قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي بالەت ءبيشىسى, كينواكتريسا, ءانشى, پەداگوگ, بالەتمەيستەر نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزى 1998 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتىدا 75 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. قازاقتىڭ تۇڭعىش بوكسشىسى شوقىر بولتەك ۇلىنىڭ جارى, اقسۇلۋ, توتى ەسىمدى قىزداردىڭ اناسى 1923 جىلى ويىل اۋدانىنىڭ جەتىكول دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1934 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترى ويىل اۋدانىنا گاسترولدىك ساپارمەن بارعاندا, كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ وقۋشىلارى دا ونەر كورسەتكەن. وركەستردىڭ ديريجەرى ءار كوركەمدىك جەتەكشىسى احمەت جۇبانوۆقا 11 جاستاعى نۇرسۇلۋدىڭ ءبيى ۇنايدى. ەل ىشىندەگى ونەرلى ورەندەردەن بولاشاق ءانشى, كۇيشى, ءبيشىنى كورە بىلەتىن احمەت قۋان ۇلى نۇرسۇلۋدىڭ اكەسى ەلۋبايعا قولقا سالىپ, قىزىن جەتىجىلدىق مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ الماتىعا جىبەرۋىن سۇرايدى. ەكى جىلدان كەيىن شىعارماشىلىق كونكۋرستان ءساتتى وتكەن نۇرسۇلۋ قازاق مۋزىكا تەاترى جانىنداعى ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇسىپ, وسى ونەر ورداسىنا ءبيشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. ارتىنان بۇكىل وتباسى دا نۇرسۇلۋدىڭ سوڭىنان كەلەدى. مۋزىكا تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ق.جانداربەكوۆ پەن بالەتمەيستەر ا.الەكساندروۆ نۇرسۇلۋعا ماسكەۋ نە لەنينگراد حورەوگرافيالىق ۋچيليششەلەرىندە ءبىلىمىن جالعاستىرۋدى ۇسىنىس ەتكەنىمەن, قارشاداي قىز وتباسىلىق جاعدايىمەن الىسقا ۇزاي المايدى. اشتىقتان كەيىنگى اشقۇرساق ەلدىڭ اۋىر تۇرمىسى, ناۋقاس اكە, بۋىنى قاتپاعان باۋىرلار, ارقا بۇرعىزبايتىن ۋاقىت تالانتتى قىزدى ءوز شەڭبەرىنەن شىعارمايدى. اقتوبەلىك باسپاگەر نۇرلان جۇماعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, نۇرسۇلۋدىڭ اكەسى ەلۋباي تاپالوۆ 1925 جىلى تەمىر ۋەزى ويىل بولىسىندا اعا ميليتسيونەر بولىپ قىزمەت اتقارعان. ول كىسىنىڭ ومىردەرەگى 1929 جىلدان ۇزىلەدى. كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن ادام نە سەبەپتى حالىق جاۋىنا اينالدى؟ قالاي بولعاندا دا ەلۋباي تاپالوۆ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى تازالاۋىنا ىلىككەندەردىڭ ءبىرى, سوتتالىپ, ايداۋدان دەنساۋلىعىن قۇرتىپ اۋىلعا ورالعان كەزى. احمەت جۇبانوۆ وسى ازاماتتىڭ قىزىنا قامقورلىق جاساپ ۇلكەن ونەرگە قادامىن اشتى. كوپ كەشىكپەي 13 جاستاعى نۇرسۇلۋدىڭ سوڭىنان اكە-شەشەسى, اعا-ءىنىسى الماتىعا كەتتى. بۇل وتباسىنىڭ ەلدەن ەرتەرەك قول ۇزۋىنە دە وسى جاعدايلار سەبەپ بولعان سياقتى.
«نۇرسۇلۋ تاپالوۆانىڭ ونەردەگى باعىن اشقان ۇستازى ا.الەكساندروۆ دەپ كوپ ايتىلسا دا, شىن مانىندە بالەت ءبيشىسى رەتىندە ەلگە تانىتقان بالەتمەيستەر ا.پ.چەكرىگين ەدى. ول 1940 جىلى ي.ن.ءناديروۆتىڭ «كوكتەم» بالەتىن ساحنالاعاندا, نۇرسۇلۋ اپاي داريعا پارتياسىن ورىندادى. وعان دەيىنگى قويىلىمداردا شارا جيەنقۇلوۆانى اۋىستىرىپ بيلەپ ءجۇرىپ, «كوكتەم» بالەتىندە تۇڭعىش رەت الماس بەكبوسىنوۆپەن بىرگە جۇرت الدىنا شىقتى. جالپى, نۇرسۇلۋ اپاي قازاقتىڭ بالەت ونەرىنە جۇپتاسىپ بيلەۋدى اكەلگەن جان. ءبيشى شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك شىڭى – «باقشاساراي بۇرقاعى» بالەتىندەگى جاۋجۇرەك زارەما ءرولى. ءسۇيۋ, وپاسىزدىق, ادالدىق, تۇراقتىلىق, ەرىنە دەگەن سۋىنعان سەزىمدى بەينەلەگەن وسى رولدە نۇرسۇلۋ بولمىسى سىعالايدى», دەيدى قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى تويعان ءىزىموۆا.
نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزى 1933-1953 جىلدارى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءارتىسى, پريما بالەريناسى. الايدا 30 جاسىندا بالەتتەگى كارەراسىن اياقتاعان. سودان كەيىن «قازاقكونتسەرت» مەكەمەسىنە اۋىسىپ, ءان-بي مينياتيۋرالارىن سومداپ, ءار حالىقتىڭ بيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ ءجۇردى. 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە ازەربايجاننىڭ «شوجەلەرىم» ءبيىن تاماشا ورىنداعانى ءۇشىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كەيىن جامبىل تۋرالى كينوعا, «اق راۋشان» فيلمىنە تۇسكەن. حالىق ءارتىسى سارا كوشەرباەۆا نۇرسۇلۋ تاپالوۆانى ساحنالىق رولگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن دايىندالىپ, جان-تانىمەن بەرىلىپ وينايتىنىن ايتا وتىرىپ, ونى ءوزىن ءوزى ورتەپ جىبەرەتىن فەنيكس قۇسقا تەڭەيدى. قويىلىم اياقتالعاندا كورەرمەندەر ءبيشىنى قايتا-قايتا شاقىرىپ, ساحنادان جىبەرمەيتىن.
توتى شوقىرقىزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «سوعىس باستالعاندا الماتىعا ماسكەۋدەن كوشىپ كەلگەن ۇلكەن تەاتر, «موسفيلم», «لەنفيلم» قىزمەتكەرلەرى كازارمالاردا, وپەرا تەاترى عيماراتىنداعى بولمەلەردە تۇرعان. تەاتر رەپەتيتسياسى وتە كەش اياقتالادى. انام قاراڭعى تۇسە شىعىپ, جولدا كارتوچكامەن ازىق-ت ۇلىگىن الىپ, ۇيگە جەتكەنشە اسىعادى. ويتكەنى ونى توعىز ادام كۇتىپ وتىر. ءبىر جولى قاراڭعىدا كەلە جاتىپ, سوڭىنان قارا كيىمدى ادامنىڭ وكشەلەپ كەلە جاتقانىن كورىپ, كىلت توقتاپ, ارتىنا بۇرىلعاندا, الگى جىگىت «بۇل ءبىزدىڭ زارەما عوي!» دەپ باس كيىمىن شەشىپ امانداسادى. سويتسە, كارتوچكامەن ازىق-ت ۇلىك الاتىن جەردە انامدى تانىپ, سوڭىنان ەرىپ جۇرگەن. الگى جىگىت اناما نانى مەن قانتىن ۇستاتىپ, اقشاسىن بەرىپ, ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالعان. انام اشىق دالادا ونەر كورسەتكەندى ۇناتقان. كۇي تالعامايتىن. وتە قاراپايىم بولعان. كولىك بۇزىلىپ قالسا, جاياۋ كەتەدى, نە جولشىباي كەزدەسكەن اتارباعا مىنە سالاتىن. ءبىر جولى كولىكتىڭ كۋزوۆىنا شىعىپ بيلەپ تۇرعاندا تايىپ قۇلاپ, اياعىن سىندىرىپ الىپتى. انام: «قويلى اۋىلدا, جىلقىلى اۋىلدا ونەر كورسەتكەندە, اشىق اسپان استىندا جۇزدەرى كۇنگە كۇيگەن ادامداردىڭ قۋانىشتى كوزدەرىن كورۋ, رياسىز كوڭىلمەن سوققان شاپالاعىن ەستۋ – مەن ءۇشىن زور قۋانىش», دەيتىن. الەمدەگى بۇكىل حالىق بىردەي تۇسىنەتىن ءتىل – ءبيدىڭ ءتىلى دەپ بىزگە ءجيى ايتىپ وتىراتىن».
1975 جىلى قازاق ونەرىنىڭ ساحناسىنان ءبىرجولاتا كەتتى. ودان كەيىن كاسىبي ءبيشىنى ەشكىم جۇمىسقا المادى. بالەت ءبيشىسى كارەراسىنىڭ 30 جاستان كەيىن اياقتالاتىنى – كوپ تالانتتىڭ جولىنا قويىلعان كەدەرگى. وسى جاعداي نازىك جاندى كۇيرەتىپ جىبەردى. قازاق بوكسىنىڭ اتاسى شوقىر بولتەك ۇلى مەن نۇرسۇلۋ اپاي جاعدايىن ايتىپ ەشكىمنىڭ الدىنا جالىنىپ بارمايتىن, اتاق پەن بايلىقتى قۇندىلىق سانامايتىن قۇدايىنا قاراعان جاندار بولعانىن جۋرناليستەر بۇرىن دا كوپ جازدى.
توتى شوقىرقىزى ايتادى: «مامام اۋىرىپ قالعاندا شارا اپايدىڭ ءبىر شاكىرتى ۇيگە ءجيى كەلىپ تۇردى. شىنى كەرەك, ۇيىمىزگە ارتىستەردىڭ كوبى جولامادى. باسىمىزعا قيىنشىلىق تۇسكەندە مۋزىكا زەرتتەۋشىسى پەتر اراۆين, بەيىمبەت ءمايليننىڭ ۇرپاعى – پەدياتر عاليا, بايقاداموۆتار وتباسى, ۆالەنتينا يۆانوۆنا, گالينا يۆانوۆنا پانفيلوۆالار قولۇشىن سوزدى. انامىزدى ءبىر جولى ماسكەۋدەگى ورتالىق تەلەۆيزيا «زدوروۆە» حابارىنا تۇسىرگەن. وسى حاباردان انامنىڭ ءتۇرىن كورگەن ءارتىس گالينا ۋلانوۆا بىردەن الماتىعا ۇشىپ كەلدى. ماسكەۋدەن كەلگەن پروفەسسورعا انامىزدى قاراتتىق. دارىگەر ء«ومىر بويى ساحنادا بي بيلەگەن اناڭىزدىڭ دەنساۋلىعى جاقسى, جۇرەگى دۇرىس سوعىپ تۇر. بىراق ومىرگە ق ۇلىقسىز», دەيدى. وسى جايتتارعا كۋا بولعان گالينا ۋلانوۆا كەتەرىندە: «اناڭ قانداي سۇلۋ بولسا, ىشكى دۇنيەسى دە سونداي اپپاق جان. بۇل قيىندىقتان ءوزى شىعادى, قالقام, تەك سابىرلى بول», دەپ اقىلىن ايتادى. ماسكەۋدەن انامنىڭ تاعى ءبىر قۇربىسى, اكتريسا ل.گۋرچەنكو كەلدى دە, ل.زىكينانىڭ ماسكەۋگە ەمدەتۋگە شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. بىراق انام كونبەدى. كوپ سويلەمەيتىن جان ىشتەي سىنادى. بۇلار ىشتەگىسىن ايتىپ جالپاق جۇرتقا شاعىنا بەرمەيدى. ولار باسقا الەمدە ءومىر سۇرەدى, ولاردى ايالاۋ كەرەك».
ونەر سالاسىنداعى جاستارعا ورتا مەكتەپتى دە اياقتاماي, كاسىبي ءبىلىمسىز 13 جاسىندا بالەت پارتيالارىن سومداعان نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزى سياقتى جانداردىڭ ءومىر جولى ۇلگى بولۋعا ءتيىس. جاراتىلىسى بولەك سۇلۋ جاننىڭ جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى, كورەرمەنگە دەگەن قۇرمەتى, ساحنانى سىيلاۋ مادەنيەتى وتە جوعارى بولعانىن شارا جيەنقۇلوۆانىڭ شاكىرتتەرى دە ايتىپ كەتكەن. بەلگىلى بالەت ءارتىسى بولات ايۋحانوۆ نۇرسۇلۋدىڭ بالەتتەن ەرتەرەك كەتكەنىنە قاپالانىپ, ونىڭ ونەرگە قايتا ورالۋى قاجەتتىگىن تالاي رەت كوتەردى. نۇرسۇلۋ تاپالوۆا رەپەتيتسياعا ەرتەرەك كەلىپ ديريجەر, بالەتمەيستەرلەرمەن ۇنەمى اقىلداسىپ وتىرعان. ول زاماندا اركىم جەكە-دارا شەشىم قابىلداي الماعان, ويدان ەشتەڭە قوسا الماعان. قاتال ءتارتىپ پەن كاسىبي مامانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارقاسىندا وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ كلاسسيكالىق بي ونەرى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
نۇرسۇلۋ تاپالوۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋ كەزىندە شوقىر بولتەك ۇلى مەن نۇرسۇلۋ تاپالوۆانىڭ قىزى, جاسى جەتپىستەن اسقان توتى اققوجاەۆا ومىرىندە تۇڭعىش رەت اناسىنىڭ تۋعان جەرى – ويىل اۋدانىنا باردى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى مەن حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى نۇرسۇلۋ تاپالوۆا اتىنداعى جاس بيشىلەر بايقاۋىن ۇيىمداستىرىپ, وندا توعىز وڭىردەن كەلگەن بي ۇجىمى سايىسقا ءتۇستى.
اقتوبە وبلىسى
