سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ
1932-1933 جىلدار قازاق ۇلتى قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىققا ۇشىراپ, قاق جارتىسى قارا شىبىنداي قىرىلعان قاسىرەتتى جىلدار. گەنوتسيد! مىنە, وسى تۇستا «سوتسيالدى قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتى بەتىندە 1932-1933 جىلدارى ۇلت ءتىلى حاقىندا ءبىراز ۋاقىت ايتىس جۇرەدى. وعان مۇستافا قايىپنازار ۇلى, قاجىم باسىم ۇلى, سارسەن امانجول ۇلى قاتىسادى. ءتىلشى عالىم بولماسا دا جالىنداعان جاس جۋرناليست بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى (عاني مۇراتباەۆتىڭ شاكىرتى) 1932-1933 جىلدارى ءتىل تاعدىرى ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقاندا جانۇشىرىپ ماقالا جازىپ, ازۋىن ايعا بىلەپ اشىنا سويلەيدى. ول ءبىر رەت ەمەس, ەكى دۇركىن ورالىپتى بۇل ماسەلەگە. «قازاق ءتىلى تۋرالى», «تاعى دا قازاق ءتىلى تۋرالى» اتالاتىن ءبىرىن-ءبىرى بايىتاتىن قوس ماقالا ءوزىنىڭ مازمۇن بايلىعىمەن, ماسەلەنى وتكىر دە دۇرىس قويۋىمەن كۇنى بۇگىن دە قۇندى. بەيسەكەڭ ماقالاسىنىڭ ساپا-سالماعىن جەتە پايىمداۋ ءۇشىن اعا گازەت بەتىندە جۇرگىزىلگەن ول ايتىستىڭ نەندەي ايتىس ەكەنىن ءتۇسىنىپ الۋىمىز, جۇرتقا جەتە ۇعىندىرىپ جەتكىزە ايتۋىمىز كەرەك.
جالپى ۇلت ءتىلىنىڭ تاعدىرى كەڭەس وكىمەتى ورناعان كۇننەن باستاپ ماسەلە رەتىندە كوتەرىلگەن دە, كسرو ىدىراپ كەتكەنشە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن دە ەمەس. اۋەلدە كسرو-دا ۇلت تىلدەرى ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى رەتىندە مويىندالعان. بىراق ۇزاماي ۇلت ءتىلىن ۇلت رەسپۋبليكاسىنىڭ وزىندە شەكتەپ, ەدەل-جەدەل ورىس تىلىمەن «بۋدانداستىرىپ» جىبەرۋدىڭ امالىن جاسايدى. باس ديريجەرى – قاندىقول ي.ستالين. بۇعان بۇرىنعى تۇركىستان تۇگەل كونىپ, ارمەنيا, گرۋزيا, ازەربايجان سەكىلدى رەسپۋبليكالار ءوز دەگەنىمەن ۇلتتىق ءتىلىن, ۇلتتىق ءالىپبيىن ساقتاپ قالادى. ۇلت رەسپۋبليكالارىندا ۇلت ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە قالا تۇرا, ءىس جۇزىندە ءىس-قاعازدارى ورىس تىلىنە يكەمدەلە بەرەدى. ۇلت رەسپۋبليكالارىندا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى ءۇشىن دۇركىن-دۇركىن قوزعالىس بولىپ تۇرعانى ءمالىم. ايتالىق ازەربايجان كسر-ءى 1956 جىلى 21 تامىزدا ۇلت ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويعانىنا قارسىلىق تانىتىپ, ۇكىمەتتىڭ 1937 جىلعى قاۋلىسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, رەسپۋبليكادا بارلىق ءىس-قاعازدى ۇلت تىلىندە جۇرگىزۋگە باعىتتادى. وكىنىشكە قاراي, 1920-جىلدارى انا ءتىلى, جالپى تۇركى تىلدەرى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن قازاق زيالىلارى 1930-شى, 1950-جىلدارى ونداي ەرلىككە بارا المادى.
تاريح پاراعىنا اينالىپ ۇلگەرگەن كونە ءباسپاسوز بەتتەرىن اۋدارىستىرعان كىسى ۇلتتىق ءتىل ءۇشىن كۇرەس ءبازبىر رەسپۋبليكا زيالىلارى تاعدىرىندا تام-تۇمداپ بولسا دا كەزدەسەتىنىنە كوزى انىق جەتەدى. ال بىزدە شە؟ بىزدە ءباسپاسوز بەتىندە انا ءتىلىنىڭ اتىنان سويلەۋشىلەر ءوز پىكىرىمەن ۇلت ءتىلىنىڭ بەدەلىنە بەدەل قوسىپ مەرەيىن كوتەردى مە, بولماسا باسقىنشى ساياساتقا قۇل بولىپ انا ءتىلىنىڭ ابىروي-بەدەلىن ءتۇسىردى مە؟ ول ءوز الدىنا ءبىر ماسەلە. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ پىكىرى تاريح تارازىسىمەن بەزبەندەلەدى. ءبىر عاجابى انا ءتىلىن زەرتتەپ نان جەگەن, اتاق-ابىرويعا قولى جەتكەن ايتۋلى ادامداردىڭ ءوزى ساياسات قۇرىعىنا ءتۇسىپ, انا ءتىلى جايىندا ارزان ءسوز ايتىپ, تۋعان ءتىل تاعدىرىن اياقاستى ەتكەن ساتتەر ءجيى كەزدەسەدى. كەرىسىنشە كەيبىر قاراپايىم جاندار انا ءتىلىنىڭ – قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا قاۋىپ-قاتەر ۇيىرىلگەن سىن ساتتە شىنايى پەرزەنتتىك بولمىسىن كورسەتەدى. دەمەك, انا ءتىلىنىڭ پاتريوتى بولىپ كورىنۋ مەن انا ءتىلىنىڭ پەرزەنتى بولۋدىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. قالاي دەسەك تە جالعان جالتىراۋ مەن بارىمەن جارقىراۋ اراسىن تاريح-تارازى بەزبەندەيدى. وسىنداي سىن ساتتە مەرەيى ۇستەم بولۋعا ءتيىستى جاننىڭ ءبىرى تاعى دا اياۋلى عالىم, قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى.
بەيسەكەڭنىڭ ادەبيەت تاريحىمەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى جونىندە دە ءار كەزدە جازعان پولەميكالىق ماقالالارى, ويلى پايىمداۋلارى مول. ولاردىڭ كەيبىرى, كەزىندە مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەن, ەندى ءبىرسىپىراسى كۇندەلىك داپتەرىندە ساقتالىپ كەلەدى. ءبىر عاجابى – كەزىندە جاريالانعانىنىڭ ءوزى بۇگىن جاڭعىرىپ قايتا سويلەۋگە سۇرانىپ تۇرادى. بۇل – عالىم ماقالاسىنىڭ ورەلىلىگى, قازاق ءتىلى جايلى تۇجىرىمداماسىنىڭ مۇعدارلىلىعى. عالىمنىڭ وسىنداي جازبالارىنىڭ باسىندا وتىزىنشى جىلدارى جازىلىپ «سوتسيالدى قازاقستاندا» جاريالانعان «قازاق ءتىلى تۋرالى» (1932), «تاعى دا قازاق ءتىلى تۋرالى» (1933) اتالاتىن پولەميكالىق ماقالالارى تۇر. انا ءتىلى تاعدىرى ءۇشىن ارپالىستى ايتىس ماقالالارى – بەيسەكەڭنىڭ ەرەن رۋحاني ەرلىگى سانالۋعا ءتيىس دۇنيەلەر. قانداي قاسيەتتەرىمەن؟
ايتالىق, العاشقى «قازاق ءتىلى تۋرالى» دەپ اتالاتىن ماقالاسى مۇستافا قايىپنازار ۇلىنىڭ «قازاق ءتىلىن وركەندەتۋگە باسشىلىق كۇشەيتىلسىن» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنا قارسى جازىلىپتى. تاقىرىبى ءاپ-ادەمى ماقالاعا عالىم نەگە قارسى؟ ماسەلە ماقالانىڭ مازمۇنىندا. مۇستافا قايىپنازار ۇلى ماقالاسىندا: «سوتسياليزم ءبۇتىن جەر جۇزىندە جەڭىپ, ابدەن ورنىعىپ, قالىپتاسىپ كەتكەن ۋاقىتتا ۇلت تىلدەرى اياقسىپ, ءبىر ورتاق تىلگە اينالىپ كەتۋى ءسوزسىز» دەگەن ستالين نۇسقاۋىن جۇزەگە اسىرا بەرۋ باعىتىن ۇستاۋىمىز كەرەك. شەت تىلدەردى ۇيرەنۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. اسىرەسە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە ەرەكشە زەر سالۋ قاجەت; جالپى پرولەتاريات مادەنيەتىنە جەتۋدە بۇل ءتىلدىڭ كوپ سەبەبى تيەدى», دەپ جازىپتى. ءيا, ماقالانىڭ تاقىرىبى باسقا دا, مازمۇنى بولەك. وسىنى تاپ باسىپ ايتقان, قاتتى سىناعان ادام – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى.
ول «…مۇستافا جولداس ماقالاسىندا نە قازاق ءتىلىن وركەندەتۋ تۋرالى, نە قازاق ءتىلىن وركەندەتۋگە باسشىلىقتى كۇشەيتۋ تۋرالى ەشبىر ساپالى پىكىر ايتپاعان, سارا جول كورسەتپەگەن. ونىڭ ورنىنا ءوزى سەزسىن, سەزبەسىن, ءبىر جەردە باس دەسە, ەكىنشى جەردە قۇلاق دەگەن, قۇر ساپىرۋشىلىققا سالىنعان», دەپ قاتتى تويتارىس بەرىپتى. مۇستافا قايىپنازار ۇلىنىڭ الگىندەي سولاقاي پىكىرلەرىن العا تارتا وتىرىپ: «مۇنىڭ ءمانىسى نە بولادى؟ مۇنىڭ ءمانىسى سولاقايلانعاندىق بولادى. مۇستافانىڭ بۇل سولشىل پىكىرى ۇلى ورىسشىلداردىڭ وتىنا ماي قۇيادى. وتە زياندى پىكىر. ۇلى ورىسشىلدار سوتسياليزم بولعاندا بارلىق ۇلت بىرىگىپ كەتەدى. ولاردىڭ تىلدەرى دە ءبىر بولادى – جالپى ءتىل بولادى. ولاي بولسا, ۇلت ايىرماسىن جوعالتاتىن مەزگىل جەتتى; بۇرىنعى ەزىلگەن ۇلتتار مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە جاردەم بەرۋ ساياساتىنان باس تارتاتىن مەزگىل جەتتى دەيدى», دەپ زياندى پىكىردىڭ الەۋمەتتىك استارىن تەرەڭ قازىپ جەتە اشكەرەلەيدى. ويلاپ قارايىقشى, وسى تولىمدى دا, تولعاقتى ويلار ءالى جاسى وتىزعا جەتپەگەن جاس جىگىتتىڭ جەتەلى ويلارى.
ۇلت ءتىلى ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋىنىڭ قاۋىپتىلىگى, وعان تويتارىس بەرگەن بەيسەكەڭ ماقالاسىنىڭ قىزىقتىلىعى, وتتىلىعى سونداي, ودان ءارى وقي بەرگىڭ كەلەدى. ويتكەنى ماقالادا وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ۇلت ءتىلىنىڭ تۇبىنە جەتەتىن, قادىرىن كەتىرەتىن تەكسىز, قاسيەتسىز بەيتاراپ مىنەزدەرى اششى بەرىلگەن. جازۋشى م.قايىپنازار ۇلىنىڭ سونداي مۇرت-مەرەز, بەيجاي, ءوزىمشىل نيگيليست ينتەلليگەنتسيانىڭ ورتاق پىكىرىنە كۇيىنە سويلەيدى. «تاعى دا ايتامىز, مۇستافا جولداس لەنين پىكىرىن تۇسىنبەپتى. ۇلى ورىسشىلداردىڭ لەنين پىكىرىن بۇرمالاعانى سياقتى, لەنين پىكىرلەرىن بۇرمالاپتى. قازاق ءتىلىنىڭ قامقورشى كىسىسى سياقتى «قازاق ءتىلىن وركەندەتۋگە باسشىلىق كۇشەيسىن», دەپ ءسوز باستاسا دا, اقىرىندا قازاق ءتىلىن قۇرتۋعا قام ىستەپتى, اسىعىپتى. ...جاسىرار سىر جوق, مۇستافا جاقسى بىلەدى, وسى كۇنگى قازاق وقىعاندارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە باستى كوممۋنيستەردىڭ ءبىرازى – قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق دەيدى; قازاق ءتىلىن ەلەمەيدى, مەنسىنبەيدى. قازاقتىڭ ادەبيەتىن – گازەتىن, جۋرنالىن وقىمايدى. مۇستافا قازاق ءتىلىنىڭ شىن قامقورشىسى بولسا, قازاق وقىعاندارى اراسىنداعى وسى سياقتى زياندى پىكىردى اشۋى كەرەك ەدى. قازاق ەڭبەكشىلەرى جۇرتشىلىعىن وسىعان قارسى كۇرەسۋگە ۇندەۋ كەرەك ەدى; ماقالاسىندا مۇستافا بۇل تۋرالى لەنين عىلىمدارىن بۇرمالاپ, قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق دەيدى. ونى جويۋعا وسى باستان قام ىستەۋ كەرەك دەپ ۇلى ورىسشىلدىققا سالىنىپ, ۇلى ورىسشىلدار وتىنا ماي قۇيىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى ەكەنىن كورسەتەدى», دەپ اشىنا جازىپتى بەيسەكەڭ ماقالاسىنىڭ جانە ءبىر جەرىندە. تەگى شۋاش ۆ.ي.لەنيننىڭ ۇلت تەورياسىنا تابان تىرەي وتىرىپ, «ۇلتتاردىڭ ءتىلى جونىندە كوسەم ستالين قاتەلەسەدى», دەپ جىبەرەدى.
ماقالانى وقىپ وتىرىپ, اپىر-اۋ, بۇل تۇپ-تۋرا بۇگىنگى ماڭگۇرتتەنگەن قازاق ينتەلليگەنتسياسى (زيالى دەۋگە اۋىز بارمايدى) حاقىندا بۇلجىتپاي ايتىلعان ءسوز عوي دەپ ويلايسىڭ. و, قۇدانىڭ قۇدىرەتى, تاپ بۇگىنگى «قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل» دەپ قويىپ, ونى ءىس جۇزىندە تۇتىنباۋىمىز, قايتا ساعىن سىندىرىپ تۇقىرتۋعا تىرىسۋىمىز سياقتى.
ارادا توقسان جىلدىق قيرا-كەزەڭ ۋاقىت جاتىر جوسىلىپ. ال انا تىلىنە نەمقۇرايلىق ارتا تۇسكەن. ماقالا اۆتورىنىڭ باتىل دا, كورەگەن پىكىرىنە قايران قالاسىڭ. «قاي ۋاقىتتا دا ۇلت – مانساپقور ينتەلليگەنتسياسىنان (زيالىسىنان ەمەس – اۆتور) ءشىرىپ, شىن زيالىسىنىڭ رۋح مىقتىلىعىنان, سارامان تانىم, مىنەز تاباندىلىعىنان عانا وركەندەيدى ەكەن-اۋ دەپ وي تۇيەسىڭ. قازاق جۇرتىنىڭ بۇگىنگى, بولاشاقتاعى تاعدىرى دا وسى ۇلتتىڭ باسشى, قوسشى زيالى كادرلارىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەن-اۋ...»
بەيسەكەڭ ۇلتتىق نيگيليستەردى سىناپ قانا قويمايدى, انا ءتىلىن ولاردىڭ شاڭ باسقان ميى مەن ماي باسقان جۇرەگىنەن, ءتىپتى قاندى شەڭگەلىنەن قالاي اراشالاۋ كەرەكتىگىن دە ايتادى. مىنا ءبىر پىكىر سونىڭ كۋاسى: «قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق, ونى جويۋعا وسى باستان قام ىستەۋىمىز كەرەك دەۋ بارىپ تۇرعان ۇلى ورىسشىلدىق, پرولەتاريات ۇستەمدىگىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن كەرتارتپاشىلدىق. قازاق ءتىلىن ءوسىرۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى قازاقتىڭ قارا بۇقاراسىن مادەنيەتكە جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز قازاق ءتىلىن وركەندەتەمىز, وسىرەمىز, سول ارقىلى قازاقتىڭ قالىڭ بۇقاراسىن مادەنيەتكە جەتىلدىرەمىز دەسەك, الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ «قامقورشىسى» مۇستافاعا, قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق, ونى جويۋعا وسى باستان قام ىستەۋ كەرەك دەپ جۇرگەندەرگە, ۇلى ورىسشىلدارعا قارسى بولشەۆيكشە كۇرەسۋىمىز كەرەك».
جاپ-جاس جۋرناليست جىگىتتىڭ ماقالاسىن قايىرا وقىپ وتىرىپ, تاعى دا بۇل جايلاردىڭ ءبارى تاپ بۇگىن ارامىزدا بار قۇبىلىس قوي, تاپ بۇگىن انا ءتىلىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر عوي دەپ ويلايسىڭ. انا ءتىلىن دامىتۋ جونىندە كۇنى كەشەگە دەيىن بەيسەكەڭ ايتقان كورىنىستەن قارا ءۇزىپ الىستاپ كەتە الماعانىمىزعا ءىشىڭ ۋداي اشيدى. تاعى دا بەيسەكەڭ جازادى: «قازاق ءتىلىن بايىتامىز دەپ وعان شەت ەلدەردىڭ كەرەكتى-كەرەكسىز, ماڭىزدى-ماڭىزسىز سوزدەرىن كىرىستىرە بەرمەۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلىن شۇبارلاماۋىمىز كەرەك. شەت ەلدەردىڭ لاجسىز الىناتىن سوزدەرىنىڭ مۇمكىن بولعاندارىن بۇزباي ىزدەستىرىپ الۋىمىز, سينگارمونيزم زاڭىمەن الۋىمىز كەرەك. سوندا عانا قازاق ءتىلى جەڭىل بولادى. قازاقتىڭ قالىڭ قارا بۇقاراسىنا تۇسىنىكتى بولادى».
مىنە, قادىرلى بەيسەكەڭ انا ءتىلىنىڭ باعاسىن ارزانداتقىسى كەلگەن مۇستافا قايىپنازار ۇلىنىڭ ماقالاسىنا تويتارىس بەرۋ ماقساتىندا جازعان «قازاق ءتىلى تۋرالى» اتالاتىن ماقالاسىنىڭ ايتارى, ءمان-ماڭىزى. ءبىر قايران قالاتىنى – ءالى كۇنگە وسى ماقالادا ايتىلعان جايلار كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن. ءبىر قايران قالاتىنى – وسى ماقالاسىن جازىپ, جاريالاعاندا بەيسەمباي كەنجەباەۆ 29 جاستا عانا, ال ءبىزدىڭ قازىرگى جاستارىمىز انا تىلىنە جاناشىر بولىپ, وسىنداي وردا بۇزار وتتى, اقىلدى ءسوز ايتىپ, داۋىلدى مىنەز كورسەتۋگە دايىن با؟ ءاي, قايدام...
ءا, ايتقانداي, بەيسەكەڭ ماقالا جازدى, ال سوندا ول جەڭىسكە جەتتى مە؟ انا ءتىلىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ, مارتەبەسى ارتتى ما؟ بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن «سوتسيالدى قازاقستان» بەتىندەگى جوعارىدا اتالعان ءتىل تاعدىرى تۋرالى ايتىستىڭ العا بارىسى, نەمەن اياقتالعانىنا زەر سالۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلى جايلى ايتىسقا بەيسەكەڭنەن كەيىن سول كەزدىڭ وزىندە بەلگىلى عالىم اتانىپ ۇلگەرگەن سارسەن امانجول ۇلى, قاجىم باسىم ۇلى جولداستار قاتىسىپتى. ولار انا ءتىلىن – ارىم دەپ ساناعان جاس جىگىتكە دۇرسە قويا بەرىپ ۇرسىپتى. ناقتى ايتقاندا, سارسەن امانجول ۇلى: «ەسكى ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزدەرىمەن تانىسپاعان مۇستافا مەن بەيسەمباي ولاردىڭ قانداي زيانكەستىك جاساعانىن دا, قانداي قيسىنمەن قازىر دە زيان ىستەپ وتىرعانىن سەزبەسە كەرەك. بەيسەمباي مەن مۇستافانىڭ جازعانى, ۇسىنعانى توڭكەرىسشىلدىككە تونبەگەن, «تاجىريبەلەرى قيسىنسىز, اقىماق, توڭكەرىسشىلدەردىڭ باعىتسىز, تاجىريبەسىز, ويلاۋسىز سوقىر قيسىندارى» (ستالين)», دەپ كەلەمەجدەي جازىپتى. ال باسىم ۇلى بولسا: «...بەيسەمبايدىڭ ماقالاسى بايشىل, ۇلتشىلداردىڭ باتپاعىنا بىلعانۋدان ساۋ ەمەس... الاشورداشىل ۇلتشىلدار بۇرىنعى اقساقالدىقتى كاپيتال قوعامىنا قولدانۋعا قولىن جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ءتىلىمىز جاس. ونى باعۋ-قاعۋ كەرەك...» دەيتىن. ولاردىڭ ارمانى قازاقتىڭ تاپ مۇددەسىن ورىنداۋ بولاتىن. ءبىزدىڭ بەيسەمباي ءوزى سەزسىن, سەزبەسىن سولاردىڭ ىزىمەن كەتىپ وتىر», دەپ جازىپتى. ول كەزدە قارسىلاسىن وڭاي دا جەدەل جولمەن ۇلتشىلدىق جارعىسىن تاعىپ قويا بەرىپتى. ول كەزدە «ۇلتشىل» اتانۋ – قاتەر!
وپپونەنتتەرىنىڭ نە تۇرلاۋى, نە بايلاۋى جوق پىكىرلەرىنە بەيسەكەڭ قالاي قارادى؟ ول قولما-قول «تاعى دا قازاق ءتىلى تۋرالى» دەپ اتالاتىن ايتىسكەر ماقالاسىن جازىپ, «سوتسيالدى قازاقستان» بەتىندە جاريالاتتى. ءوزىنىڭ وپپونەنتتەرى حاقىندا ايتا كەلىپ «قىسقاسى مەنى ويسىز, مىيسىز, اقىماق تا دەدى; بايشىل-ۇلتشىل, پانتۇرىكشىل, ءۇندى ەۆروپاشىل دا دەدى. ماعان جاپپاعان ايىپتارى قالمادى. جاسىراتىن سىر جوق, مەن امانجول ۇلى, باسىم ۇلى جولداستار سياقتى ءتىل پروفەسسورى, ءتىل مامانى ەمەسپىن. قازاق ءتىلى تۋرالى ماقالا جازعاندا مەن ءتىل عىلىمىن سوڭىنا ءتۇسىپ تەكسەرىپ, ءبىلىمىم تاسىپ, ماماندىعىم ۇستاپ جازعان جوقپىن. ول ماقالانى مەن «قازاق سوزدەرىنىڭ ءارى فەودالدىق ءسوز, بۇگىنگى سوتسيالدىق زامانعا قولايسىز, كەرەكسىز ءسوز», «قازاق ءتىلىن جويۋعا وسى باستان دايىندالۋىمىز كەرەك», «شەت تىلدەردى تالعاماي, الا بەرۋىمىز كەرەك…» دەپ سولشىلدىققا سالىنىپ, پارتيانىڭ جالپى مادەنيەت, ونىڭ ىشىندە ءتىل جونىندەگى ساياساتىن: نۇسقاۋلارىن بۇرمالاۋعا توزە الماي جازدىم, قازاق ءتىلى جونىندەگى «وڭشىلدىققا», «سولشىلدىققا», ۇلى ورىسشىلدىققا قارسى جازدىم. كورىپ, ءبىلىپ وتىرعان سوڭ بۇلارعا قارسى كۇرەسۋ مىندەتىم دەپ, كوممۋنيستىك مىندەتىم دەپ جازدىم», دەپ بيلەۋشى كوممۋنيستىك پارتيا جامىلعىسىن جامىلىپ الىپ تويتارىس بەرەدى. ول كەزدە باسقاشا مۇمكىن ەمەس.
بۇرىنعى سىننىڭ ۇستىنە احمەت ۇلى دەگەن جولداستىڭ ماقالاسىن قوسا سىناپتى. سىناي كەلىپ قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي بولمىسى, تازالىعى جونىندە رادلوۆ, ساعدي ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ, پىكىرىن تەرەڭدەتە تولعاپتى. ول پىكىرلەر مىناداي: «باسقا تۇرىك ەلدەرىنىڭ تىلدەرىنە قاراعاندا, قازاق ءتىلى باي, تازا, شەبەر, كوركەم... قازاق ءتىلى يسلامنىڭ زياندى اسەرىنەن امان قالدى. ءوزىنىڭ بۇرىنعى تازا تۇرىكتىك جاراتىلىسىن ساقتادى» /ۆ.رادلوۆ/. «...تازا قازاق ءتىلى, تازا حالىقتىق ادەبيەتىمىزدىڭ شىن تۇرلەرى قازاقتاردا بولۋىندا ءشۇبا جوق. ءتۇرلى وسىمدىكتەردىڭ ناعىز تىلىمىزدەگى اتتارى دەيسىز بە, باتىرلار, قاھارماندار جونىندەگى تابيعي سۋرەت داستاندار دەيسىز بە, تەرەڭ ماعىنالى حالىق ماقالدارى, جۇمباقتار, جىرلار, تاقپاقتار دەيسىز بە, ءبارىن دە ءبىر عانا قازاق تىلىنەن تابۋ مۇمكىن» /ع.ساعدي/.
مىنە, وسىنداي كورەگەن پىكىرلەردى العا تارتا وتىرىپ بەيسەكەڭ قازاقتىڭ ناعىز, باي, بايىرعى تىلدىك قورىن بويىندا ساقتاعان باي اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءوز دارەجەسىندە زەرتتەلمەي وتىرعانىن وكىنىش ەتە ايتادى. قازاق ءتىلىن وركەندەتۋ ءۇشىن اسىرەسە ەكى شارا كەرەك دەپ بىلەدى. ولار: «1. قازاقتىڭ ءتىل بايلىعىن, ءسوز قورىن پايدالانۋىمىز, ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن اۋىز ادەبيەتىمىزدى جيناۋىمىز, زەرتتەۋىمىز, حالىق سوزدەرىنىڭ سوزدىگىن جاساۋىمىز كەرەك. 2. شەت سوزدەردى, قازاقتىڭ وزىندە جوق, جەر جۇزىنە ورتاق سوزدەردى ىرىكتەپ الۋىمىز, پايدالانۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ورىس-قازاق سلوۆارىن شىعارۋىمىز كەرەك» («سوتسيالدى قازاقستان», № 187, 15 تامىز, 1933 جىل), دەپ ويىن تۇيىندەيدى.
ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس قوس ماقالا دا ۇلت ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتى تەرەڭ سەزە وتىرىپ, ونى قورعاۋدىڭ, ساقتاۋدىڭ جولى – ءوز انا تىلىمىزگە نەمقۇرايلى قاراماي, ونى اسا ىجداعاتتىلىقپەن دامىتۋ ەكەنىن باسىن بايگەگە تىگە وتىرىپ, قىزىنا ايتۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسى.
تاۋەلسىزدىك الۋىمىزعا بايلانىستى ۇلت ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن الۋى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلىپ قانا قويعان جوق, اۋەل باستا مەملەكەتتىك ءتىل فۋنكتسياسىن دۇرىس اتقارىپ, ورنىندا مىعىم تۇرعان ءتىلدى تۇرعان ورنىندا مىزعىتىپ, قوعامدىق رولىنەن سىرعىتىپ جىبەرۋگە سەپتەسكەن ايار جاندار دا تالقىعا بىرگە تۇسۋگە ءتيىستى بۇگىن. وسى جايلاردى ويلاعاندا ەمەۋرىن جوعارىدان بولعانىمەن الدىنا ءتۇسىپ ەمپەڭدەگەن, ۋاقىتشا, تەرىس ساياساتتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ انامىز – انا تىلىنە قيانات جاساعان, انا تىلىمىزگە اۋىر ءسوز ايتىپ انامىزعا قول كوتەرگەندەي بولعان ءوزىمىز ەكەن. اتاق-دارەجە نە ىستەتپەيدى؟ اتاق-دارەجە اتىمەن ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ ءوزىن تۇمشالاپ, قىلعىندىرا باعىندىرىپ تۇنشىقتىرىپپىز سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى-اق. بۇگىندەرى ۇلت ءتىلىنىڭ ۇلتتىق دەربەستىگى, رەسپۋبليكالاردا مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى اي مەن كۇندەي اقيقات بولا تۇرا داۋعا اينالۋى, انا ءتىلىن وركەندەتۋدىڭ زاڭ قابىلداۋدان وزگە شەشىمدى ىستەرىنىڭ وتە باياۋ جۇرگىزىلۋى دە سول ءوزىمىز قولدان قىلعىندىرىپ ءولىمشى ەتكەن ۇلتتىق سانانىڭ قايتا جاندانا الماي جاتۋىنان بولسا كەرەك.
بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ ءتىل تۋرالى تولعانىستارىن وقىعان وقىرمان ءبىر جايدى ايقىن پايىمدايدى. ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ, ۇلت ءتىلىنىڭ تاريحى ءتورت دۇركىن ايرىقشا قوعامدىق ماسەلە رەتىندە كوتەرىلدى. العاش رەت – وتىزىنشى جىلدارى, ەكىنشى رەت – ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا, ءۇشىنشى رەت – سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا, سوڭىندا بۇگىنگى كۇندەرى.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, ۇلت تىلدەرى جونىندەگى لەنيندىك نورمالار ءالى كۇرت بۇرمالانىپ ۇلگەرمەگەن وتىزىنشى جىلدارى ۇلت ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسى ءالى اشىق داۋعا اينالماعان. رەسمي ءىس-قاعازدار جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن ۇيرەنۋگە, بىلۋگە ءتيىستى دەگەن شەشىم ءالى شەشىندىرىلمەگەن سەكىلدى. سويتە تۇرا «سوتسيالدى قازاقستان» بەتىندە جۇرگىزىلگەن پولەميكاعا قاراعاندا, جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك حۇقى جونىندەگى ۇستانىمدار سول ۇلتتىڭ مانساپتى حالىق تاعدىرىنان ارتىق كورەتىن, جاقسى كورىپ, ۇلت تاعدىرىنان جوعارى قوياتىن نيگيليست-مانساپقور وكىلدەرى قولىمەن بۇرمالانا باستاعانىن بايقايمىز. بۇل – ۇلت ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە «اعا گازەت» اتانعان «سوتسيالدى قازاقستان» ارقىلى جاسالعان العاشقى شابۋىل ەدى. «قازاق ءتىلى تۋرالى», «تاعى دا قازاق ءتىلى تۋرالى» اتالاتىن ءوزارا وزەكتەس, ساباقتاس ماقالالار سول كەزدە وتىزعا تولماعان جاپ-جاس قاراپايىم جۋرناليست, «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ سونداي ۇلت نيگيليستەرىنە, نيگيليستىك اسىرە ورىسشىلدىق كوزقاراسقا قارسى قاھارلى ءۇنى, جانى شىرىلداپ ءجۇرىپ, انا ءتىلىن قاسىق قانىنداي ساقتاپ, ارىنداي اشىنا قورعاپ جازعان قاھارماندىق ماقالاسى! قازاق حالقىن اشتىق قاۋمالاپ, ەسىن الىپ جاتقاندا كەيبىر ۇلت نيگيليستەرىنىڭ تەرىس ساياسات قۇربانىنا اينالىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپقانداي ەتىپ تاعدىرىن قىلتادان قيعىسى كەلىپ زياندى ماقالا جازعانىنا قورلاناسىز. حالقىن اشتىق قيناپ, قىناداي قىرسا دا «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن ۇمىتپەن, كوزى قاراۋىتىپ ءجۇرىپ, سول ۇلتتىڭ ەڭ اياۋلىسى – انا ءتىلىن قورعاپ بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنداي قالامگەردىڭ جان ۇشىرىپ تويتارىس ماقالاسىن جازعانىنا قۋاناسىڭ. ول كەزەڭدە ۇلت ءتىلىن قورعاپ, ۇلى ورىسشىلدىقتى قاسقايتا سىناپ مۇنداي اششى ماقالا جازۋ – باسىن بايگەگە تىگۋ! زامانا زايىلىنە قاراماي, باس اماندىعىن, مانساپ شاتتىعىن كۇيتتەمەي, باسىن بايگەگە تىگىپ, تاۋەكەلمەن تاس جۇتىپ الگىندەي ماقالا جازۋ ەرلىك, ءتىپتى قاھارماندىق ەمەي نەمەنە؟ ءيا, بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ۇزاماي وبلىستىق گازەت رەداكتورلىعىنان قۋىلدى... بىراق ەل اۋزىندا, «اعا گازەت» اتالاتىن «سوتسيالدى قازاقستان» بەتىندە ونىڭ ەرلىككە پارا-پار ءىسى قالدى...
قىل-قىسقاسى, بۇل تاباندى عالىمنىڭ تاعى ءبىر ەرەن رۋحاني ەرلىگى.
وتكەنگە زەر سالىپ, تاريحي ساتكە قايىرىلۋ – تاريح ءۇشىن عانا بولماس, بۇگىن ءۇشىن, بۇگىنگى ءھام كەلەر ۇرپاقتىڭ تۇمشالانعان ساناسىن اشۋ ءۇشىن شىعار اسىلى. ول ماقالالار قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە العان بۇگىنگى كۇنى بارعا مالدانىپ, زاڭعا الدانىپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ونىڭ تىلدىك تۇنىق اۋەزىن, ورالىمدى ىرعاعىن, قولدانۋ اياسىن قالپىنا كەلتىرۋ, تىنىسىن اشىپ حالىقارالىق ورەدە ەركىن قولدانىسقا ءتۇسۋى ءۇشىن بۇگىنگى سانالى, تاباندى ارەكەتكە شاقىرادى. كەيىن كورنەكتى عالىم, قازاق تۇرىكتانۋى باسىندا ماسەلە كوتەرىپ تابانداپ تۇرعان, تۇرا العاندىقتان دا ۇلى تۇلعاعا اينالىپ ومىردەن وتكەن.
قۇلبەك ەرگوبەك,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ قۇرمەتتى ءتىلشىسى
