اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ قاتارىندا زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى قۇجات جانە ءتورت ىلەسپە زاڭ جوباسى بار. وسىلايشا, «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, سالىق جانە اكىمشىلىك كودەكستەرگە, سونداي-اق باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلمەك. بۇدان بولەك ۇلتتىق قوردان بالالارعا تولەنەتىن تولەمدەر جونىندەگى زاڭ جوباسى دا الداعى ۋاقىتتا قارالادى.
زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەرگە قاتىستى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الار كەزدە دەپۋتات ەرمۇرات باپي قۇجاتتىڭ اتاۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىن بۇلايشا اتاۋ پرەزيدەنت بەرگەن تاپسىرماعا سايكەس كەلمەيدى.
«ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ ءاۋ باستا قويىلىپ وتىرعان تاقىرىبى اۋقىمدى ەمەس. مەملەكەت پەن حالىقتىڭ الدىندا تۇرعان اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى پروبلەمانى تولىق قامتىمايدى. بۇل قۇجاتتىڭ كومەگىمەن ءتيىستى تەرگەۋ, زاڭ ورگاندارى شەتەلگە, ەۋروپاعا, باتىسقا, وفشورلىق كومپانيالارعا, ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا, شەتەلدىك بانكىلەرگە شىعۋى كەرەك. ال زاڭ جوباسىنىڭ تاقىرىبى – «زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەر». پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 26 قاراشادا ۇكىمەتكە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. مۇندا زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەر تۋرالى ايتىلعان. قارجى جىمقىرعاندار ءبارىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن ساتىپ الدى. سوندىقتان زاڭ جوباسىنىڭ تاقىرىبىن اۋقىمدى قىلۋ كەرەك», دەدى ە.باپي.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اقپارات الماسۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە كەدەندىك باقىلاۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى.
«كەلىسىم تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماقتارى اراسىندا وتكىزىلەتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارى بويىنشا مالىمەتتەردى ەلەكتروندىق الماسۋ ارقىلى كەدەندىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ ماقساتىندا جاسالدى. كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس تاراپتاردىڭ كەدەن ورگاندارى الدىن الا مالىمەتتەر الماسۋدى ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى جانە تىكەلەي بايلانىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن قۇزىرەتتى لاۋازىمدى ادامداردىڭ ءتىزىمىن ايقىندايدى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم ارقىلى اقپارات الماسۋدىڭ تەحنيكالىق شارتتارىن ازىرلەيدى جانە قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. وسىلايشا, تاراپتاردىڭ كەدەن ورگاندارى مالىمەتتەرمەن تۇراقتى نەگىزدە الماسا باستايدى.
«جالپى, كەلىسىم جوباسى تاراپتار اراسىنداعى كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋگە جانە وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان. اتالعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ەلىمىز ءۇشىن تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارلارعا اكەپ سوقتىرمايدى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋدى تالاپ ەتپەيدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. مارحابات جايىمبەتوۆ ارال تەڭىزىنىڭ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا كىشى ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى ءوڭىر حالقىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر.
«وكىنىشكە قاراي, سوڭعى 12 جىل ىشىندە تەڭىز كولەمى 8,5 ملرد تەكشە مەترگە ازايعان. ياعني ۇشتەن بىرىنەن ايىرىلدى. سۋى قاشقان تەڭىزدىڭ ورنىنان كوتەرىلگەن تۇزدار بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە زيانىن تيگىزەتىن ەكولوگيالىق اپاتقا اينالدى. سالدارىنان, سۋدىڭ تۇزدىلىعى 8-دەن 13 گرامم/ليترگە كوبەيگەن. ال ەگەر سۋدىڭ تۇزدىلىعى 15 گرامم/ليترگە جەتسە, بالىقتار جاپپاي قىرىلا باستايدى.
2020-2021 جىلدارى ارال اۋدانىنىڭ اۋماعىندا قۋاڭشىلىق بەلەڭ الىپ, 95 پايىز جايىلىمعا ءشوپ شىقپاي, جاۋىن-شاشىن مۇلدەم بولماعان. ونىڭ ۇستىنە, تەڭىزگە سىرداريا وزەنى ارقىلى قۇياتىن سۋ كولەمى كۇرت ازايىپ, قامىستىباس, اقشاتاۋ كولدەر جۇيەسى مەن كىشى ارال تەڭىزى جاعالاۋدان 1,5 كم تارتىلىپ كەتكەن», دەدى م.جايىمبەتوۆ.
دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەڭىزدىڭ تارتىلۋى سالدارىنان 3 مىڭعا جۋىق بالىقشى كۇندەلىكتى ناپاقاسىنان ايىرىلىپ, 9 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جانە 14 شاعىن تسەحتىڭ ۋاقىتشا توقتاپ قالۋ قاۋىپى بار. تەڭىزگە جىل سايىن كەمىندە 3 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلۋى قاجەت. الايدا تەڭىزگە سۋ جەتكىزۋ, اسىرەسە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە قالدىق ءپرينتسيپى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
«ماقسات – وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان مەملەكەتتەرىمەن ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە تەڭىزگە بولەك سۋ ءليميتىن بەلگىلەۋ جونىندە جانە فارحاد سۋ تورابىنان تومەنگە سانيتارلىق سۋ جىبەرۋ ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ىنتىماقتاستىقتى ۇزاق جىلدارعا جوسپارلاۋعا قول جەتكىزۋ. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدى «كەپىلدەندىرىلگەن كەلىسىم» ستاتۋسىن بەرۋگە اتسالىسۋ. سەبەبى ارال تەڭىزىنە بولىنگەن ءليميتتىڭ ساقتالۋىن جانە ورىندالۋىن باقىلاپ وتىرعان ەشقانداي ورگان جوق دەۋگە دە بولادى. «قاراوزەك» ارناسىنىڭ بويىنداعى كولدەر جۇيەسىندە 1 ملرد تەكشە مەترگە جۋىق قىسقى-كوكتەمگى تاسقىن سۋدى جيناقتاۋ مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن قاراوزەك ارناسىنىڭ بويىنداعى 3 سۋ توسپانى قالپىنا كەلتىرۋ ماڭىزدى. «وڭىرلىك دامىتۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىنا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قايتارىمسىز گرانتى ەسەبىنەن كىشى ارال تەڭىزىنىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋدىڭ نۇسقالارى بويىنشا ءتيىمدى شەشىمدەردى جاساپ, جوبانى جالعاستىرۋ ماقساتىندا ۋاكىلەتتى ورگاندار ءتيىستى شارالار قابىلداعان ءجون», دەدى م.جايىمبەتوۆ.
مۇقاش ەسكەندىروۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىنداعى ب.مومىش ۇلى اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ تەمىرجول ارقىلى وتۋىنە قاۋىپسىز جاعداي جاساۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ۋاقىتتا تەمىرجول وتكەلدەرىندە اپات كوبەيىپ كەتكەن. دەپۋتات باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىن ەكىگە ءبولىپ تۇرعان تەمىرجول كوپىرىندە دە ءدال وسىنداي قاۋىپ بار ەكەنىن العا تارتتى.
«جولدىڭ بۇل ۋچاسكەسىندە اۆتوكولىك اعىنى جىلىنا 8100-گە جەتىپ, تەمىرجولدىڭ ەكى جاعىندا دا كولىك كەپتەلىسى ءجيى بولادى. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سايكەس تەك سوڭعى 3 جىلدا وتكەل ماڭىندا 12 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 3 ادام قازا تاپسا, 7 ادام ءارتۇرلى دارەجەدەگى دەنە جاراقاتىن العان», دەدى م.ەسكەندىروۆ.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات كوپىرگە كۇردەلى جوندەۋ وتكىزۋدىڭ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق تەمىرجول كوپىرىن رەتتەۋدىڭ باسقا وڭتايلى ءارى كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيتىن جولىن ىزدەۋ زامان تالابى دەپ اتاپ كورسەتتى.
نۇرلان اۋەسباەۆ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن كوتەردى.
«وكىنىشكە قاراي, ەل اۋماعىنداعى پوليگون قىزمەتىنەن زارداپ شەككەندەردىڭ سانى تۋرالى ءالى ناقتى دەرەك جوق. ءتۇرلى اقپاراتتار بويىنشا 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەككەن. پوليگونعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءالى دە رادياتسيادان تۋىنداعان اۋرۋلاردان زارداپ شەگەدى, ساۋلەلەنۋدىڭ سالدارى ولاردىڭ ۇرپاعىنا اسەر ەتىپ وتىر. زاڭعا سايكەس زارداپ شەككەن ازاماتتارعا بىرجولعى اقشالاي وتەماقى تولەنەدى, ونىڭ مولشەرى ايماققا بايلانىستى جەكە ايقىندالادى جانە 1949-1965 جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىلى ءۇشىن ەڭ جوعارى 18 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق رادياتسيالىق تاۋەكەل اۋماقتارىندا تۇراتىن حالىقتىڭ قوسىمشا ەڭبەكاقىعا جانە جىل سايىنعى قوسىمشا اقىلى دەمالىسقا قۇقىعى بار. بۇل رەتتە اتالعان جەڭىلدىكتەر تەك سەمەي وڭىرىندە عانا قولدانىلادى», دەدى ن.اۋەسباەۆ.
دەپۋتات الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى, يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى پەرسونالدى ەسەپكە الۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونداي-اق يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ ساناتتارىن ايقىنداۋ ولشەمشارتتارىن قايتا قاراۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
