ءىس-شارانى اشقان پارلامەنت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, پرەزيدەنت عىلىمدى دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىپ, بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەگەنىنە نازار اۋداردى.
«پارلامەنت دەپۋتاتتارى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە باستاما جاسادى. ونىڭ باسىم باعىتتارى – جەتەكشى عالىمداردى تۇراقتى جانە لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ. عىلىممەن اينالىساتىن ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ. گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن 5 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ شەشىمدەرىنە اپەللياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ. كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسىندا اككرەديتتەلگەن سۋبەكتىلەرگە جانە وزگە دە قاتىسۋشىلارعا عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا مەملەكەتتىك گرانت بەرۋ. وتكەن جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى اكادەمياعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋدى تاپسىردى. اكادەميا عىلىمي ويدىڭ ورتالىعىنا اينالىپ, عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا كوشباسشى بولۋعا, ءتۇرلى سالالاردا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جانە عىلىمدى تانىمال ەتۋگە قاتىسۋعا ءتيىس», دەدى د.ەسپاەۆا.
سپيكەر ورىنباسارى قازىرگى تاڭدا اكادەميا الدىنا ەلدەگى عىلىمدى الدىڭعى پوزيتسيالارعا شىعارۋعا باعىتتالعان جاھاندىق ماقسات-مىندەتتەر قويىلىپ وتىرعانىن ايتتى. كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىستار 60 پايىزعا دەيىن ءوستى, ولاردىڭ باسىم بولىگى بيۋدجەت قاراجاتىنان قۇرالعان ەكەن.
«بىلتىر عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىستار 89 ملرد تەڭگەدەن 109 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, عىلىم سالاسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتە ەلەۋلى ناتيجەلەر بايقالمايدى. تالقىلاۋ بارىسىندا عىلىم سالاسىنداعى ەڭ وتكىر ءارى جۇيەلى پروبلەمالاردى, ونىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋدى قاراستىرۋ ارقىلى وڭتايلى شەشىمدەر تابامىز دەگەن ۇمىتتەمىز», دەدى د.ەسپاەۆا.
بۇدان كەيىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ءسوز الدى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 22 456 عىلىمي كادر بار. ولاردىڭ 37 پايىزى عىلىمي جانە اكادەميالىق دارەجەگە يە. سونداي-اق زەرتتەۋشىلەردىڭ 34 پايىزىن – 35 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمدار, 43 پايىزىن – 35-54 جاستاعىلار, 23 پايىزىن 55 جاستان اسقاندار عالىمدار قۇرايدى.
«الايدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا باسشى كادرلاردىڭ قارتايۋى بايقالىپ وتىر. ەلىمىزدە 414 ۇيىم عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مەملەكەتتىك سەكتورعا باعىناتىن ۇيىمداردىڭ سانى 26 پايىز عانا. 43 پايىزى كاسىپكەرلىك جەمەمەنشىك ۇيىمدارعا تيەسىلى. وسى ورايدا بيزنەس بىرتىندەپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا بەتبۇرىس جاسادى», دەدى س.نۇربەك.
سونداي-اق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتىلاتىنىنا توقتالدى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كەيىنگى ءۇش جىلدا 3 ەسەگە ارتقان.
«بۇل قارقىن 2021 جىلدان باستالدى جانە ونى جالعاستىرىپ كەلەمىز. 2020 جىلى 80,2 ملرد تەڭگە بولسا, بيىل 172,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. عىلىم سالاسىنا 2024 جىلى 247 ملرد تەڭگە, 2025 جىلى 243 ملرد تەڭگە بولىنەدى. سوندىقتان وسى قارقىنمەن ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن كوتەرەمىز. بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسى, ۇكىمەت جاعىنان ناقتى قولداۋ بار», دەدى س.نۇربەك.
بۇدان بولەك, ول عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ قارجىسى 4 ەسەگە وسكەنىن ايتتى. وسى رەتتە 2021 جىلى 5,4 ملرد تەڭگە بولسا, 2023 جىلى 17,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 25 ملرد تەڭگە بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ 1,6 ەسەگە وسكەن.
«قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن بىرقاتار رەفورماعا قاراماستان, كەيىنگى 30 جىلدا عىلىم ەكونوميكالىق دامۋ مەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالمادى. 1991 جىلى عىلىم سالاسىندا 52 مىڭ زەرتتەۋشى تىركەلسە, 2000 جىلى 12 مىڭ عانا ادام قالدى. 90-جىلدارى 30 مىڭنان استام ادام باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتتى. قازىر ەندى عىلىمي كادرلار سانى 22 مىڭنان اسىپ وتىر», دەدى س.نۇربەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, سالاعا قاراجات ءبولىنىپ جاتىر, عىلىمي زەرتتەۋ گرانتتارى يگەرىلەدى. الايدا يننوۆاتسيالىق ءونىمنىڭ ناقتى سالالىق وندىرىستەگى, حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى ۇلەسى وتە از. سوندىقتان وسى نەگىزگى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك.
«ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن يندۋستريا اراسىنداعى ىنتاماقتاستىققا توقتالساق, جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي-زەرتتەۋ مەن يننوۆاتسيانىڭ قاينار كوزىنە اينالا الماي وتىر. زەرتتەۋ فورماتىنا, مودەلىنە كوشكەن ۋنيۆەرسيتتەردىڭ ۇلەسى از», دەدى س.نۇربەك.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, عىلىمي جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ اياسىندا ماڭىزدى ءىس-شارالار اتقارىلماق. زەرتحانالاردى جابدىقتاۋعا قوماقتى قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر.
«وڭىرلەردەگى 15 جوعارى وقۋ ورنىن تاڭدادىق. ولاردى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلىنە بىرتىندەپ كوشىرەمىز. نەگىزگى عىلىمي زەرتتەۋ الەۋەتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تيەسىلى بولۋى كەرەك. بىرقاتار دامىعان ەلدە وسى باعىتقا باسىمدىق بەرىلگەن. ءبىز دە وسى رەفورمانى باستادىق. ەندى نەگىزگى جۇكتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا جۇكتەيمىز», دەدى س.نۇربەك.
الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, عىلىم سالاسى مەن ءبىلىم سالالارىندا جىلدام جەڭىسكە جەتۋ وتە قيىن.
«عالىمداردىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋ ماسەلەسىنە توقتالساق. پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن 2021 جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت زاڭ قابىلدادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەرەكتى قاراجاتتى ەنگىزەدى, شىلدە ايىنان باستاپ تولەنەدى دەپ جوسپارلانعان. بىراق تا سول كەزدە مينيسترلىك قايتا قۇرىلعان سوڭ وسى تولەمدەر عالىمدارعا قىركۇيەك ايىنان باستاپ تولەنە باستالدى. ال عىلىمي سالانى قارجىلاندىرۋدى وسىرۋگە قاتىستى شەشىم پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە 2021 جىلى قابىلداندى. ۇلتتىق جوبادا وسىنداي كوتەرۋ كورسەتكىشتەرى بەكىتىلدى», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت 12 ماڭىزدى تاپسىرما بەرگەن. ولاردىڭ ءبارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلدى. بىراق ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرىلماي وتىرعانىن جەتكىزدى.
«عىلىمي ۇيىمداردى تىكەلەي قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋگە قاتىستى ءتيىستى نورمانى دەپۋتاتتىق كورپۋس 2021 جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدادى. تىكەلەي قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق تەتىگى 2022 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلگەن ەدى», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
تالقىلاۋ بارىسىندا ءسوز العان دەپۋتات ەربولات ساۋرىقوۆ عىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قاراجات دامىعان ەلدەرمەن سالىسىرعاندا وتە تومەن ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ عىلىمداعى كوممەرتسيالاندىرۋ كورسەتكىشتەرى ءالى دە ناشار ەكەنىنە توقتالدى.
«وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى عىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەندىگىندە عانا ەمەس, ونىڭ ناقتى سەكتوردا سۇرانىسقا يە ەمەس. ەلىمىزدە مەملەكەت عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ باستى ينۆەستورى سانالادى. جىل سايىن قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى ايتارلىقتاي وسسە دە ءبىزدىڭ وتاندىق عىلىم ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە دامۋىنا ەش سەپتىگىن تيگىزبەي وتىر», دەدى ە.ساۋرىقوۆ. وسى ورايدا, دەپۋتات قازاق قوي شارۋاشىلىعى عزي, قازاق اگروونەركاسىپ كەشەنى ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ عزي, «اگروينجەنەريا» عزو ءۇش جىلعا قارجىسىز قالعانىنا نازار اۋداردى.
«قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەم-ءشوپ ءوندىرۋ عزي-ءى بەرىلگەن ءتورت جوبانىڭ بىرەۋىن عانا جەڭىپ الدى. جاعداي ءدال وسى كۇيىندە قالا بەرسە, عىلىمدا تۇراقسىزدىق تۋعىزىپ, كادرلاردىڭ باسقا سالالارعا كەتىپ قالۋىنا, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنىڭ تومەندەۋىنە, عىلىم بەدەلىنىڭ مۇلدەم جوعالۋىنا اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان اگرارلىق جانە وزگە سالاداعى بۇكىل عىلىمي ينستيتۋتتاردى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قايتارىپ, ولاردى قارجىلاندىرۋدى بازالىق جانە باعدارلامالىق نىسانالى تۇردە, سونىمەن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ەرەجەسىن ەنگىزۋ كەرەك», دەدى ە.ساۋرىقوۆ.
