كەلىسىم ەاەو شەڭبەرىندە نەسيە تاريحىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگiزدەرىن ايقىندايدى. سونداي-اق بۇل قۇجات نەسيە تاريحىن الماسۋ جانە ونى پايدالانۋ جۇيەسiنە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەيدى. سول ارقىلى زاڭ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزبەك.
«بۇل ماسەلە قارىزىن تولەي الماي قالاتىن بورىشكەرلەردىڭ كوبەيۋىنە اكەلمەي مە؟ ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋدى قاتاڭداتۋعا ارنالعان زاڭنامامىز بەن ەاەو ەلدەرىندەگى ءتيىستى نورمالار بىردەي ەمەس. ول جەردە مۇنداي جاعداي بارىنشا ليبەرالدى بولۋى مۇمكىن. جالپى, ءبىز قانشا ازاماتىمىز نەمەسە قازاقستاندىق ۇيىم شەتەلدەن نەسيە العانى جونىندە ستاتيستيكا جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى قانشا ازاماتىمىزدىڭ شەتەلدىك نەسيە مەكەمەلەرىنە قارىزى بار ەكەنىن بىلەمىز. قولىمىزدا وسىنداي ستاتيستيكا بولۋى كەرەك. ول مالىمەتتەردى قاجەت جاعدايدا جۇمىسىمىزدا قولدانا الامىز», دەدى سەنات تورعاسى.
ماۋلەن اشىمباەۆ قازاقستاندا ازاماتتارعا بورىشتىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل سەناتتىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى دە ءسوز بولدى.
«ەكونوميكانى كرەديتتەۋدى كەڭەيتۋ جانە حالىقتى تۇتىنۋشىلىق باعىتتا نەسيەلەۋدى ازايتۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. تۇتىنۋشىلىق نەسيە سوڭعى جىلدارى 2 ەسەگە ارتىپ, 14 ترلن تەڭگەدەن اسقان. وسىنداي جاعدايدىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە نەسيەلەرىن وتەي الماي قالعانداردىڭ ارتا تۇسكەنى بايقالدى. سوندىقتان پرەزيدەنت باستاماسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سول ارقىلى ازاماتتارىمىزدىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. «كەلىسىم ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن, قىزمەت ءتارتىبىن, مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرىن بەلگىلەيدى. سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنداعى ءوزارا بايلانىستى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى زاڭ جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ماۋلەن اشىمباەۆ.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. اقمارال ءالنازاروۆا «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا ارال ءوڭىرىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قوسىمشا كوەففيتسيەنتتى قولدانۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
سەناتور زاڭعا سايكەس, ۇكىمەت ەكولوگيالىق اپات ايماعىنىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق مەكەمەلەردى ۇستاۋعا قاراجات ءبولۋ نورمالارىن ۇلعايتۋعا كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەكولوگيالىق اپات ايماعىندا بۇل كورسەتكىش – 1,5, ال ەكولوگيالىق داعدارىس ايماعىنداعى ءبىر تۇرعىنعا 1,3 ەسە جوعارى بولۋى كەرەك. الايدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تولەۋ تاريفتەرىندە بۇل باپ قولدانىلماعان. سەناتور مينيسترلىكتىڭ ءتيىستى بۇيرىعىندا ەكولوگيالىق فاكتورلاردى قايتا قاراۋدى, سونداي-اق اتالعان مەديتسينالىق ۇيىمدارعا قارجىنىڭ پايدالانىلماعان سوماسىن قايتارۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋدى ۇسىندى.
ولگا بۋلاۆكينا ەرتىس وزەنىنىڭ باسسەينىندە ورنالاسقان گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جاي-كۇيىنە جانە جاعالاۋداعى جەرلەردىڭ دەگراداتسياسىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار شارا ۇسىندى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدان بەرى قازاقستاندا كاسكادتىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ستراتەگيالىق گيدروەلەكتروستانسالاردى پايدالاناتىن سۋبەكتىلەردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق الگوريتمى بولماعان. دەپۋتات ەرتىس سەس كاسكادىن پايدالانۋ اسپەكتىلەرىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوقتىعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جانە سۋدىڭ ازدىعى كەزەڭىندە تەرەڭ ەكولوگيالىق زارداپتارعا نەمەسە توتەنشە جاعدايلارعا اكەلۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
سەناتور گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن ازىرلەۋدى, ازاماتتاردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار سەناتور قارا ەرتىس وزەنى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتارىمسىز الۋ بولجامىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق ونىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوعارعى ەرتىس سەس كاسكادىنىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق سيپاتتامالارىن وزگەرتۋ قاجەتىن اتاپ ءوتتى.
باۋىرجان قانيەۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن كوتەرە وتىرىپ, ەلەك وزەنىنىڭ لاستانۋىنا جانە اۋاداعى زياندى زاتتاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىنە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى سەناتور كارىز تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە جانە تۇنبا الاڭدارىندا ميكروبيولوگيالىق پرەپاراتتاردى قولدانۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋعا شاقىردى.
سەناتور اۋانى لاستايتىن نەگىزگى زاتتاردىڭ قاتارىندا «قازحروم» كومپانياسىنىڭ اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتىن دا اتادى. مۇندا قورشاعان ورتاعا شەكتى رۇقسات ەتىلگەن زياندى شىعارىندىلار نورماتيۆتەرى اسىپ تۇسەدى, ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارى دۇرىس ەسەپكە الىنبايدى. تاعى ءبىر ەكولوگيالىق ماسەلە – اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەلەك وزەنىنىڭ لاستانۋى.
«ۇكىمەتتەن جەدەل تۇردە جاڭا كارىز تازارتۋ عيماراتتارىن سالۋدى قولعا الۋدى, مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا قاتىستى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, ەلەك وزەنىن حروم مەن بوردان تازارتۋ بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالاردى قابىلداۋدى سۇرايمىز», دەدى ب.قانيەۆ.
شاكارىم بۇقتۇعۇتوۆ يمپورتتىق شيكىزات پەن قۇرامداس بولىكتەر ۇستەمدىك ەتەتىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ قارقىنى تومەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ جۇمىسىن جانە قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ەل ىشىندە وڭدەۋدى دامىتۋعا مۇددەلى ەمەس. وندىرىلگەن ءاليۋمينيدىڭ – 87, مىستىڭ – 99, قورعاسىننىڭ 77 پايىزى ەلدەن ەكسپورتتالادى. الايدا لوكاليزاتسيا تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
«مەملەكەتتىڭ قاجەتتى قولداۋىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 80%-دان استامى قۇرامداس بولىكتەردى شەتەلدەن جەتكىزۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندەگى يمپورت ۇلەسى – 63, جيھاز – 55, ەلەكتروندى ونىمدەر – 40%. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن «جالعان جەرسىندىرۋ» دەپ اتالاتىن قۇبىلىسقا اكەلەدى», دەدى ش.بۇقتىرعانوۆ.
سەناتور سونداي-اق ونەركاسىپتىك ساياسات پەن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىن, بۇل وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن تارتىمسىز بولىپ قالۋىنا اكەلىپ سوعاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سەناتور بىرقاتار ناقتى ۇسىنىس ايتتى.
ەرنۇر ايتكەنوۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىن پاۆلودار وبلىسىنداعى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قارجىلاندىرىلماۋىن ايتىپ, اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە شاقىردى. سەناتوردىڭ پايىمىنشا, ستاتسيونارلىق كومەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقى قورىنىڭ ورتاشا ءوسىمى 21-دەن 25 پايىزعا دەيىن بولسا, بازالىق تاريف ورتا ەسەپپەن 11,4 پايىزعا عانا كوتەرىلگەن.
«وتكەن جىلدان باستاپ پاۆلودار وبلىسىندا حالىققا ستاتسيونارلىق كومەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق ۇيىمدار ءۇشىن ناقتى كورسەتىلگەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. سالدارىنان 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ كرەديتورلىق بەرەشەگى 2 ملرد 825,5 ملن تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ە.ايتكەنوۆ.
وسىعان وراي, دەپۋتات دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىنە تاريفتەردى قايتا قاراۋدى, سونداي-اق جالاقىسى از وڭىرلەرگە تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتتەرىن قولدانۋدى قاراستىرۋدى ۇسىندى.
امانگەلدى تولاميسوۆ جەرگىلىكتى جەرلەردە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن سىنعا الدى. دەپۋتات اتالعان بۇزۋشىلىقتاردى تۇراقتى تەكسەرۋلەر ارقىلى انىقتاۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدى ۇسىندى. ەلىمىزدەگى 130 سۋ نىسانى, ونىڭ ىشىندە 84 وزەن, 29 كول, 13 سۋ قويماسى, 3 كانال جانە 1 تەڭىز سۋىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ بارىسىندا 40 وزەنى مەن سۋ قويماسىنىڭ ساپاسى ەڭ تومەنگى ساناتتار قاتارىنا جاتقىزىلعان, سونىڭ ىشىندە 33-ىندە لاستانۋ دەڭگەيى وتە جوعارى دەگەن باعا بەرىلگەن.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ماماندار انىقتاپ وتىرعان لاستانۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – تازارتىلماعان سۋدىڭ وزەن-كولدەرگە اعۋى. ءتارتىپ بۇزۋشىلار اراسىندا: ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن حيميالىق زاتتار جانە باسقالارى بار.
اليشەر ساتۆالديەۆ تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋالاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇيتكىلدى «قازسۋشار» كومپانياسىنىڭ ىشكى ارنالارىن «تۇران-سۋ» كاسىپورنىنىڭ بالاناسىنا بەرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.
تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋالاردىڭ ماسەلەسىنە توقتالعان سەناتور وتىرار مەن ساۋران ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزدان استامى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنىن باسا ايتتى. سۋارمالى سۋ باعاسىنىڭ 2,5 ەسەگە كۇرت ءوسۋى شارۋالاردىڭ جۇمىسىندا ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر. ەندى ولار تەكشە مەترى ءۇشىن 700 تەڭگەدەن جوعارى تولەۋگە ءماجبۇر بولسا, وبلىستىڭ كورشى اۋداندارى سۋدى ارزانىراق, تەكشە مەترىن 285 تەڭگەدەن الىپ جاتىر. ناقتىلاپ كەلگەندە سۋدى ءار ءتۇرلى جەتكىزۋشىلەر ءار ءتۇرلى باعامەن شارۋالارعا ساتىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات مينيسترلەر كابينەتىنەن جوعارىدا اتالعان اۋدانداردىڭ شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ءتاريفتى تومەندەتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدى, سونداي-اق «قازسۋشارعا» تيەسىلى ىشكى ارنالاردى «تۇران-سۋ» كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ بالانسىنا بەرۋدى سۇرادى.
