراماتۋرگتەر اۋدارما ماسەلەسىن دە نازاردان قاعىس قالدىرماۋى كەرەك. شەكسپيردى اۋدارعان م.اۋەزوۆ, ءا.كەكىلباەۆ اۋدارمالارىنىڭ ساپاسى, اسەرى تۇپنۇسقادان كەم ەمەس. كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جەتەتىنى دە سول سەبەپتەن بولسا كەرەك.
جازعان دۇنيەسى استاناداعى باس ساحنادا قويىلىپ, وزەكتى تاقىرىپتاردى كوتەرىپ جۇرگەن جانىبەك الىكەن دەگەن جاس اۆتورىمىز بار. كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى دراماتۋرگيا مەن بۇگىنگى دراماتۋرگتەردىڭ اراسىندا ءبىر وزگەرىس بولدى ما؟ بۇگىنگى وزەكتى تاقىرىپتاردى كوتەرىپ جۇرگەن ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي, جانىبەك؟
جانىبەك الىكەن,
دراماتۋرگ:
– ءاريداش زامانداسىم دۇرىس ايتادى. ناشار جازامىز. دراماتۋرگيانىڭ دەڭگەيى ءتۇسىپ كەتتى. سەبەبى تانىم كوزقاراسىمىز كەڭ ەمەس. بۇل ءبىز ىزدەنبەيمىز دەگەن ءسوز ەمەس. دراماتۋرگ ماتەريالدى قايدان الادى؟ سپەكتاكلدى كورىپ, سالىستىرىپ وتىرىپ الادى. كۇنتىزبە پاراعىنداعى مەرەيتوي يەلەرىنىڭ اتاۋلى كۇندەرىن تۇگەندەۋمەن, ناۋقاندىق ناسيحاتپەن دراماتۋرگيا دامىمايدى. دراماتۋرگ ۋاقىتتىڭ الدىندا ءجۇرۋى كەرەك. ونىڭ پەساسى قاي كەزەڭدە قويىلسا دا, سول كەزەڭنىڭ وزەكتى ماسەلەسىن قوزعاپ تۇرۋعا ءتيىس. ءبىز وسىلاي جازا الماي ءجۇرمىز. ايتپەسە, قازىر دراماتۋرگتەرگە زور مۇمكىندىك بەرىلگەن. تەرەزەگە قاراپ وتىرىپ جازا بەرسەڭ, توڭىرەك تەگىس دراما. وتكەندە جەكەمەنشىك تەاتردىڭ قويىلىمىن تاماشالاۋعا باردىم. تومەنگى قاباتتا تەاتر, توبەسىندە لگبت-نىڭ تۇنگى كلۋبى تۇر, تارس-تۇرس دىبىس ساحناداعى سپەكتاكلدى ەستىرتپەيدى. وسىنىڭ ءوزى – دايىن تۇرعان دراما. دراماتۋرگتەرگە ۇكىمەتتەن قولداۋ كەرەك. مىسالى, حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالدەرى وتەدى. تەاتر ونەرى ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن ءدۇبىرلى سايىسقا تەاتر ۇجىمدارىمەن بىرگە تەك سىنشىلار, تەاترتانۋشىلار بارادى. مۇنداي شەتەلدىك باسەكە-بايقاۋعا دراماتۋرگتەر ەشقاشان بارعان ەمەس. سول جەردە دراماتۋرگتەر دە ءتىزىلىپ وتىرسا, نەسى ايىپ؟ شەتەل دراماتۋرگتەرىنىڭ قالامى ارلەگەن قويىلىمدارمەن تانىسىپ, ولاردى قىزىقتىراتىن تاقىرىپتاردى, باعىت-باعدارىن كورگەنى دۇرىس. تانىم كوكجيەگى كەڭەيگەننەن كەيىن شابىت ويانادى.
رەجيسسەرلەرگە دە ازداعان بازىنامىز جوق ەمەس. بىلتىر Drama.kz باسقوسۋىندا بۇكىل رەجيسسەرلەر ءبىر شىعارمانى الىپ تالداپ, ىشەگىن تارتىپ, «سۇمدىق ەكەن», «شەدەۆر ەكەن» دەپ باسىن شايقاپ, قايتا-قايتا شۇقشيىپ قاراپ جاتتى. قانداي شىعارما ەكەنى ىشىمدە قالسىن. وقىپ كوردىم, تۇك تۇسىنبەدىم. الگى پەساعا اكتەرلەر دە اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمدى. بۇل نە, سنوبيزم بە؟ تۇسىنبەگەن نارسەنى بىلەتىن ادام سەكىلدى وتىرىك تاڭىرقاۋ ما, «كورولدىڭ جالاڭاش ەكەنىن ەشكىم ايتقىسى كەلمەگەن» ىشكى كەمباعالدىقتى جاسىرۋ ما, تۇسىنبەدىم. ەڭ عاجابى, رەجيسسەرلەردىڭ كوپشىلىگىنە وسى مىنەز ءتان.
پاندەميادان كەيىن كوپ ادامنىڭ ىشكى قۇندىلىعى وزگەردى. قازىر ادامدار تەاترلارعا, كينوتەاترلارعا اعىلىپ بارادى. بۇكىل قوعامدىق مادەني ورىندا ادام تولىپ وتىر. بۇل – وتە جاقسى ءۇردىس. تەاتر وسىنداي عاجاپ كەيىپكە ەنگەندە پەسالارىڭ قويىلىپ جاتسا, كوڭىلىمىز وسەر ەدى, ارينە. جاقسى دۇنيە جەردە قالماس, ال كوركەمدىك ساپاسىن تومەن ساناسا, رەجيسسەر قىرىق سىلتاۋىن العا تارتىپ, سىپايى باس تارتاتىنى بەلگىلى. ياعني پەساڭ ناشار,وسى شىندىقتى اۋىر بولسا دا, مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل قالىپتى جايت. دەمەك دراماتۋرگتىڭ «مەن ۇلى ەدىم, رەجيسسەر مەنىڭ دەڭگەيىمە جەتپەدى» دەپ ويلاعانى دۇرىس ەمەس. ءوسۋ كەرەك. ورەنى بيىكتەتۋ كەرەك.
«اششى شىندىق ايتىلمايدى» دەگەن پىكىر كوپ ايتىلادى. استانا تەاترىندا «ۇنسىزدىك» دەگەن پەسام قويىلدى, مۇندا شىندىقتى تىكە, ماڭدايعا ۇرعانداي ەتىپ انىقتاپ ايتۋعا تۋرا كەلدى. كورەرمەن جىلى قابىلدادى. حالىق استارلاپ ايتقاننان, جۇمباقتاپ سويلەگەننەن شارشاپ كەتكەن ەكەن. بار شىندىقتى بۇكپەسىز اشىپ ايتۋ كەرەك ەكەن. وسىعان كوزىم جەتتى.
قازاق تەاترى وزىنشە, ءوز باعىتىندا جاقسى دامىپ كەلە جاتىر. بىراق دەي تۇرعانمەن, الەمدىك تەاترلارمەن سالىستىرعاندا ءالى دە كەنجە قالىپ كەلە جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە پەساسىن بۇكىل وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تەاترلارى تالاسا-تارماسا ءبولىپ الىپ, شىعارماسىمەن تاڭداي قاقتىرعان ءدۇر-دراماتۋرگتەرىمىز بولمادى. قىرعىز, ورىس, وزبەك, تاتار دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعارمالارىن ۇزدىكسىز ساحنالاپ كەلەمىز, قازاقتىڭ قاي دراماتۋرگىنىڭ پەساسىن رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان تەاترلارىنىڭ ساحناسى ءسان-سالتاناتىن اسىرىپ قويعان ەكەن؟ ياعني ادەبيەتتىڭ كۇللى جانرى وزىنشە وركەن جايىن, ورلەپ جاتقاندا, دراماتۋرگيا جانرى بويىنشا بيىك دەڭگەيدەن تابىلا المادىق. اششى دا بولسا, اقيقات وسى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعان
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
