كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سامميتكە قاتىسۋشىلار 1945 جىلى تامىزدا تاستالعان اتوم بومباسىنان قازا تاپقانداردى ەسكە الۋ ماقساتىندا حيروشيما مەموريالدىق ساياباعىنا باردى. جالپى, اتالعان شاھاردىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى جيىن تاقىرىبى بىتىمگەرشىلىك پەن بەيبىتشىلىككە ارنالعان. سونىمەن قاتار حيروشيما – جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى فۋميو كيشيدانىڭ تۋعان قالاسى.
ادەتتە «ۇلكەن جەتىلىك» سامميتىنە الەمدەگى ەڭ قۋاتتى جەتى دەموكراتيالىق مەملەكەت – جاپونيا, اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, كانادا, يتاليا كىرەدى. ەۋروپالىق وداق ۇيىمعا رەسمي مۇشە بولماسا دا, وكىلدەرىن جىبەرەدى. تاياۋدا ءسامميتتى وتكىزەتىن مەملەكەت قوسىمشا ەلدەردى شاقىرۋ قۇقىعىن يەلەندى. مۇنىڭ ءوز سەبەبى بار. G7 قۇرىلعان سوناۋ 90 جىلدارى وعان ەنگەن مەملەكەتتەر جاھاندىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جارتىسىن قۇرايتىن. قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى 30 پايىزدان ارەڭ اسادى. سول سەبەپتى وداقتىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە ءبارى مۇددەلى. وسىلايشا, بيىلعى جيىنعا اۋستراليا, ءۇندىستان, برازيليا, وڭتۇستىك كورەيا, ۆەتنام, يندونەزيا, كومور مەن كۋك ارالدارىنىڭ وكىلدەرى ات باسىن تىرەدى.
سونىمەن سامميت بارىسىندا الەمنىڭ ەڭ باي ءارى دەموكراتيالىق ەلدەرى ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن رەسەيگە سانكتسيالاردى كۇشەيتۋگە كەلىسىپ, كرەملگە قىسىمدى ارتتىرۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. سانكتسيانىڭ ماقساتى – رەسەيدىڭ ەۋروپاداعى قارۋلى اگرەسسياسىن جالعاستىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ. دەگەنمەن ءار ەل قالاي ارەكەت ەتەتىنىن ءوزى شەشەدى. سوندىقتان دەكلاراتسيادا ناقتى سانكتسيالار ەمەس, تەك جالپى باعىت كورسەتىلگەن.
ء«بىز رەسەيدىڭ اگرەسسياسىن جالعاستىرۋعا قاجەتتى بۇكىل دۇنيەنى, سونىڭ ىشىندە اسكەري قۋاتىن قالپىنا كەلتىرەتىن جابدىقتار مەن تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋدى شەكتەۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلدايمىز», دەلىنگەن G7 ەلدەرىنىڭ مالىمدەمەسىندە.
باتىس ەلدەرى رەسەيگە قارجىلىق جانە ساۋدا سانكتسيالارىن الدەقاشان سالعان-دى. ەندىگى جەردە «ۇلكەن جەتىلىك» جاڭا شەكتەۋ ءتىزىمىن جاساقتاعاننان گورى, ولاردىڭ قالاي ورىندالاتىنىنا نازار اۋدارماق. ماسەلەن, اقش, جاپونيا جانە ۇلىبريتانيا تاراپى رەسمي رەسەيمەن بۇكىل ساۋدا-ساتتىقتى شورت كەستى. بىراق اتالعان ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى تومەن بولعاندىقتان, ايتارلىقتاي اسەر بەرگەن جوق.
ەڭ باستى ماسەلە – ەۋروپالىق وداققا قاتىستى. ويتكەنى قارت قۇرلىق ءۇشىن رەسەيدىڭ, ال كرەمل بيلىگى ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتىڭ ءرولى ەرەكشە, تاۋار اينالىمى جوعارى. سول سەبەپتى ۇيىمعا مۇشە 27 مەملەكەت سانكتسيانى بىرتىندەپ ەنگىزىپ جاتىر. ماسەلەن, مۇناي ەكسپورتىنا ەمبارگو سوعىس باستالعاننان كەيىن ءبىر جىلدان كەيىن عانا سالىندى. ال گاز نەمەسە گاۋھار تاستاردى يمپورتتاۋعا ءالى دە تىيىم سالىنعان جوق. «ۇلكەن جەتىلىك» ءسامميتى باستالعانعا دەيىن الماز بەن گاز ساتىپ الۋعا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلعان. الايدا قورىتىندى قۇجاتقا ەكەۋى دە ەنبەدى. سونىمەن قاتار رەسەيگە تۇبەگەيلى ەمبارگو قويۋ تۋرالى ماسەلە دە باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. ايتسە دە, دەكلاراتسيادا سانكتسيالىق قىسىمدى كۇشەيتۋ, سونداي-اق ونى اينالىپ وتۋگە تالپىنعانداردىڭ جولىن كەسۋ تۋرالى دا ءسوز بولعان. بۇدان بولەك, ەنەرگەتيكالىق سانكتسيانى كۇشەيتىپ, ءتۇستى مەتالداردى ساتىپ الۋدى شەكتەۋ ارقىلى رەسەيدىڭ تابىسىن ازايتۋ كوزدەلگەن.
سامميت قارساڭىندا سويلەگەن سوزىندە ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى چارلز ميشەل ماسكەۋدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ودان ءارى وقشاۋلاپ, ونىڭ سوعىس جۇرگىزۋ قابىلەتىن السىرەتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعان ەدى.
«قازىر كەمشىلىكتەردى تۇزەۋگە, رەسەيدى ماڭىزدى جەتكىزىلىمدەردەن اجىراتۋعا نازار اۋدارامىز. رەسەيدەن كەلەتىن گاۋھار تاستارىنىڭ ساۋداسىن شەكتەيمىز. مۇنداي سانكتسيالاردىڭ نە ءۇشىن قاجەتىن, ونىڭ سەبەبىن اشىق تۇسىندىرەمىز», دەدى چ.ميشەل.
بىراق سامميتكە دەيىن تالاي ماسەلە كوتەرىلگەنىمەن, بەل شەشىپ ىسكە كىرىسكەن مەملەكەتتەر ساۋساقپەن سانارلىق. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا عانا ناقتى شارالار قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدەن الماز, مىس, اليۋميني جانە نيكەل اكەلۋگە تىيىم سالدى. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە تۇماندى البيون اتالعان تاۋارلاردى كوپ مولشەردە ساتىپ الىپ وتىرعان جوق. بىلتىر رەسەيمەن تاۋار اينالىمى 55 ميلليون فۋنتتى قۇراعان-دى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, رەسەيلىك وليگارحتاردىڭ لوندونداعى جىلجىمايتىن مۇلكى بۇل سومادان اسىپ تۇسەدى.
جالپى, وتكەن جىلى ۇلىبريتانيا 1,6 ميلليارد دوللاردىڭ گاۋھار تاستارىن يمپورتتادى, ونىڭ تەك 4 ميلليون دوللارى رەسەيدەن كەلگەن. نەگىزگى ءونىم جەتكىزۋشى ەلدەر – بەلگيا, يزرايل, ءۇندىستان, امەريكا قۇراما شتاتتارى. ۇلىبريتانيا رەسەيدەن بىلتىر دا, الدىڭعى جىلى دا مىس ساتىپ العان جوق. اليۋميني يمپورتى 2022 جىلى نەبارى 35 ميلليون دوللاردى, نيكەل يمپورتى 28 ميلليون دوللاردى قۇراعان. رەسەي شيكىزاتىن ساتىپ الاتىن باتىستاعى باستى ۇيىم – ەۋروپالىق وداق. المازداردى نەگىزىنەن بەلگيا يمپورتتايدى. بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەر وعان تىيىم سالۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. سوندىقتان باعالى تاستار ەۋروپالىق وداقتىڭ كەزەكتى سانكتسيالار تىزىمىنە ەنۋى ەكىتالاي. جالپى, قازىرگى تاڭدا قۇجات تالقىلانىپ جاتىر. وعان ۇيىمعا مۇشە 27 مەملەكەت ءبىراۋىزدان قولداپ داۋىس بەرۋگە ءتيىس. اۋستريا جانە ماجارستان سەكىلدى كەي مەملەكەتتىڭ سانكتسيانى جەڭىلدەتۋ ارقىلى كەلىسسوزدەرگە ۇمتىلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىن ەسكەرسەك, كەزەكتى سانكتسيالار پاكەتىن قابىلداۋ ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى رەسەيدىڭ اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى, سونداي-اق قارجى, ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, كولىك جانە كەمە قاتىناسى سەكىلدى سالالارىمەن بايلانىستى قوسىمشا 86 جەكە تۇلعا مەن كومپانياعا جاڭا جەكە سانكتسيا ەنگىزدى.
«تينكوفف بانك» پەن «روسبانك», «افك سيستەما», «سەۆەرستال», «ماگنيتوگورسك تەمىر-مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى» جانە رەسەي تەمىر جولدارى, «سوۆكومفلوت» جانە «ترانسنەفت» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە شەكتەۋ جاريالاندى. سونداي-اق تىزىمگە «روساتوممەن», «DOM.RF» بانكىمەن جانە رەسەيدىڭ مىس كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يگور التۋشكينمەن بايلانىستى توعىز ۇيىم كىردى.
تاياۋدا بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالىندا ورتالىق ازيانىڭ كەي كومپانياسى رەسەيگە سالىنعان سانكتسيانى اينالىپ ءوتىپ, تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى كرەملگە جەتكىزىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەت تاراعان. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندا تىركەلگەن بىرنەشە كومپانيا دا بار. ازىرگە سانكتسيا تالابىن بۇزعاندارعا قانداي شارا قولدانىلاتىنى بەلگىسىز. بىراق وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن «Politico» سايتى ەۋروپالىق وداق تاراپى ورتالىق ازياعا قاتاڭ شەشىم شىعارۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلاعان. اتاپ ايتقاندا, سانكتسيانى اينالىپ وتۋگە تىرىسقان جەكە تۇلعالار مەن ۇيىمدارعا تۇبەگەيلى تىيىم سالىنۋى ىقتيمال. سايتتىڭ حابارلاۋىنشا, كەزەكتى سانكتسيا پاكەتىندە ورتالىق ازيانىڭ 72 جەكە تۇلعاسى مەن 31 كومپانياسىنىڭ اتى ەنگەن. «Politico» ولاردىڭ ناقتى كىمدەر ەكەنى ازىرگە بەلگىسىز ەكەنىن العا تارتادى. OCCRP ۇيىمى, «Der Spiegel» گازەتى سەكىلدى بىرقاتار مەديا جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە قازاقستاندىق كومپانيالار رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى جەتكىزگەنى ايتىلادى. ماسەلەن, «اسپان اربا» اتتى كومپانيا 2022 جىلى كورشىلەس مەملەكەتكە 500-دەن استام درون ساتقان. سونداي-اق «Da Group 22» كومپانياسى ەلىمىز ارقىلى ميكروسحەما تاسىمالداعان كورىنەدى. بۇدان بولەك, زەرتتەۋدە بىرقاتار كومپانيانىڭ اتى ايتىلادى. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى جەتكىزۋمەن اينالىسقان كومپانيالاردىڭ قۇرىلتايشىلارى كورشى ەلدىڭ ازاماتتارى ەكەن.
ازىرگە زەرتتەۋدە اتى اتالعان كومپانيالار ەۋروپالىق وداقتىڭ سانكتسيا تىزىمىنە ەنە مە, جوق پا, بەلگىسىز. بىراق ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر لەيەننىڭ ايتۋىنشا, سانكتسيانى اينالىپ وتۋگە تىرىسقان كومپانيالاردىڭ ءبارى قۇجاتتا قامتىلعان كورىنەدى.
ء«بىز سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋدى توقتاتۋعا شىنداپ كىرىسەمىز. سوندىقتان كەزەكتى تىزىمگە الەم بويىنشا 90-نان استام كومپانيانى قوستىق. ولاردىڭ سانكتسيا تالابىن بۇزعانى, ياعني سانكتسيا سالىنعان تاۋارلاردى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن يمپورتتاپ, ءۇشىنشى مەملەكەت ارقىلى تىكەلەي رەسەيگە جەتكىزەتىنى تۋرالى ناقتى دالەلدەر بار», دەدى ۋرسۋلا حانىم.
سونىمەن قاتار «ۇلكەن جەتىلىك» سامميتىنە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي دە قاتىستى. سامميت اياسىندا زەلەنسكي ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ۇلىبريتانيا جانە يتاليا پرەمەر-مينيسترلەرى ريشي سۋناك جانە دجوردج مەلونيمەن كەزدەستى. سونداي-اق ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى نارەندرا موديمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى.
