قازا بولعان باۋىردى قاعاز ىشىنەن ىزدەگەن
شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ ومىردەگى جاعدايعا وراي كەيىپتەلەتىنى راس. كوركەم ادەبيەتتە ونىڭ تالاي ۇلگىلەرى بار. لەۆ تولستوي «اننا كارەنيناسىن» جازۋعا گازەت بەتىندە جاريالانعان «وسىنداي ءبىر جاس قىز ماحابباتتىڭ ازابىنان پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ ءولىپتى» دەگەن تىلدەي حابارلامانى وقىپ, اسەرلەنگەنى سونشا, بۇكىل ورىس ادەبيەتىنىڭ ءبىر ولشەمى بولىپ وتىرعان ۇلى شىعارماسىن دۇنيەگە الىپ كەلگەن. ال «قاجىمۇراتتى» جازۋعا ءبىر ءتۇپ قۋراي سەبەپ بولعان دەسەدى. سول سەكىلدى قازاق ادەبيەتىندە دەتەكتيۆ جانرىنا جول اشقان بەلگىلى قاھارمان قالامگەر كەمەل توقاەۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ سيۋجەتى دە اسپاننان ەمەس, ءوزىنىڭ تراگەديالى تاعدىرىنان الىنىپ جازىلعان. وتىزىنشى جىلدار سالعان ويراندا قازاقتىڭ ءبىر بولىگى قىتايعا قاشىپ, ءبىر بولىگى اۋعان اسىپ, توز-توزى شىعىپ شاشىراي باستاعاندا, تاعدىردىڭ قاقپاقىلىمەن توقانىڭ وتباسى دا تۋىپ-وسكەن جەرى قاراتالدان قاشىقتاپ, بىشكەكتەن ءبىر-اق شىعادى. اتا-انادان تىرىدەي ايرىلىپ, بالالار ۇيىندە وسكەن بولاشاق جازۋشى 18 جاسىندا ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانادى...
سوعىستىڭ تاريحى بولەك بولعانىمەن, تابيعاتى ءبىر. تابيعاتى مەن تاريحىن بىرىكتىرەتىن جاۋىنگەردىڭ رۋحى مەن پاتريوتتىق سەزىمى. ال ول جاي جاۋىنگەر عانا ەمەس, وتانىنا ادال, ول ءۇشىن بارىنە دايىن, بولمىسى ادال, قيالى باي, قالام ۇستاعان جان بولسا, بويىنا سىڭگەن سۇيىسپەنشىلىگى كوزىمەن كورگەن سوعىس سۋرەتتەرىمەن شىنايى ۇيلەسىم تاۋىپ, ءولىپ قالعان جۇيكە تامىرلارىنا قان جۇگىرتىپ تىرىلتەتىندەي تولىمدى دۇنيە تۋدىرا الاتىنى انىق. بولاشاقتا جۋرناليست ياكي تاريحشى بولۋدى ارمانداپ ءجۇرىپ قاسىم اعاسىنىڭ سوڭىنان سوعىسقا اتتانعان ك.توقاەۆ بۇل رومانىن سولداتتىڭ جازباسى, ياعني وكوپتا جاتىپ ءوزى جۇرگىزگەن كۇندەلىك نەگىزىندە ورگەن. روماننىڭ وقيعاسى قويۋ, بىردەن شيەلەنىسپەن باستالىپ, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنشە تىم-تىرىس ۇيىعان كوڭىلدىڭ تۇنىعى تالاي مارتە شايقالادى...
«سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ بەل ومىرتقاسى – مۇحامەد. ەل امان, جۇرت تىنىش, شەكارا شەتىن شەگىرتكە باسپاعان بەيبىتشىلىك زاماننىڭ باسىن ءبىر-اق ساتتە بۇلت تورلاپ, ەل مەن جەردى قارانيەت جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن 18 جاستاعى مۇحامەد جويقىن مايداننىڭ ورتاسىنا بارىپ تۇسەدى. ولاردى اكەلە جاتقان پوەزد ۆاگونىن نەمىس اسكەرى اۋەدەن بومبالاپ, جاڭبىرشا جاۋعان وقتىڭ استىندا قالادى. مۇحامەدكە وق ءتيىپ, ءولىپ كەتسە, جوقتايتىن جاناشىر جاقىنى دا جوق, اۋىل بايلارىن اۋىزدىقتاپ, اشا تۇياق قالماسىن دەپ اسىرا سىلتەگەن سوعىس الدىنداعى زۇلماتتان ەت جاقىن, تۋىستىڭ ءبارى باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتكەن. شاش ال دەسە باس الاتىن جاندايشاپتاردىڭ كەسىرىنەن تۋعان جەرىنەن امالسىز بەزىنىپ, ەت جاقىننىڭ ءبارى اجال قۇشقاندا, مۇحامەد پەن اعاسى قاسىم عانا بالالار ءۇيىن پانالاپ, امان قالعان. قازاق جەرىنىڭ قاراتال دەيتىن قيىرداعى ءبىر وڭىرىندەگى حالىقتى قىناداي قىرىپ سالعان گولوششەكين اكەلگەن زۇلمات وسىلايشا قىسقا عانا باياندالىپ وتەدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. سەبەبى سوتسرەاليزممەن سىيىسا المايتىن شىندىقتى جالاڭاشتاپ ايتۋ كەڭەستىك كەزەڭدە مۇمكىن ەمەس ەدى. ءوز اۋلەتىنىڭ باسىنا تۇسكەن قياناتتى وقىرمانعا قيالاپ بولسا دا جەتكىزىپ, قالىڭ قازاقتىڭ كەلەشەگىن قوعاداي جاپىرىپ كەلە جاتقان ادىلەتسىز جۇيەنى امالىن تاۋىپ اڭگىمەلەپ كەتكەنىن اۆتوردىڭ باتىلدىعى دەپ باعالاۋعا بولادى.
كەڭەس يدەولوگياسى سارىنىمەن جازىلعان شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە المادى, كەزىندە قىزىعىپ وقىعان كىتاپتاردىڭ دەنى كونەرىپ كەتتى. اسىرا سۋرەتتەلگەن, جىلتىر ءسوزى كوپ, جاساندى شىعارمالاردىڭ كەزىندە قالاي وقىلعانىنا تاڭىرقايسىڭ دا. ءبىر قىزىعى, بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن كوز سالعاندا, كوركەم تۋىندىنىڭ سول ۇيرەنشىكتى سۇرلەۋدەن قيىس كەتكەنى, جازۋشى ستيلىنەن وقىرمان قاسىنا ەرىپ, قاتار جۇرگەندەي دالدىك بايقالادى. ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە جەردەن جەتى قويان تاپقانداي تەك جەتىستىكتى جىرلاپ, ماقتاۋ-ماداقتاۋ ماقالالاردى كۇن سايىن جاريالايتىن پارتيالىق باسىلىمداردىڭ باسشىسى بولا تۇرا, «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىن جازعاندا ەل يدەولوگياسىنا سۇيەنىش بولعان ادەبيەتتىڭ ادەپكى ادىسىنەن كەمەل توقاەۆتىڭ سانالى تۇردە باس تارتقانىن اڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. كەڭەستىك قالامداستارى سۋرەتتەپ جۇرگەندەي, سوعىس – ادال دوستىقتىڭ, ءمىنسىز قارىم-قاتىناستىڭ الاڭى ەمەس. ءبارى دە ومىردەگىدەي: وندا دا اق پەن قارا, ەرلىك پەن ەزدىك, ادامدىق پەن الاياقتىق, ساتقىندىق, قىزعانىش ارالاسىپ قاتار جۇرەدى. بالالىق شاعى اشتىقپەن, جاستىق شاعى سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن اۆتوردىڭ باتىلدىعى مىنا ءبىر دەتالدان دا انىق كورىنەدى. جاۋ تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعاندا, كەڭەس اسكەرى باس ساۋعالاپ جۇگەرى اراسىنا قاشادى. مەرگەن مەيىرمانوۆ ءفاشيستىڭ ۇشاعىن جالعىز وقپەن اتىپ تۇسىرەدى. قايىرىمدى ءىس قىلسا بۇلداۋدى بىلمەيتىن قاسيەت بويىنا سىڭگەن مومىن قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ەرلىگىن ۆلاسوۆ دەگەن ورىس «جاۋدى جايراتقان مەن» دەپ ارامدىقپەن وزىنە يەلەنبەك بولادى. يمپەريالىق مەملەكەتتەردىڭ كىشى حالىقتاردى تۇقىرتىپ ۇستاۋ ءۇشىن ادەبيەتتە اسقان سۇيىسپەنشىلىكپەن قولدانعان « ۇلى ورىس» قاعيداسىنا قاراي, كەيىپكەرلەردىڭ ارەكەتىن كەرىسىنشە قيسىنداسا دا اۆتوردىڭ قالامىنا ەشكىم بيلىك جاساي الماس ەدى. الايدا سوعىس ءومىرىنىڭ شىندىعىن بۇركەمەلەمەي, جاقسىلىقتى جاماندىققا جىعىپ بەرمەي, ادام ءۇشىن ادالدىق پەن ادىلدىكتىڭ قاشان دا اسا قىمبات قاسيەت ەكەنىن شاعىن شتريحپەن بولسا دا, شىنايى سۋرەتتەيدى. ءبىر دەتال: حۋتور ماڭايىندا اداسىپ تيگەن سنارياد وعىنان مەرتىگىپ, كوزدەرى جاۋدىراپ قينالىپ جاتقان جىلقىنىڭ تاماعىنان ورىپ جىبەرىپ, ءۇش كۇن بويى اش جۇرگەن كوپۇلتتى پولك جاۋىنگەرلەرىنە قازى-قارتا اسىپ بەرىپ, قارق قىلعانى ارەكەتىنەن باس كەيىپكەر مۇحامەدتىڭ قازاقى بولمىسى, باۋىرمال كەڭ جۇرەگى كورىنەدى.
ۇلتقا قۇرعان تۇزاققا بار جاقىنى ءىلىنىپ, مىناۋ جارىق جالعاندا جايقالعان ءبىر اۋلەتتەن جالعىز ءوزى امان قالعان قالامگەردىڭ قۇلاعىندا سۋىق كەزەڭنىڭ سۇمدىق جاڭعىرىعى عانا قالدى. جانىن شىرقىراتقان جالعىزدىق شەرىنەن جازىپ قانا قۇتىلاتىنى انىق. وڭ اياعىنا وق ءتيىپ, سوعىس سالعان جاراقاتتى ءومىر بويى سىزداعان جۇرەگىندە كوتەرىپ ءجۇرىپ جازعان مازمۇندى رۋحاني مۇراسىن عۇمىرباياندىق جانرداعى وسى تۋىندىسىمەن تولىقتىرا تۇسكەنى ادەبيەت ءۇشىن رۋحاني ولجا. ۇلتتىق ادەبيەتتە بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەتەكتيۆ جانرىنىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتكەن كەمەل توقاەۆ 1970-1980 جىلدارى شىعارمالارى ميلليوننان استام دانامەن شىعاتىن قازاقتىڭ ساناۋلى قالامگەرلەردىڭ بىرىنەن سانالدى. سۋرەتكەردىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانى دا مىڭداعان وقىرماننىڭ ءسۇيىپ وقيتىن شىعارماسىنا اينالدى. بۇل كوركەم تۋىندى جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقاندا جانىنا جالاۋ بولعان, 22 جاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان پوليترۋك قاسىم اعاسىنىڭ باسىنا قويعان قۇلپىتاسى ىسپەتتى. «قازا بولدى» دەگەن قارا قاعازىن العانىمەن, مولاسى جوق مارقۇم اعاسىن قاعاز بەتىنەن, كىتاپ ىشىنەن ىزدەپ وتكەن ءىنىسى ءوز ازاماتتىق پارىزىن جومارت بالاسىنا ەسىم, ال «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىمەن ەسكەرتكىش ەتىپ سوعىپ, ەڭسەسىن بيىك ەتىپ سومداپ كەتتى.
