كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وتكەن عاسىردىڭ 1920-1930 جىلدارى ءوندىرىس الاڭدارىنداعى اۋىر جۇمىستىڭ زارداپتارىنان قانشاما ادامنىڭ قازاعا ۇشىراعانىن زەرتتەمەي كەلەمىز. سول ءبىر اۋىر جىلدارى الاش زيالىلارى يتجەككەنگە ايدالىپ, پسيحولوگيالىق قىسپاققا ۇشىرادى. زيالىلاردىڭ ءبىر توبى اۋىر ەڭبەككە جەگىلدى. ولاردىڭ كوبى تۋعان جەرىنە ورالماي جات جەردىڭ توپىراعىندا قالدى. سول ۋاقىتتارى قالىپتاسقان ساياسي احۋالدىڭ اۋىر سالماعى تەك زيالىلاردى عانا ەمەس, تۇتاستاي ءبىر حالىقتى جانىشتاپ ءوتتى. بۇگىن ءبىز وسى تاقىرىپتىڭ ءبىر مىسالىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
اق تەڭىزدى بالتىق تەڭىزىمەن بايلانىستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلە 1917 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن «جوعارعى جاقتا» بىرنەشە رەت تالقىلانادى. الايدا پاتشا مينيسترلەرى ونىڭ قىمباتتىعىن ايتىپ, قۇرىلىستىڭ باستالۋىن كەيىنگە شەگەرەدى. 1931 جىلى 18 اقپاندا كسرو ەڭبەك جانە قورعانىس كەڭەسى اق تەڭىز –بالتىق سۋ جولىن سالۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدايدى. ال بۇل كانال ەلدى يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن اسا قاجەت ەدى. ول كەزدە كانالدىڭ قۇرىلىسىنا كەتەتىن شىعىندار ماسەلەسى سونشالىقتى وتكىر تۇرماعان. پارتيا مەن ۇكىمەت ويعا العان كانالدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى وگپۋ ورگاندارىنا تاپسىرادى. وگپۋ باسشىسى گەنريح ياگودا ونى قىسقا مەرزىمدە تاپسىرۋعا ۋادە بەرەدى. العا قويعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءجۇز مىڭداعان تۇتقىن قۇرىلىس الاڭىنا ايدالىپ, ولار جەدەل ۇنەمدەۋ رەجىمىندە جۇمىسقا كىرىسەدى. بۇل قۇرىلىسقا قازاقستاننان دا بىرنەشە جۇزدەگەن ادام قاتىسادى.
كۇزەت قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىڭ ءاربىر تيىنىن ۇنەمدەۋدى جەلەۋ ەتىپ, جۇمىسشىلاردى, كيىم-كەشەكپەن, جۇمىس قۇرال-جابدىقتارىمەن, ءتىپتى جەكە زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدەن باس تارتادى. سول كەزدەرى بۇل سۋىق ايماقتا اياقتارىنا جەڭىل تۋفلي كيگەن سىلقىم ايەلدەر مەن ساندال سۇيرەتكەن ەرلەردى ءجيى كورۋگە بولاتىن. جۇمىسقا جەگىلگەندەر توڭ بوپ قاتىپ قالعان جەرلەردى جالاڭاش قولدارىمەن قازۋعا ماجبۇرلەنەدى. بەيشارالاردىڭ قولدارىندا باسقا قۇرال-جابدىقتارى بولمايدى, ولار قاماۋعا الىنعان كەزدە كيگەن كيىمىمەن جۇمىس ىستەپ, امان قالۋعا تىرىسىپ باعادى. ولاردىڭ بار بايلىعى اليۋمينيدەن جاسالعان توستاعان مەن قالايى قاسىقتار عانا بولعان. كەيبىرىندە ول دا بولماعان. سوندىقتان جازاسىن وتەۋشى باقىتسىز جاندارعا تۇرمە بىلامىعى تىكەلەي باس كيىمدەرىنە نەمەسە تاس توبەلەرىنە قۇيىلىپ بەرىلگەن. بۇل – ءبىر قاسىق اسقا جارىماعان ادامدار ءۇشىن ناعىز قورلىق ەدى. اق تەڭىز جۇمىسشىلارىنىڭ اراسىندا ءولىم-ءجىتىم وتە جوعارى بولىپ, قايتىس بولعان ادامدار بىردەن جاڭا تۇتقىندارمەن الماستىرىلىپ وتىرعان.
توزاق قامىتىنداعى ادامداردىڭ تىرناعىمەن قازىلعان «بەلوموركانال» بەلگىلەنگەن ۋاقىتىنان ەرتە پايدالانۋعا بەرىلگەن. تۇتقىندار 227 شاقىرىمدىق سۋ ارناسىن نەبارى 20 ايدا قازىپ بىتىرگەن. مۇنداي رەكوردتىق ۋاقىتتا سۋبپوليارلىق ەندىكتە جاڭا سۋ ارتەرياسىن جۇرگىزۋ جانكەشتىلىك دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى مىسىرداعى جالپى ۇزىندىعى 160 شاقىرىمدى قۇرايتىن سۋەتس كانالى 10 جىل سالىنعان بولاتىن. كانال قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن, وگپۋ قىزمەتكەرلەرى بۇل تۋرالى بۇكىل الەمگە جاريالاۋعا اسىعادى. وسى ماقساتتا كەڭەستىك جازۋشىلاردىڭ ءبىر توبى اق تەڭىز كانالىن كوزبەن كورۋگە ەكسكۋرسيا جاساۋعا شاقىرىلادى. ولاردىڭ اراسىندا پرولەتاريات جازۋشىسى ماكسيم گوركي, الەكسەي تولستوي, ميحايل زوششەنكو سياقتى قالامگەرلەر بولادى. وگپۋ قىزمەتكەرلەرى جازۋشىلار ساپارىنا جان-جاقتى دايىندالادى. كەڭەس جازۋشىسى الەكساندر اۆدەەنكو بۇل ساپاردى كەيىنىرەك بىلايشا ەسكە تۇسىرەدى: «كەشكە اۆتوبۋس ءبىزدى لەنينگراد ستانساسىنا الىپ كەلدى. پەررونعا ءتۇرلى بوياۋلارمەن سىرلانىپ, لاكپەن جىلتىراتىلعان جانە اينالى تەرەزەلەرى بار جۇمساق ۆاگونداردان تۇراتىن ارنايى قۇراما قويىلدى. كىم قالاي قالاسا, سولاي تاڭداعان جەرلەرىنە وتىردى. چەكيستەردىڭ قوناعى بولعان ساتتەن باستاپ بىزگە تولىق كوممۋنيزم ورناعانداي بولدى. قالاۋىمىزشا تاماق بەرىلدى, ول ءۇشىن اقى تولەمەدىك. ىستالعان شۇجىقتار, ىرىمشىكتەر, ۋىلدىرىق تا بەرىلدى. جەمىس-جيدەك, شوكولاد, ءتۇرلى شاراپ پەن قىمبات كونياكتار قالاۋىمىزشا قۇيىلدى. بۇل جاعداي اشتىق جايلاعان جىلدارى بولىپ جاتتى...».
وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنە بولىنگەن بارلىق قاراجات اقتالۋى كەرەك بولدى. اق تەڭىز كانالىنا ۇمىتىلماس ساپاردان كەيىن بىرنەشە اي وتكەن سوڭ «ستالين اتىنداعى اق تەڭىز – بالتىق ارناسى: قۇرىلىس تاريحى, 1931-1934 جىلدار» اتتى ادەبي جيناق جارىق كورەدى. بۇل ايگىلى كىتاپتىڭ 1934 جىلعى اقپانداعى شىعارىلىمى پارتيانىڭ XVII سەزىنە ارنالدى. ول كەيىننەن «اتىلعانداردىڭ سەزى» دەپ اتالدى. ءبىر قىزىعى, ادەبي باسىلىمنىڭ تاعدىرى ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ تاعدىرىمەن ۇندەستىك تاۋىپ جاتتى. باستاپقىدا ونىڭ بولاشاق تاعدىرى تۋرالى ەشكىم ويلانبادى. ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ رەداكتورلارى ماكسيم گوركي, سەميون فيرين, لەوپولد اۆەرباح بولدى. پرولەتاريات جازۋشىسى ماكسيم گوركي كىتاپ تۋرالى جاعىمدى وي قوزعادى.
سول جىلدارى اتاقتى اقىن ماعجان جۇماباەۆ وسى بەلومور كانالى قۇرىلىسىندا بولعان ەدى. ونىڭ ماكسيم گوركيمەن كەزدەسۋى دە وسى ساپاردا بولدى-اۋ دەپ توپشىلايمىز. وسى تانىستىقتان سوڭ, زىليحا شەشەمىز جازۋشىعا ونىڭ ايەلى ارقىلى حات جازعان سياقتى...
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى,
جۋرناليست
