اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنداعى قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. زاڭ جوباسى جونىندە ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپان بايانداما جاسادى.
«زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارىنىڭ وزگەرۋى ادام قۇقىعى باسىمدىعى قاعيداتتارىن ەش جوققا شىعارمايدى. كەرىسىنشە, ولاردى كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرەدى. سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتەردىڭ زاماناۋي سىناقتارعا دايىندىعىن ارتتىرۋ, وسىعان قاتىستى زاڭناماداعى كەيبىر ولقىلىقتاردى جويۋ كوزدەلىپ وتىر.
زاڭ جوباسى ارقىلى 2 كودەكسكە جانە 11 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى جانە ولاردا مىنالار كوزدەلەدى. بىرىنشىدەن, قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى ۇيىمدارىن ستراتەگيالىق وبەكتىلەرگە جاتقىزۋ جانە قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك مۇقتاجى ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن نورمالار ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋشىنى تاڭداۋ ءراسىمىن تەك كونكۋرستىق نەگىزدە جانە اشىق جۇرگىزۋ ۇسىنىلادى. قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ كاسىپورىندارى جەكەشەلەنگەن كۇننىڭ وزىندە دە مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا قالدىرىلاتىن نورمالار بار», دەدى ا.قۇسپان.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك تارتىبىنە, بىلىكتىلىگىنە جانە الەۋمەتتىك قورعالۋىنا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلمەك. ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارى تۋرالى» زاڭنىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا قىزمەتتىك ءتارتىپتى ساقتاۋ مىندەتى باسشىلارعا عانا جۇكتەلگەن.
«ەندى, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەتتىك ءتارتىپ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تەك جەكە-دارا ءبىرىنشى باسشىلارعا عانا ەمەس, بارشا بولىمشە باسشىلارىنا دا جۇكتەۋ ۇسىنىلادى. بۇعان قوسا, بارلىق باسشىلارعا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ كادر قۇرامىن پاتريوتتىق تاربيەلەۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مىندەتى تاپسىرىلادى», دەدى ا.قۇسپان.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي جۇمىس ۇلتتىق مادەنيەتكە, داستۇرگە, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە, جاۋىنگەرلىك رۋحتى نىعايتۋعا, ۇجىمداعى وڭتايلى, ادامگەرشىلىك مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى ساقتاۋعا باعىتتالادى. بايانداماشى زاڭ جوباسىنداعى بىرقاتار نورما اسكەري قىزمەتتى اتقارۋ ءتارتىبىن جاقسارتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«ۇشىنشىدەن, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋ ۇسىنىلادى. قازىرگى تاڭدا زاڭناماعا سايكەس مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تەرروريزمگە تويتارىس بەرۋ, ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ عانا جۇكتەلگەن. ونىڭ ءدىني اسپەكتىلەرى مۇلدەم قاراستىرىلماعان.
ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ, وعان قارسى اقپاراتتىق جۇمىستى دا ەستەن ەش شىعارۋعا بولمايدى دەپ سانايمىز. وسى سەبەپتى تەرروريزمگە قارسى كوميسسيا شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى وكىلەتتىك بەرۋ قاجەت. ال تەرروريزمگە قارسى ورتالىق وسى جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ, وعان باس-كوز بولۋى شارت دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ا.قۇسپان.
بۇدان بولەك, ءماجىلىس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ پەن جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى. 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى ۇكىمەت پەن جوعارعى اۋديتورلىق پالاتاسى ازىرلەدى. سونداي-اق ونلاين-پلاتفورمالار مەن ونلاين-جارناما تۋرالى زاڭ جوبالارى ىلەسپە قۇجاتتارىمەن, ەۋرازيالىق قايتا ساقتاندىرۋ كومپانياسىن قۇرۋ تۋرالى راتيفيكاتسيالىق كەلىسىم تالقىلاۋعا شىعارىلماق.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. ابزال قۇسپان بيۋدجەتتىڭ ءادىل ءبولىنۋى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, باتىس قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قورعا مول قاراجات اۋدارسا دا, ترانسفەرت العاندا ءتىزىمنىڭ سوڭىندا قالىپ قويادى.
«باتىس قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق بانككە 2022 جىلى 1 758,5 ملرد تەڭگە اۋدارسا, ترانسفەرت رەتىندە العانى بار-جوعى 207,8 ملرد تەڭگە عانا. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيۋدجەتتى ءادىل ءبولۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا قايشى كەلىپ وتىر. پرەزيدەنت 2019 جىلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن جينالىسىندا سويلەگەن سوزىندە وڭىرلەردى دامىتۋعا ارناعان سەگىزىنشى تارماعىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ, كەيبىر دوتاتسيالىق وڭىرلەرگە ترانسفەرتتەردىڭ نەگىزسىز كوپ بولىنەتىنىن اتاپ ءوتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قورعا مول قاراجات اۋدارىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن اتاعان ەدى.
ءماجىلىس سايلاۋى ءوتىپ جاتقان كەزدە 2023-2025 جىلدارعا ۇشجىلدىق بيۋدجەت بەكىتىلىپ كەتتى, بقو سۇرانىسى 28 پايىزى عانا قاناعاتتاندىرىلۋى سالدارىنان وبلىس تۇرعىندارى تاعى دا كوپ يگىلىكتەن قاعىلدى. سالىستىرما تۇردە ايتساق, دوتاتسيادا وتىرعان كەي وبلىستىڭ سۇرانىسى 130 پايىزعا دەيىن قاناعاتتاندىرىلعان», دەدى ا.قۇسپان.
دەپۋتاتتىڭ پايىمداۋىنشا, بيۋدجەتتىڭ ءادىل بولىنبەۋى سالدارىنان بقو-نىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى زارداپ شەگەدى. بۇعان مىسال رەتىندە ەلىمىزدەگى ەڭ ساپاسىز جولدار جاعىنان ءوڭىردىڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىن العا تارتتى. سونداي-اق ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ, مەكتەپتەردىڭ توزۋىنا دا نازار اۋداردى.
«بقو ورتالىعى ورال قالاسىن جارىقتاندىرۋ ءۇشىن بيىلعا 1,8 ملرد تەڭگەگە 7 جوبا ۇسىنىلسا دا, ونىڭ ەشقايسىسى قاناعاتتاندىرىلماعان. قازاقستان بويىنشا ەڭ ساپاسىز مەكتەپتەر دە وسى وڭىردە. مىسالى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 53, 5 پايىزى 1980 جىلعا دەيىن, ال كەيبىر مەكتەپتەرىمىز 1941 جىلعا دەيىن سالىنعان. 115 مەكتەپ بەيىمدەلگەن عيماراتتاردا ورنالاسسا, 48-ءى ساماننان سالىنعان جانە توزىعى جەتكەن عيماراتتاردا ورنالاسقان. XXI عاسىردا باتىس قازاقستاندا بالالار اعاشتان تۇرعىزىلعان مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتقانىن ايتۋ تىپتەن ۇيات.
بقو تۇرعىندارى گاز تولىعىمەن وزىندە ونىدىرىلسە دە, وسى كەزگە دەيىن بەلگىسىز سەبەپتەرمەن باسقا وڭىرلەردەن جوعارى باعا تولەۋگە ءماجبۇر. مىسالى, اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى گاز ءۇشىن – 10,51 تەڭگە تولەسە, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ول – 10,84 تەڭگەنى, ال اتىراۋ وبلىسى 5,27 تەنگەنى قۇرايدى. ال بقو تۇرعىندارى 16,78 تەنگە تولەيدى», دەدى ا.قۇسپان.
دەپۋتات ەرمۇرات باپي بانكتەردەگى ديۆيدەند تولەۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قارجى ۇيىمدارى ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەند تولەپ وتىر.
«2017-2021 جىلدارى ۇكىمەت بانك سەكتورىنا وراسان زور قارجىلىق كومەك كورسەتتى. ول كومەكتىڭ اتى «ساۋىقتىرۋ» دەپ اتالدى. ەستەرىڭىزگە سالايىن, تريلليون تەڭگەمەن ولشەنەتىن بۇل «ساۋىقتىرۋ» كومەگى بولاشاق ۇرپاققا دەپ بەلگىلەنگەن ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن بەرىلدى. ياعني ءبىز بانكتەردى «ساۋىقتىرۋعا» حالىقتىڭ ورتاق قازىنالىق قارجىسىن جۇمسادىق», دەدى ە.باپي.
وسى ورايدا, دەپۋتات بانكتەر ۇلتتىق قور الدىنداعى قارىزىنان قۇتىلماي تۇرىپ قالايشا اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەند تولەپ وتىرعانىن تۇسىنبەيتىنىن جەتكىزدى.
«وتكەن التى جىلدا جانە قاي جىلدارى قاي بانك ۇلتتىق قوردىڭ قانشا قارىزىن قايتاردى؟ وسىعان بايلانىستى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن «حالىق بانكى» مەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبىن تىڭداۋعا شاقىرامىن. بۇل قارجى ينستيتۋتتارى ءماجىلىستىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەنگە دەيىن ديۆيدەندتەر تولەۋدى توقتاتاتىن قۇجات قابىلداۋدى ۇسىنامىن», دەدى ە.باپي.
دەپۋتات باقىتجان بازاربەك ۇكىمەتتى جەر سالاسىنداعى وليگارحتار مەن سىبايلاستىك جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە شاقىردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جەر رەفورماسىن باستاپ, جەر سالاسىنداعى وليگوپوليادان شىنايى ارىلىپ, مونوپوليالاردىڭ قالىپتاسۋىنا قۇقىقتىق جولمەن تويتارىس بەرۋ قاجەت.
«30 جىل بويى كىم كورىنگەننىڭ قولىندا اۋىلدىڭ جەرلەرى قولدى بولىپ كەتكەن. زانسىز حالىقتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە يە بولعاندار ونى يگەرمەي, دەرەۋ ونى ساتۋعا, نە بانككە كەپىلگە قويۋعا تىرىساتىن. ەكى ورتادا سىبايلاستىق جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن – قاراپايىم حالىق جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەسى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا جەر سالاسىنداعى حالىق ءۇشىن تۇبەگەيلى رەفورما قاجەت. رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ جەر قاتىناستارىندا قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتىك قورعاۋ بولۋعا ءتيىس», دەدى ب.بازاربەك.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى بىرقاتار شەشىم ۇسىندى. بىرىنشىدەن, جەر كاداسترىن جانە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەر يەلەرىنىڭ اتى-جوندەرىن اشىق جاريالاۋ كەرەك.
«مىڭداعان, ميلليونداعان جەردىڭ يەلەرىن, ءبىز, قازاقستان حالقى ءبىلۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن, جەرگە باقىلاۋ جاسايتىن مەملەكەتتىك ورگان اكىمگە دە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە دە باعىنبايتىن, ۇكىمەت قۇرامىنا كىرەتىن تاۋەلسىز, دەربەس جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇرىلۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن ءبىر قولعا بەرۋ قاجەت. ياعني تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنە بەرۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
