وتىرىس بارىسىندا پالاتا دەپۋتاتتارى «2010 جىلعى 18 ماۋسىمداعى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىنداعى ەركىن (ارنايى, ەرەكشە) ەكونوميكالىق ايماقتار جانە ەركىن كەدەندىك ايماقتىڭ كەدەندىك ءراسىمى ماسەلەلەرى جونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, ماقۇلدادى.
زاڭ ەاەو شەڭبەرىندە قۇقىقتىق نەگىز قۇرايتىن حالىقارالىق شارتتى جەتىلدىرۋگە ارنالعان. اتاپ ايتقاندا, كەلىسىم ارقىلى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىنداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرىن قوسىمشا رەتتەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. حاتتاما نورمالارىنا سايكەس ەركىن (ارنايى, ەرەكشە) ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ اۋماعى كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنىڭ بولىگى سانالادى. ال پورت جانە لوگيستيكالىق اەا شەكتەرى كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك شەكاراسى بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا, ەركىن كەدەندىك ايماق ءراسىمى قولدانىلاتىن اەا اۋماعى قاي مۇشە مەملەكەتتىڭ جەرىندە قۇرىلعان بولسا, سول ەلدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ايقىندالادى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاپ بىتكەننەن كەيىن سەنات سپيكەرى م.اشىمباەۆ ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جۇمىستارىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا قوماقتى قاراجات سالىنعانىمەن, سالىق ءتۇسىمى سونىڭ 10 پايىزىنا دا جەتپەيدى. سونداي-اق ينفراقۇرىلىممەن قامتۋ دا تومەن.
«مەملەكەت باسشىسى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن. اتىراۋدا «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» اەا جۇمىس ىستەيدى. جوعارى ەسەپ پالاتاسىنىڭ ەسەبىنە سۇيەنسەك, مەملەكەت بۇعان 162 ملرد تەڭگە قاراجات قۇيدى. ال 2013-2020 جىلدار ارالىعىندا اتالعان ايماقتاعى قاتىسۋشىلار 16 ملرد تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەگەن. ياعني مەملەكەت سالعان قارجىنىڭ 10 پايىزىن عانا الدى», دەگەن سەنات توراعاسى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىن سىنعا الدى.
سونىمەن قاتار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ ورنىنا, باستى نازاردى ناقتى ينۆەستيتسيالاردى – وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردى تارتۋعا اۋدارۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
«اتىراۋ اەا-نىڭ 17 پايىزى عانا ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سونداي-اق قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 99,6 پايىزى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا تيەسىلى. ال اەا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ياعني ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرىپ, قارجى سالىپ, سالىق تۇرىندە نەبارى 10 پايىز تابىس الىپ جاتىرمىز. ال كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار سول جەرگە ينۆەستيتسيا قۇيادى. سوندا مۇنىڭ تيىمدىلىگى قايدا؟ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور بۇل كاسىپورىنداردى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقسىز دا سالا الاتىن ەدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
وسىعان بايلانىستى ول سەناتتىڭ ءتيىستى كوميتەتىنە 15 ماۋسىمعا دەيىن ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «1998 جىلعى 24 قىركۇيەكتەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قاسيەتتى تاق اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستار تۋرالى كەلىسىمگە قوسىمشا كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. بۇل قۇجات كاتوليك شىركەۋى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساناتتارىن ناقتىلايدى. سونداي-اق ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەل اۋماعىندا بولۋىنىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرەدى.
«بىلتىر ەلىمىزدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سەزى وتكەنى بەلگىلى. سەزگە قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستانعا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءدىن كوشباسشىلارى كەلدى. بۇگىن ماقۇلدانعان قوسىمشا كەلىسىم ريم پاپاسى فرانستسيسكتىڭ سول كەزدەگى رەسمي ساپارى اياسىندا جاسالعان بولاتىن. الداعى ۋاقىتتا وسى قۇجات قازاقستان مەن قاسيەتتى تاق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ءالي بەكتاەۆ «قانت سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن» قايتا قاراۋ جانە قانتتىڭ بالامالى, وڭتايلى ءوندىرىسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات مۇنداي قادام حالىقتى قانتتىڭ قاجەتتى كولەمىمەن قامتاماسىز ەتىپ, يمپورت دەڭگەيىن تومەندەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
«ەلىمىزدە وندىرىلەتىن قانت كولەمى سوڭعى 20 جىلدا 55 پايىزعا تومەندەگەن. وسى ۋاقىت ىشىندە ۇلتتىق ءوندىرىستى دامىتىپ, قانت شيكىزاتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالار ءتيىمسىز بولدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قابىلدانعان قانت سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردا قىزىلشانىڭ ەگىس كولەمىن 38 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, قانت ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن 7 ەسەگە ارتىرۋ جوسپارلانعان. بۇل ماقساتتارعا 495 ميلليارد تەڭگە قاجەت», دەدى ءا.بەكتاەۆ.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, كەشەندى جوسپاردا قىزىلشا ءوسىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قانت ءوندىرۋدىڭ بالاما ادىستەرىن دە ەسكەرۋ قاجەت. وندىرىستەردە ءتاتتى الماستىرعىش رەتىندە بيداي, كارتوپ جانە جۇگەرى سياقتى داقىلداردان الىنعان گليۋكوزا-فرۋكتوزا سيروپىن دا قولدانۋعا بولادى. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى «2022-2026 جىلدارعا ارنالعان قانت سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن» پىسىقتاۋدى جانە وندا قانت پەن ونىڭ الماستىرعىشتارىن ءوندىرۋدىڭ بالاما جولدارىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
اندرەي لۋكين استىق كونترابانداسىنىڭ سالدارىنان ەل بيۋدجەتى جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەدەن قاعىلىپ وتىرعانىن ايتتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جالعان قۇجات بويىنشا رەسەيدەن قازاقستانعا بيدايدى سالىق تولەمەي زاڭسىز اكەلۋدىڭ تۇراقتى جولدارى بار. ونىڭ ۇستىنە, بۇل استىقتى ەاەو-دان تىس جەرلەرگە ەكسپورتتاعانى ءۇشىن كاسىپكەرلەر ودان كەيىن دە قازاقستان بيۋدجەتىنەن تولەمدەر الىپ وتىر.
«2019 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن رەسەيدەن سقو اۋماعىنا 450 مىڭ توننادان استام بيداي اكەلىنگەن, ولار قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرىنىڭ ىلەسپە قۇجاتتارى بويىنشا استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرىنە تاپسىرىلعان. قۇجاتتامالىق راسىمنەن كەيىن ترەيدەرلەر ول ءونىمدى قازاقستاندىق تاۋار رەتىندە ەلدەن تىسقارى جەرگە ەكسپورتتادى. بۇل بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن قوسىمشا قۇن سالىعىن ەكسپورتتاۋشىلارعا زاڭسىز قايتارىپ بەرۋگە اكەپ سوقتىردى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جالعان قۇجاتتار بويىنشا بيدايدى زاڭسىز اكەلۋ سحەماسىن راستاپ وتىر. رەسەيدەن قازاقستانعا اكەلىنگەن تاۋاردان تولەنبەگەن قوسىمشا قۇن سالىعى تۇرىندەگى مەملەكەتكە الدىن الا كەلگەن زالال 660 ملن تەڭگەدەن استى», دەدى اندرەي لۋكين.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدىڭ سەبەبى – رەسەيدەن اكەلىنەتىن استىق ونىمدەرىن پايدالانۋدى ەسەپكە الۋ جانە ودان ءارى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق كونتراباندا ماسەلەسى ونى دۇرىس انىقتاۋ تۇرعىسىندا اسا ماڭىزدى. سەناتور وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە «كونتراباندا» جانە «جالتارۋ» قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرىن اجىراتۋدى, ەاەو ەلدەرىنەن اكەلىنەتىن تاۋارلاردى ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋ پروتسەسىن تسيفرلاندىرۋدى, سونداي-اق تاۋارلاردى كولەڭكەلى اكەتۋدىڭ جولىن كەسۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى.
اقمارال ءالنازاروۆا ءوز ساۋالىندا الماتىداعى پەدياتريا ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ مەديتسينالىق جابدىقتارى ابدەن توزعانىن ايتىپ, دابىل قاقتى. سوعان بايلانىستى سەناتور ۇكىمەتتى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ جانىنداعى بالالار ونكوگەماتولوگياسىنىڭ جەكە كورپۋسىن سالۋعا جانە مەديتسينالىق جابدىقتار پاركىن جاڭارتۋعا قاراجات ءبولۋدى جەدەلدەتۋگە شاقىردى.
«پەدياتريا ورتالىعىندا پاتسيەنتتەر ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەبى حيميوتەراپيا كەزەڭدەرىندەگى سەپتيكالىق اسقىنۋ بولىپ وتىر. ارنايى توسەكتىڭ تاپشى بولۋى, كۇندىزگى ستاتسيونارداعى ورىنداردىڭ ازدىعى پاتسيەنتتەردىڭ تىم كوبەيىپ كەتۋىنە اكەلەدى جانە ستاتسيونارداعى ەپيدەميالىق جاعدايدى ناشارلاتادى. بۇل پاتسيەنتتەردىڭ يممۋندىق جۇيەسىندەگى قورعانىس كۇشىنىڭ مۇلدەم تاپشىلىعى اياسىندا قولايسىز بولىپ وتىر. مەديتسينالىق جەلدەتۋ جۇيەسىنىڭ, قابىرعا مەن توبەلەردىڭ باكتەرياعا قارسى وڭدەلەتىن جابىندىسىنىڭ, زارارسىزداندىرىلعان بوكستاردىڭ بولماۋى جاعدايدى قيىنداتا تۇسۋدە», دەدى اقمارال ءالنازاروۆا.
سەناتور پاتسيەنتتەردى تولىققاندى جانە ساپالى ەمدەۋ ءۇشىن ورىن جەتىسپەۋشىلىگى مەن مەديتسينالىق جابدىقتاردىڭ توزۋىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ولگا بۋلاۆكينا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ اپاتتى جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سونىڭ سالدارىنان ماڭايداعى ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى جوعارى بولىپ وتىر. ول جەرلەردە 15 مىڭ تۇرعىن تۇراتىنىن ايتقان سەناتور ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شارالار كەشەنىن ۇسىندى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ۇيدەنە سۋ قويماسى 10 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى اپاتتى جاعدايدا تۇر. 2017 جىلدان باستاپ بوگەتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالعان بولاتىن. الايدا قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جوبا تەك 35%-عا ورىندالدى. دايىندالعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ مەرزىمى اياقتالدى, سونىمەن قاتار وندا باستى سۋاعاردىڭ نەگىزگى جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قاراستىرىلماعان بولىپ شىقتى. ايماقتاعى باسقا دا بىرقاتار سۋ قويماسىندا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر.
تالعات ءجۇنىسوۆ اقمولا وبلىسىنداعى اۋىز سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلەنى كوتەرىپ, نۇرا سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, اقمولا وبلىسىنداعى ەگىندىكول اۋدانىنىڭ حالقى سوڭعى 10 جىلدا 3 ەسەگە قىسقارىپ كەتكەن. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, اۋىلداعى سۋ تاپشىلىعى – حالىقتىڭ قالالارعا قونىس اۋدارۋى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار نۇرا سۋ قۇبىرىنان سۋ الاتىن قورعالجىن جانە اتباسار اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى دا سۋ تاپشىلىعىنا تاپ بولا باستادى. اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى سۋ قۇبىرلارىنىڭ ءجيى بۇزىلۋىنا بايلانىستى بىرنەشە اپتا بويى سۋسىز قالعان. 12 اۋىل اۋىز سۋدى ورتالىق سۋ ماگيسترالىنەن الادى, ال 4 اۋىل تەك جەتكىزىلەتىن سۋعا سەنىپ وتىرادى.
«ەلۋ جىلدان بەرى كوپ وڭىرلەرگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سۋ قۇبىرىنىڭ بۇگىندە ساۋ جەرى قالعان جوق. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۇبىردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ءشىرىپ, قاۋساپ تۇر. قۇبىر ىشىندەگى سۋدىڭ 70-80 پايىزى شىعىنعا ۇشىرايدى. 2014 جىلى سۋ قۇبىرىن جوندەۋ ءۇشىن 400 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن, جۇمىستار دۇرىس جۇرگىزىلمەي, نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى اۋىز سۋدى جەتكىزۋگە قاۋقارسىز بولىپ وتىر. وبلىستىق جانە اۋداندىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن قاراجات ءبولىنىپ, سۋ قۇبىرى ءىشىنارا جوندەلگەنىمەن, تۇتاستاي تارتىپكە كەلمەگەن سوڭ ماسەلە شەشىلەر ەمەس», دەدى تالعات ءجۇنىسوۆ.
