پوستمودەرنيستەر مايدانى

زەينوللا سەرىكقاليەۆ, اۋەز­حان قودار, ءاليا بوپەجانوۆا, تالاسبەك اسەمقۇلوۆ سەكىلدى قول­داۋ­شىلارىنا ارقا سۇيەدى. «ەن­دىگى ادەبيەتتى ءبىز جاسايمىز» دەگەن ەكپىندەرى دە بەت قاراتپاي تۇردى. ەگەر دۋلات يسابەكوۆ پەن روزا مۇقانوۆا بولماعاندا, ۇلت­­تىق بولمىستاعى بۇكىل اقىن-جازۋ­­شىلاردى سولاردىڭ اياعىنا جىعىپ بەرۋشىلەر تابىلماي قال­ماس تا ەدى. بىراق وسىنىڭ ءبارى ديدار امانتاي دەگەن ءبىر عانا جازۋ­شىنىڭ اتىنا تەلىنگەندىكتەن اياعى جەكە ادامنىڭ مۇددەسىنە ۇلاسىپ كەتكەندەي كورىندى دە, قا­زاق ادەبيەتىندەگى العاشقى پوست­مودەرنيستىك قوزعالىس جەڭى­لىسكە ۇشىرادى. وسىعان بايلا­نىستى ديدار امانتايدان «كىم جەڭ­دى؟» دەپ سۇراعان ەدىك. جاس­تىق ءورتى باسىلعان جازۋشى: «ادە­بيەت جەڭدى» دەپ ەكىۇشتى جا­ۋاپ بەردى. شىنىندا دا وسى از ۋاقىت ادەبيەتىمىزگە ءبىراز جاڭا­لىق اكەلىپتى. ءبىراز جاڭا­شىل شىعارمالار جارىق كورىپ تە ۇلگە­رىپتى. سونىڭ ىشىندە اسىل­بەك ىقساننىڭ «قۇمىرسقا», «شاۋىش­كە شاعىلىسقان كۇن ساۋلەسى» اتتى حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەر توپتاماسى بار. بۇلايشا بولە-جارىپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, پوستمودەرنيزم ەلەمەنتتەرى وسى تۋىندىلاردان دا ايقىن كورىنىس تاپقان. الايدا مەرزىمدى باسىلىمداردا باسىلعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن كىتاپ بولىپ شىققان جوق. ونىڭ «اۆتوبۋس» اتتى اڭگىمەسىندەگى «ۇر­پi­لەرi قىزارعان ەمشەكتەرi جەر سىزعان كوك قانشىق شەر­مەڭ-شەرمەڭ ەتەدi» دەگەندەي توسىن جازۋ ماشىعى نەگە نازارى­مىزدى اۋدارماعانى دا تۇسىنىكسىز. ەڭ قىزىعى, الگى قانشىق ءيتتىڭ اۆتوبۋستاعى ءتامام جۇرتتىڭ كوز الدىندا كوندۋكتور ايەلدىڭ اۋزىنا كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنى بولىپ تۇر. جازۋشىنىڭ «اۋزىنا اق يت كىرىپ, كوك يت شىقتى» دەگەن ءداستۇرلى ءسوز تىركەسىن دامىت­قانى ما, الدە كەكەتكەنى مە, ءوزى بىلەدى. سەبەبى «مۇحيت كوندۋكتور ايەلدiڭ اۋزىنا قالاق باس, سىپتىعىرداي اق يت كiرiپ, سابالاق ءجۇندi كوك يت شىققانىن كوردi» دەپ اسىرەلەپ تە جىبەرىپ وتىر. شىندىعىندا حالىقتىڭ باي ءتىلى قالىپتاسقان ءسوز تىركەستەرىن تولىقتىرۋعا اسا مۇقتاج ەمەس. دەسە دە پوستمودەرنيزم دە, سيۋررەاليزم دە ادامنىڭ ءىشىن عانا قازبايدى, ونىڭ ءسوز بايلىعىنا دا قول سالادى. بىراق ايتايىن دەگەنىمىز ول ەمەس.

ءداستۇرلى ادەبيەتىمىزدە جاڭا باعىتتاعى شىعارمالار اندا-ساندا اداسقان قازداي قاڭق ەتە قالاتىن. وتكەن جىلى جاس جازۋشىلار­دىڭ «داۋىس» اتتى ورتاق كىتابى شىعىپ, پوستمودەرنيزمدى قايتا جارق ەتكىزدى. سول كەزدە «قازاق ادەبيەتىندە پوستمودەرنيزم قاي­دان باستالىپ ەدى؟» دەپ ىزدەۋ سال­­دىق. بىتىك وسكەن شاشى بۋرىل تارت­قان جازۋشىمىزدى ونەر اكا­دە­مياسىندا لەكتسيا وقىپ تۇرعان جەرىنەن تاپتىق. ال ونىڭ جالعىز قولداۋشىسى ديدار امانتاي بو­يىن قۇرساعان سىر­قاتىنا قارا­ماستان, بىزبەن بىرگە وتى­رىپ سۇح­باتتاسۋعا كەلىسىم بەردى.

– اسىلبەك, كىتابىڭىز وسى ۋاقىت­قا دەيىن نەگە شىقپاعان؟ نە كەدەرگى بولدى؟

– ەندى ول وزىمە دە بايلانىستى شىعار. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە جاڭا شىققان كىتاپتاردى قۋىپ ءجۇرىپ, تاۋىپ وقىدىق قوي. مەن دە سونداي ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ قالعان سياقتىمىن. مەرزىمدى با­سى­لىمداردا جاريالاندى, سودان وقىپ الار دەپ ويلاسام كەرەك. شىنىمەن مىقتى جازۋشى بولسام, ىزدەۋسىز قالمايتىنىما سەنىمدى بولعان دا شىعارمىن.

– جۇرت جابىلا ماقتاپ كەت­كەن جوق دەڭىز. بىراق ادەبيە­تى­مىزدىڭ جاڭا باعىتتاعى وكىل­­دەرى جوعارى باعالاپ جات­­تى. مى­سالى, زەي­نول­لا سەرىك­قاليەۆ پەن ءاليا بوپە­جا­نوۆا وزدە­رى­نىڭ ماقالالارى مەن سۇحبات­تا­رىن­دا ءسىزدى قۇبى­لىس دەپ اتا­عا­نىن بىلەمىز. تى­نىم­باي نۇر­ما­­عامبەتوۆ, تالاس­بەك اسەم­قۇ­لوۆ, ديدار امان­تاي, قىس­قاسى, ايتا بەرسەك, قول­داۋ­­شى­لارى­ڭىز كوپ بولدى. سوعان قا­را­ماس­تان كىتاپ شىعار­ما­عا­­­­نىڭىز تاڭ­داندىرماي قوي­ماي­دى.

– مەن نەگىزى تەاتردىڭ ادا­مىمىن. وقىعان وقۋىم تەاتر­دىڭ وقۋى بولدى, ونىڭ ىشىندە اكتەرلىكتى وقىدىم, كەيىن رە­جيس­سەرلىكتىڭ دە تامىرىن باسىپ كور­دىم. تەاتردى كوپ زەرتتەدىم, تەاتردىڭ تەورياسىمەن اينالىس­تىم. قانداي قويىلىمعا قاتىس­ساق تا, ءماتىننىڭ ىشىنە كەۋلەپ كىرە­مىز. سول ماعان ۇلكەن مەكتەپ بول­دى. تەاتردىڭ, رەجيسسۋرانىڭ جازۋشى ءۇشىن ءبىر پايداسى, ساحنادا­عى قويىلىم ەڭ ءبىرىنشى ارەكەتكە قۇرىلادى عوي. رەجيسسەر ساحنادا سيمۆولدارمەن سويلەيدى. كوپ سوزدىلىكتەن قاشىپ, ناقتى ويدى ايتۋ ءۇشىن ارەكەتكە بارادى. وسى ەرەكشەلىك مەنىڭ جازۋىما كوپ كومەكتەستى.

– وسى جاعىنان ءبىر سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. مەن جاڭا قازاق ادەبيەتىندەگى پوستمودەرنيستەر تۋرالى بەكەر ايتقان جوقپىن. ادەبيەتتە دە ب ۇلىك بولىپ تۇرماسا, قان جاڭارمايدى, ءولى سۋعا اينالادى. ول كەزدە پوستمودەرنيستەردىڭ تۋىن كو­تەرىپ جۇرمەسەڭىز دە, ولار وزدەرى ىزدەگەن مىسالدى ءسىزدىڭ شى­عار­مالارىڭىزدان تاپتى. سىز­دىڭشە, پروزاداعى باعىت-باع­دارىڭىز قان­داي سوندا؟

– ءداستۇرلى ادەبيەتتى بالا كۇنى­مىزدەن وقىپ وستىك. وندا دا تالداپ, ەكشەپ وقۋ دەگەن جوق. اۋىلداعى كىتاپحانادا قانداي كىتاپتار بار, ءبارىن تالعاماي وقي بەرەتىنبىز. ءبىر جىلى ەلۋ جەتى كىتاپ وقىپپىن. ول دا جاقسى شىعار, يەنتەرنەت جوق, نەشە ءتۇرلى تەلەارنا جوق. بىراق وقىمايتىن ادام, ءبارىبىر وقىمايدى ەكەن.

– بىرەۋ ماعان جاپپار اعا­مىز­دىڭ كىتابى قولىما ءتۇسىپ, سونى وقىپ ءجۇرىپ اقىن بوپ كەت­تىم دەپ ەدى. ول كىسى ادەبيەت تا­ريحىندا اتالا بەرمەيدى. بى­راق اۋىل بالا­سىنىڭ قولىنا تۇس­كەنى سول بولعان شىعار.

– مەندە دە سونداي بولدى. بالا كەزدە وقىعان نارسەلەر, ەسەيگەندە ساناڭدا ءوزى قالقىپ شىعادى ەكەن. قازاقتىڭ كەيبىر سوزدەرى, كەيبىر سيۋجەتتەر, ونىڭ ءوزىنىڭ يدەياسى, ءبارى وي-ساناڭدا قايتا تۋعانداي بولادى. وعان جاس كۇنىڭدە ونشا-مۇنشا ءمان بەرمەۋىڭ دە مۇمكىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ديدار امانتايدىڭ پروزالىق شىعار­مالارىنا تاپ كەلدىم. «اپىر-اي, وسىلاي جازۋعا دا بولادى ەكەن عوي» دەگەن وي ءتۇستى. بالكىم, ديدار­دى تاپتىم دەپ, ءوزىمدى تاپ­قان بولارمىن. الا سالىپ, ءداس­تۇرلى ادەبيەتپەن سالىستىردىم. وسى رەتتە ماعان شىنداپ اسەر ەت­كەن پولياك دراماتۋرگى تادەۋش رۋجەۆيچتىڭ «كارتوتەكا» اتتى پەساسى بولاتىن. ونىڭ ەندى سيۋجەتى بولەك, ىشىندە ابسۋرد تا بار, سيۋررەاليزم دە بار, ءبارى بار. سودان كەيىن مەندە ءبىر وي تۋدى. وسىمەن سالىستىرىپ, قازاقتىڭ كوركەمدىك دۇنيەتانىمىن زەرتتەي باستادىم. اسىرا ماقتاۋ ەمەس, بىراق قازاق­تىڭ دا كوركەمدىك دۇنيەتانىمىن­دا نەبىر قايتالانباس ۇلى دۇنيە­لەر جاتىر. ءبىزدىڭ پوستمودەر­نيزم, سيۋررەاليزم دەپ جۇرگەنىمىز­دىڭ ءبارىن اتا-بابالارىمىز ءبىر-ەكى سوزبەن ايتىپ كەتكەن. سو­دان زەرتتەپ قاراسام, قازاقتىڭ كور­كەم­دىك ساناسىندا تەاترعا قا­جەت­تى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارى بار ەكەن. بەل­گىلى تەاتر تەورەتيگى مارك ياكوۆ­لەۆيچ پولياكوۆ: «ساحنا پەر­دەسى اشىلعاندا, كورەرمەن­گە قاراي اقپاراتتار اعىنى لاپ قويادى. تەاتر – بۇل اقپاراتتىق ماشينا» دەيدى. ال اكتەردىڭ ءوزى – اقپارات­تىڭ كوزى, اقپارات تاسۋشى. قازاق­تا وسى اقپارات الماسۋدىڭ عاجاپ ۇلگىلەرى بار بولىپ شىقتى. ياعني, ۇلتتىق باعىتتاعى تەاتر قۇرۋدىڭ العىشارتتارى جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ءبىرى زناك, ياعني بەلگى ەلەمەنتى, ول تاڭبا دەگەن ۇعىمنان كەڭىرەك. الايدا ونداي تەاتر اشۋ ءۇشىن, پەداگوگيكاسى ياعني ىرگەتاسى مۇلدەم بولەك بولۋ كەرەك. سوسىن تەاتر جاساي الماعان جەردە, مۇنى پروزادا سىناپ كورۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. مىسالى, ءبىر اڭگىمەمدە تەاتر رەجيسسەرى حانعا قارسى شىعاتىن كورىنىستى بەرگىسى كەلەدى. قولى­نا سويىل الدىرىپ, ايعايلاتىپ قويادى. اقىرى قازاقتىڭ پروتەستىك كوڭىل كۇيى بۇلاي ەمەس دەگەن ويمەن, تەاتر­دى تاستاپ كەتەدى. ايدالادا جاڭ­بىردىڭ استىندا قالىپ, ماياعا تۇنەپ ءتۇس كورەدى. سوندا ءوزى شە­شەسىنىڭ قۇرساعىندا جاتادى. بۇل جەردە تەرىس قاراپ جاتادى دەگەن ماعىنادا ايتىپ وتىرمىن. ارىدە ابايدىڭ, بەرىدە كەنەننىڭ بالالارى ولگەندە تەرىس قاراپ جاتىپ الاتىنىن وقىپ وستىك ەمەس پە. اۋىز ادەبيەتىندە دە وسىنىڭ ءبىرتالاي مىسالى بار. ءسوزى وتەتىن بىرەۋ كەلىپ سويلەگەندە, ورنىنان تۇرادى. سوزگە جىعىلادى, سوزگە باعىنادى. مەنىڭ زناك, بەل­گى دەپ وتىرعانىم سول. تەرىس قا­راپ جاتۋ – جالعىزدىقتىڭ بەل­گىسى. شەشەمىزدىڭ قۇرساعىندا جات­­قاندا جالعىز بولدىق قوي, مىنا الەممەن بايلانىسىمىز كىن­دىگىمىز ارقىلى بولدى. مەن ايتىپ وتىرعان زناك, بەلگى وسى. دۇ­نيەدە بىرنارسەگە قاتتى رەن­جى­گەندە, سول جالعىزدىققا قاي­تا­دان قايتقىمىز كەلەدى. ول ءبىزدىڭ پلاستيكالىق شەشىمىمىز. جاڭاعى اڭگىمەدە رەجيسسەر پرو­تەستىك كوڭىل كۇي ساحناسىنىڭ شە­شىمىن وسىلاي تابادى. حان تو­بەگە شىعا كەلگەندە, حالىق تو­بەنى اينالا تەرىس قاراپ جاتىپ الا­دى. بۇل ەندى قارسىلىق­تىڭ بەلگىسى. ءبىر نارسەنى ىممەن, يشارامەن, بەلگىمەن, سيمۆولمەن بەرۋ ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدا تۇر. سۋرەتشىلەر مۇنى جاقسى قول­­دانىپ ءجۇر. جاپوندار ۇلتتىق ­تەاترلارىندا وسىنداي بەلگى­لەر­دى كەرەمەت پايدالانادى. بۇل نىشان, بەلگى ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە دە بولعان, بار. بۇرىن تۇتاس ۇعىمعا اينالعان. كەيىن ىدىراپ كەتكەن. بارىنىڭ ءوزى ءبىر جۇيەگە تۇسپەگەن. مىنە, مەن تەاتردا كورسەتە الما­عان وسى دۇنيەنى, ادەبيەتكە قايتا اكەلگىم كەلدى.

– اسىلىندە جاڭالىق دەگەن كىتاپ­قا ات قويۋدان باستالا ما دەي­مىن. وسى كەيىنگى كەزدە وقى­عان كىتاپتارىمنىڭ اتىنىڭ ءبارى جاڭا, سونى ەكەنىن بايقاپ ءجۇر­­مىن. كەڭەس زامانىندا كىتاپ­تار­­دىڭ اتى دا ءبىرىزدى بولاتىن. تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن جازۋ­شىلار شىعارمالارىنا ەركىن اتاۋ­لار قويا باستادى. ال وزدەرىن پوست­مودەرنيستەرمىز دەپ اتاعان جىگىت­تەر وقىرمانىن كىتاپ اتىمەن دە تاڭعالدىرعىسى كەلدى. ءسىز دە مىنا پوۆەسىڭىزدىڭ اتىن «شاۋىشكە شاعىلىسقان كۇن ساۋ­لەسى» دەپ قويعان ەكەنسىز. ال­دا كىتابىڭىز شىقسا, «الىپ با­لىق كۇرسىنگەندە» دەگەن ات بەر­­­­مەكشىسىز. بۇل تۇسىنىكتى, ال ء«شاۋىش» دەگەن نە؟

– مەن تەڭىزدىڭ جاعاسىندا تۋدىم, وزەن بويىندا ءوستىم. جازدا بالىق اۋلاپ, قىستا كونكي تەپكەن اۋىل بالالارىمىز. ءبىزدىڭ باسسەيىنىمىز دە, مۇز ايدىنىمىز دا تابيعي بولدى. سوندا ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءسوزىن تىڭداپ جۇرەمىز. سول ەستە قالىپ قويادى ەكەن. كۇز­دە العاش تەرەزەنىڭ اينەگىندەي عانا جۇقا مۇز قاتادى. سونى ء«شاۋىش» دەيدى. بالالىق جاساماي جۇرمەيمىز عوي. مەكتەپكە بار­عان-قايتقاندا تاس لاقتىرىپ, تە­سىپ كەتەمىز. مۇنداعى ءشاۋىش تە جاڭا مەن ايتقان بەلگىگە جاتادى. جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ ارا­سىنداعى جۇقا پەردە. بىراق ارعى جاعى دا, بەرگى جاعى دا الا­قان­داعىداي كورىنىپ تۇرادى. ەش­تەڭەنى جاسىرا المايسىڭ. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «قاسقا ايعىر» اتتى ولەڭىندە ء«شاۋىش» دەگەن ءسوز بار ەكەن. قازاق ءتىلى نەگ­ىزى الەمدەگى باي ءۇش تىلگە كىرىپ تۇر ەمەس پە؟ ورىس ءتىلى ارالاستى, باسقا ءتىل ارالاستى. ءسويتىپ, سانامىزدان سىزى­لىپ كەتكەن سوز­دەردىڭ ءبىرى بولار دەپ ويلايمىن. ونداي سوزدەر ءبىز­دىڭ تىلىمىزدە كوپ سياقتى. سوزبەن بىرگە سانامىز دا كۇڭگىرت تارتقان سەكىلدى.

– ديدار امانتايدىڭ ء«بىز ادەبيەتتە حالىقتىڭ اۋزىندا بار بەينەلى سوزدەردى كوپ قاي­تا­­لاپ كەتەمىز» دەگەن ءسوزى بار. جا­­ڭاشا بەينەلى سوزدەر ويلاپ تا­بۋى­مىز كەرەك دەيدى عوي ەندى. ءسىز دە وسىنداي ويدا بولدىڭىز با؟

– قازاقى ورتادا وسكەن سوڭ, ءسىز ايتقانداي بەينەلى سوزدەر ادامعا ءسىڭىپ قالادى ەكەن. مەن جاپونداردىڭ ەرتەگىلەرىنەن باس­تاپ, تالاي ادەبي دۇنيەلەرىن وقى­دىم. كاۆاباتا بار, اكۋتاگاۆا بار, كوپ. سوندا بۇلاردان بايقا­عا­­نىم, ادامي قارىم-قاتىناس­تاعى نازىكتىك بىزبەن ۇقساس ەكەن. بىزدە ەستىرتۋ دەگەن بار ەمەس پە. قۋانىشتى دا, قايعىنى دا ادام شوشىپ كەتپەسىن دەپ, جولىن تاۋىپ ەستىرتەدى. توبەدەن تۇسكەندەي تارس ەتكىزبەيدى. جاپونداردا دا تۋرا وسىنداي ەكەن. ادەبيەتىندە ۇلتتىق بەلگىلەردى كوپ قولدانادى. بۇل مەنىڭ ويىمشا ەنەرگيا الماسۋدى بىلدىرەدى. ءبىز قوزى-لاقپەن, ق ۇلىنمەن, بوتامەن الىسىپ وستىك قوي. وينايمىز, سيپايمىز, جەم بەرەمىز. وسىدان ەنەرگيا الماسۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسىنداي ۇلتتىق قاسيەتتەر ءبارىبىر ءبىر جەردەن شىعادى.

– ءتۇسىندىم. ەندى مىنانى سۇ­­رايىن. وسى ءوزارا قارىم-قا­­تى­ناس دەگەنىڭىز, تەك ەنەرگيا ال­ما­سۋ­دان عانا تۇرمايدى. ول كون­­فليكتىگە دە اپارادى. ونىڭ ءبىر مى­سالىن جوعارىدا ايت­تىڭىز. حان­عا نارازىلىق بىل­دىرگەن حا­لىق, توبەنى اينالا تە­رىس قاراپ جا­تىپ الادى دەدىڭىز. «شا­ۋىشكە شاعى­لىسقان كۇن ساۋ­لەسى» پوۆە­سىندە كەيىپكەرلەر ارا­سىندا كون­فليكتى جوق. كەرى­سىنشە ادامنىڭ ءوز ىشىندەگى كون­فليكتى باسا كور­سەتىلگەن. ۇنەمى قايتالانا بەرەتىن دەتالداردان نەگىزگى كەيىپكەردىڭ ىشىندە ارپالىس ءجۇرىپ جاتقانىن كورەمىز. بالىققا بارعاندا مۇز جارىلىپ, سۋعا كەتكەن دوسىن ءبىر ەسەپپەن قۇتقارماي قالادى. بىراق بار ارمان-تىلەگىنە قولى جەتكەن كەزدە ءوزى دە جارقاباقتان جۇپ-جۇقا ءشاۋىش قاتقان كولگە سەكىرىپ ولەدى. سەبەبى كۇزدە وتباسى­مەن جاڭا قاتقان ءشاۋىشتى قىزىقتاۋ­عا كەل­گەن سايىن, جۇقا مۇزدىڭ استىنان دوسىنىڭ بەينەسىن كورە بەرەدى. ءشاۋىش ءبىر جاعى اينا سياق­تى, ودان ءوز بەينەڭدى دە كو­رىپ تۇراسىڭ. بىراق ءشاۋىش سۋ بە­تىندە كوپ جاتپايدى, از كۇنگى مىندەتىن ورىندايدى دا قالىڭ كوك مۇزعا اينالادى.

– ءبىر جاقسى تانىسىم نە ىستە­سە دە جولى بولماي ءجۇرىپتى. ءوزى ءبىر ەۋروپاشا ويلايتىن جىگىت ەدى. سول ءبىر پسيحواناليتيك تاۋىپ الىپ, سوعان بارىپتى. ول سوندا «سەنىڭ اتا-اناڭ كوز جاستارىنا تۇنشىعىپ كەتكەن ادامدار ەكەن. ساعان سودان كەدەرگى كەلىپ تۇر» دەپتى. جاڭاعى پوۆەستە بايقاسا­ڭىز, كەيىپكەرىمىزدىڭ قىزىنىڭ كوزى بىرەسە قارا, بىرەسە جاسىل بولىپ كورىنەدى. اكەسى كەيدە ونىڭ بەتىنە قاراسا دا, ناق بەينەسىن كورە الماي قالاتىن كەزدەر ءجيى قاي­تالانادى. ياعني, كىشەنە قىزدىڭ ءوزى بار, بىراق بەتى جوق. وسىنى جو­عا­ر­ىداعىداي زناك, بەلگى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ەندى ول وسىنداي پالەدەن قىزىن قۇتقارۋى كە­رەك. كەيىپكەر شىندىعىندا ءشاۋىش­تىڭ استىنان دوسىنىڭ بەي­نە­سىن كورە بەرگەندىكتەن ولمەيدى. ءوزىنىڭ قىزىنىڭ بەتىن كورە الما­عاندىقتان ولەدى. بۇل جەردە كا­دىم­گى بەتپەردە, ماسكا شەشۋشى ءرول ويناپ تۇر. اڭگىمەمىزدىڭ با­سىن­­داعى بالاسى ءولىپ, قايعىعا بات­­قان ادامنىڭ بەتىن كورسەتپەي تەرىس قا­راپ جاتىپ الۋى وسىدان شىعادى.

– ءيا, ءبىز ونداي دا نارازىلىق نىشانى, بەلگىسى بارىن ۇمىت­تىق. سوندىقتان دا ءبىر-ءبىرىمىز­دى ءتۇسىنۋ قيىنداپ بارادى. جاپون قوعا­مىنداعىداي ىشكى ۇيلە­سىم­دىلىك بىزدە جوق.

– ءبىزدىڭ وسى ۇمىتشاقتى­عى­مىزدان ۇرپاعىمىز قاسىرەت شەك­پەۋى كەرەك.

– بارەكەلدى. بىزدە نەگە ىشكى ۇيلەسىمدىلىك جوق ەكەنىن جاقسى ايتتىڭىز.

– اتا-بابالارىمىز وسىنىڭ ءبارىن بىلگەن. اباي, كەنەندەرگە دەيىن بولعان.

– جاقسى ەكەن. ءبىز پوستمودەر­نيستەردە ۇلتتىق نەگىز جوق دەپ كەلدىك. ۇلكەن قارسىلىققا ۇشى­­­راعاندارىڭىز دا سودان شى­­عار. ەندى اڭگىمەڭىزدى تىڭداپ وتىر­­سام, كەرىسىنشە ۇلتتىق بول­­مىسىمىز­عا تەرەڭىرەك بوي­لاعا­نىڭىز باي­قا­لادى. جوعا­رى­داعى «پوست­مو­دەرنيزم, سيۋررەاليزم دەگەن­دەر­دى اتا-بابامىز ءبىر-ەكى-اق سوز­بەن ايتىپ كەتكەن» دەگەن پايى­مىڭىزدىڭ استارىن دا ەندى ءتۇسىن­دىم. ءبىراز دۇنيەگە كوزىمدى اشقان اڭگىمەڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت!

P.S.: سونىمەن پوستمودەر­­نيس­تەر­دى زەينوللا سەرىكقاليەۆ, ءاليا بوپەجانوۆا, تالاسبەك اسەم­قۇ­لوۆ سياقتى زەيىندى قالام­گەر­­لەرىمىزدىڭ نەگە قولداعانىن وقىر­­مان دا تۇسىنگەن شىعار دەپ ويلاي­­مىز. ارينە, ءبىر-ەكى دەتال, ەكى-ءۇش شتريحپەن ءبارىنىڭ با­عا­­سىن بەرىپ قويدىق دەۋدەن دە اۋلاق­­پىز. نەعىلسا دا تاۋەل­سىزدىك ال­عاننان كەيىنگى پوستمودەر­نيس­تەر قوزعالىسى ودان ءارى دا­مىپ كەتە العان جوق. بىراق ولار­دىڭ ورنىنا جاس بۋىن, جاڭا تول­قىن كەلدى. ەندىگى باستى سۇراق, ولار پوستمودەرنيزمدى ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارعا باعىندىرا الا ما, ماسەلە سوندا. ايتپەسە نە ءوزىمىز تۇ­شىنبايتىن, نە وزگەلەر كەرەك قىلمايتىن پوستمودەرنيزمنىڭ بو­لاشاعى جارقىن ەمەس. وسى تۇر­عىدا ءداستۇرلى ادەبيەت پەن پوستمودەرنيزم ەلەمەنتتەرىن شەبەر ۇيلەستىرگەن اسىلبەك ىقسان­­نىڭ مىسالى باسقالارعا دا ۇلگى بولسا ەكەن دەيمىز.

ءسوز سوڭىندا پىكىرىمىز جان-جاق­تى بولۋ ءۇشىن, سول كەزدە ال­عاشقى بۋىن پوستمودەرنيس­تەر­­گە جاس تا بولسا, باس بولعان ديدار امانتايدىڭ ويىن دا قوسا جاريا­لاعاندى ءجون كوردىك.

ديدار امانتاي: – ادەبيەت ءبىر جاعىنان قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان پروتسەستەردىڭ ايناسى سياقتى كو­رىنەدى عوي. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءسوز ونەرىن بۇرىنعىداي قا­تاڭ باقىلاۋدا ۇستايتىن يدەولو­گيا السىرەدى. سول كەزدە ەركىن جاس­­تار ساحناعا شىقتى. مىسالى, بيىك ينتەللەكتۋال ءامىرحان بال­قى­­بەكتى ايتۋعا بولادى. جازۋ­شى­­لاردىڭ ىشىندە ودان باسقا دا بىر­­نەشەۋىن اتاۋعا بولادى. ءبىز ەندى العاشقى اڭگىمەلەرىمىزدى سەك­­سەنىنشى جىلداردىڭ اياعى, توق­­سانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جازا باستادىق. تاۋەلسىزدىك توق­سان بىردە دۇنيەگە كەلدى. سول كەزدە جاڭا تالعامنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگى جونىندە كۇرەس ءجۇردى مە دەپ ويلايمىن. قانداي كوركەم­دىك تالعام بىزگە قاجەت؟ سوتسرەاليزم­دى بويىنا مىقتاپ سىڭىرگەن قازاق ادە­بيەتىندە ۇل­كەن كۇرەس ءجۇرىپ جات­تى. بۇكىل كە­ڭەس ادەبيەتى سوتس­رەاليزمنىڭ كو­لەڭ­كەسىندە تۇر­دى. باتىستا دا رەا­ليزم بولعان كە­زىندە. ون تو­عى­زىنشى عاسىردا, مى­سالى. بى­راق ولاردا باسقاشا رەا­ليزم بول­دى. ال بىزدە سوتسرەاليزم­دە ءومىر­دىڭ قانداي ەكەنىن سول قال­پىن­دا كورسەتكىسى كەلدى. ودان كەيىن وعان سوتسياليستىك ناسيحات قو­سىلدى. ءسويتىپ, ۇلت ادەبيەتى ءوزى­نىڭ باعىتىنان اداستى. ءبىز سول كەزدە الەم ادەبيەتىندەگى ون تو­­عى­زىنشى, جيىرماسىنشى عا­سىر­­لارداعى تاجىريبەنى پايدا­لان­­عىمىز كەلدى. ونىڭ ىشىندە مو­دەر­نيزمدى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس.

– مودەرنيزم, پوستمودەر­نيزم جونىندە كوپ اڭگىمە ايتىل­­دى. ونىڭ باسىندا وز­دەرىڭ تۇر­­دىڭدار. ءتىپتى بىرەۋ پوست­مو­­دەر­نيزم قانە دەسە, سە­نىڭ سۋ­رە­­تىڭ­دى كوسە­تەتىندەي دارە­جەگە جەت­تىك. اي­تەۋىر ادەبيەت­تەگى جا­ڭا­لىق­تىڭ ءبارىن ىزدەپ وتىر­دىڭ­­دار عوي. مى­نا ءداستۇرلى ادە­بيەتكە كىش­كە­نە قان جۇ­گىرت­كىلەرىڭ كەلدى. بى­لايشا ايت­قاندا, نيەت ءتۇزۋ دەۋ­گە كەلەدى. سو­لاي بولدى ەمەس پە؟

ديدار امانتاي: – ارينە, سولاي بولدى. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەتكە اكەلەمىز دەگەن دۇنيەلەردىڭ بارلىعى جيىرماسىنشى عاسىردا ەۋروپادا بولدى. سوعان ءوز تاراپىمىزدان دا وزگەرىس ەنگىزگىمىز كەلدى.

– ءيا, ونى ءتۇسىندىم. ال ەندى اسىلبەك ىقسان دەگەن جازۋشى سول سۇرانىسقا قالاي ءدوپ كەلىپ قالدى؟

ديدار امانتاي: – اسەكەڭنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىدە جازىلعان اڭگىمەلەرى بار, سونىمەن قاتار مودەرنيستىك, پوستمودەرنيستىك باعىتتا جازعان شىعارمالارى دا بار. بارلىعى دا اسا ءبىر ساۋاتتى, ساپالى دۇنيەلەر ەكەنى ءبىز­­دى سەلت ەتكىزدى. انىق مودەر­نيست نەمەسە پوستمودەرنيست دەپ ايتا المايمىز. بىراق ءبارى­بىر شى­­­­عارمالارىنان توسىن ءبىر كوم­­­­پو­زي­تسيالىق سيۋجەت كورى­نىپ تۇرا­تىن ەدى. ءبىز ستيحيالى تۇر­دە جاز­ساق, اسەكەڭنىڭ جاز­عان­دارىندا ۇلكەن ءبىر ءتارتىپ بار ەدى. جاڭا ءوزى ايتقانداي, ءبىر سا­لا­نىڭ جاڭالى­عىن ەكىنشى سالا­عا قوسقان جازۋ­شى. مەن پەسادان پروزاعا كەلگە­نىن ايتىپ وتىرمىن. بىزدە رەتتى­لىك بولماۋى مۇمكىن. ال اسەكەڭدە ەر­كىندىكتى وتە ءبىر ۇقىپتىلىقپەن پايدالانعانى كورىنىپ تۇرادى. ول نەدەن كورىنەدى؟ اۋا جايىلماي, ورنىقتى جازۋدان كورىنەدى. ونەر دەگەنىمىز ءومىردىڭ ناق كوشىرمە­سى ەمەس, وزگەرتىلگەن كوشىرمەسى. ياعني, كوركەمدىك قوسپاسى بار دەپ ايتۋعا بولادى. سول كەزدە اسە­كەڭنىڭ جازعاندارىنان مە­نىڭ ءبىر بايقاعانىم, تاپتاۋرىن بول­ماعان تىڭ تاقىرىپتاردى جازاتىن. تەك قانا قازاقى تۇسىنىك دەڭگەيىندە قالماعان, الەمدىك ونەردەن تۇ­سىنىگى بارى بىلىنە­تىن. ءسىز مىسال كەل­تىرگەن «اۆتوبۋس» اتتى اڭگى­مە­سىن مودەرنيستىك شىعارما دەپ باعا­لايمىن. «شاۋىشكە تۇس­كەن كۇن ساۋلەسى» پوۆەسىندە دە پوست­مو­دەرنيستىك ەلەمەنتتەر پاي­دا­لا­نىلادى. ال «قۇمىرسقا» پو­ۆەسى ارقانداي ادە­بيەتتەگى ءتۇرلى باعىت­تارعا ­سا­لىپ, جەكە تالداۋدى قاجەت ەتە­دى. اسىلبەك ىقسان ءبىر باسىن­دا ءداستۇرلى ادەبيەت پەن پوست­­مودەر­نيزمنىڭ قوسپاسى بار جازۋشى.

– راحمەت.

P.S.: وسى ارادا كومەيىمىزگە تاعى ءبىر سۇراق كەلىپ قالدى. ءداس­تۇرلى بولسىن, مودەرنيستىك بولسىن, ەل وقىسا بولدى ەمەس پە؟ بىراق, بۇل سۇراعىمىزدى ديدارعا قوي­عىمىز جوق. سەبەبى, مۇنىڭ جا­ۋابى ونسىز دا بەلگىلى ەدى. ءتۇبى قانداي اعىمعا تۇسسەك تە, وقىر­مانى بار ادەبيەت وزادى. تەك ءجۇن ءتۇتىپ وتىرىپ, فەوداليزمنەن كوممۋنيزمگە ءوتىپ كەتكەن دۋلات يسابەكوۆتىڭ كەيىپكەرىنىڭ كەبىن كيمەسەك بولدى.