ءاليا تاعدىرى

ولاردىڭ كوبىنىڭ اكە-شەشەسىن كەڭەس وكىمەتى قۋعىندادى, بالا كەزدەرىندە اش­تىقتى باستان وتكەرىپ, ەندى عانا جە­تىل­گەندە كەڭەس-گەرمان سوعىسىنىڭ قان­دى قاسابىنا ىلىكتى. ءاليا 1943 جىلى ماسكەۋ تۇبىندە مەرگەندەر لاگەرىندە وقىپ جۇرگەندە ءسىڭلىسى ساپۋراعا جازعان حاتىندا: «قانشاما نارسەنى باستان وت­كەردىك, ەسىمە تۇسىرسەم 18 جاس ەمەس, جارتى عاسىر عۇمىر كەشكەن سياقتىمىن» دەپ جازادى.

سوعىسقا دەيىن

1925 جىلى قوبدا اۋدانى بۇلاق اۋىلىندا تۋعان ءاليانىڭ شىن ەسىمى – ءىليا. اكەسى نۇرمۇحامبەت 1928 جىلدان باستاپ قوبدانىڭ اۋقاتتى بايىنىڭ ءبىرى رەتىندە قۋدالانعان. بىرنەشە رەت تۇرمەگە جابىلىپ, ودان شىققان سوڭ اۋىلىنا كەلمەي بوي تاسالاپ جۇرگەن. اناسى مارجان 1933 جىلى كۇزدە اقتوبە قالاسىنىڭ تۇبىن­دەگى قۋرايلىداعى ەگىستىكتە قالعان بيداي كەلدەگىن تەرۋگە كەتىپ, كۇزەتشى وعىنان قازا تاپقان. بۇل كەزدە نۇرمۇحامبەت پەن مارجاننىڭ ءاليادان باسقا باعدات ەسىمدى 5-6 ايلىق ۇلى بولعان. مارجان قايتىس بولعاننان كەيىن باعداتتى التىقاراسۋدا تۇراتىن ناعاشى جۇرتى الىپ كەتەدى. الايدا ءسابي كوپ كەشىكپەي شەتىنەيدى. باعداتتان ايىرىلعان سوڭ نۇرمۇحامبەت جەتى جاستاعى ءاليانى مارجاننىڭ اعاسى ابۋباكىردىڭ تاربيەسىنە بەرەدى. وسى كەزدەن باستاپ ءاليا نۇرمۇحامەدقىزى ەمەس, مولداعۇلوۆا بولىپ جازىلادى.

ءاليانىڭ اناسى مارجاننىڭ تۋعان جەرى – تەمىر اۋدانىنىڭ التىقاراسۋ اۋىلى. ونىڭ تۋعان اعاسى ابۋباكىر قازاقتىڭ تەمىرجول سالاسىنداعى تۇڭعىش كاسىبي مامان, تاعى ءبىر نەمەرە اعاسى بيسەمباي حابيەۆ سوعىستا اسكەري تەرگەۋشى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1935 جىلى ابۋباكىر ماسكەۋدەگى اسكەري كولىك اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, وتباسىمەن ماسكەۋگە اتتانادى. 10 جاستاعى ءىليا مەن ابۋباكىردىڭ تۋعان قارىنداسى ساپۋرا اۋباكىر مەن ءراشتىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. بىرەر جىلدان كەيىن اكادەميا لەنينگرادقا ­اۋىستىرىلىپ, بۇلار دا سوندا قونىستا­نا­دى. 1939 جىلى ءاليا لەنينگراد­تاعى №46 بالالار ۇيىنە اۋىسىپ, № 9 مەكتەپتە وقيتىن.

ابۋباكىر 1941 جىلدىڭ جازعى­تۇ­رى­مىندا الماتىعا شاقىرتىلادى. بۇل تۋرالى 1941 جىلدىڭ مامىرىندا دۇنيەگە كەلگەن ساپار ابۋباكىر ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە بار. ول پەرزەنتحانادان اناسى مەن ءوزىن ءاليانىڭ شىعارىپ العانىن ايتادى. جازدا ءاليا جەڭگەسى راشكە قولعابىس جاساپ, اعاسىنىڭ بالالارىنا قاراسادى. سوعىس باستالعان كۇندەرى ابۋباكىر راشكە ءاليا مەن بالالاردى الىپ, پويىزبەن ەلگە تەز جەتۋىن سۇرايدى. ءاليا جەڭگەسىنىڭ جولعا جينالۋىنا كومەكتەسەدى. ۆوكزالعا شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, ءوزىنىڭ لەنينگرادتا قالاتىنىن ايتادى. وسى جاعداي ءاليانىڭ تاعدىرىنا دا, ابۋباكىر وتباسىنا دا اسەر ەتتى. ەلدە الاساپىران, ال ون التى جاستاعى بۋىنى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىمەگەن ءجاسوسپىرىم ءبىر ءوزى لەنينگرادتا قالىپ بارادى. ابۋباكىر جەزدەسى نۇرمۇحامبەتتىڭ اماناتىنا قيانات جاساعانداي كۇيدە ەدى...

مايداندا اسكەري تەرگەۋشى بولىپ قىز­مەت اتقارعان بيسەمباي اعاسى 1943 جىلى ماسكەۋ تۇبىندەگى ۆەشنياكي بەكە­تىندە مەرگەندەر مەكتەبىندە وقىپ جاتقان الياعا بىرنەشە رەت كەلىپ, جاع­دايىن ءبىلىپ تۇر­عان. ءاليا ساپۋراعا جازعان ءبىر حاتىندا 1943 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا بيسەمباي اعا­سىنىڭ لاگەرگە كەلگەنىن, بىراق تۋىس­تارىن قانشا ىشتەي ساعىنىپ تۇرسا دا, اشىلىپ سويلەسۋگە باتا الماعانىن جاز­عان. ول وزدەرىنىڭ مايدانعا اتتانۋعا ءازىر ەكەندىگىن ايتىپ, بۇلاردىڭ ورنىنا وقۋعا كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا بىردە-ءبىر قازاق قىزىنىڭ بولماعانىنا قاتتى قىنجىلادى. ءوزىنىڭ بۇل جەردە جالعىز قازاق قىزى ەكەندىگىن ايتقان ول ەلدى سا­عىن­عانىن دا جاسىرمايدى.

1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە جەتىمدەر ءۇيى ياروسلاۆل وبلىسىنىڭ ۆياتسكوە سەلوسىنا كوشىرىلىپ, 7-سىنىپتى بىتىرگەن ءاليا رىبينسك ۇشقىشتار دايارلاي­تىن تەحنيكۋمعا وقۋعا ءتۇسىپ, وسى جەردە لە­نين­گرادتاعى ينتەرناتتان بىرگە كەلە جات­قان ناستيا مەدۆەدچۋك, زينا پوپوۆا, شۋرا ۋجەگوۆا, ۆاليا ياكوۆلەۆامەن بىر­گە مايدانعا سۇرانادى. ول ۆەشنياكي لاگە­رىندە جارتى جىل وقىپ, 1943 جىلدىڭ 23 شىل­دەسىندە 54-اتقىشتار بريگاداسى قۇرا­مىندا حولم قالاسىنىڭ تۇبىندە, لوۆات وزەنىنىڭ بويىندا العاش مايدانعا كىردى.

سوعىستان كەيىن

سوعىس ءبىتىپ, ەل ەس جيناي باستاعاندا 2-بالتىق مايدانى 22-ارميانىڭ 54-دەر­بەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ كومان­ديرلەرى ن.ۋرالسكي مەن ف.مويسەەۆ نوۆوسوكولنيكي قالاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان ءاليا ەسىمىن ۇلىقتاۋدى قولعا الدى. ول ءاليانىڭ قارۋلاستارىمەن حابارلاسىپ, دەرەكتەر جيناستىرىپ, سوعىسقان جەرىندە مۋزەي ۇيىمداستىرۋدى قولعا العان. ءاليا جەتى اي سوعىسقاندا 100-دەن استام جاۋدى جەر جاستاندىرىپ, ناسۆا تەمىرجول بەكەتىندەگى قىر­عىن شايقاستا جاۋىنگەرلەردى قاتارىنان ءۇش رەت شابۋىلعا كوتەرگەن ەرلىگىن كومان­ديرلەرى ۇمىتپاعان ەدى.

سوعىستان كەيىن ءاليا تۋرالى «سو­تسيا­ليستىك قازاقستان» باسىلىمىنىڭ ءتىلشىسى, مايدانگەر-جازۋشى جەكەن جۇماقان­ ۇلى ء«اليانىڭ ءانى» پوۆەسىن جازدى. ج.جۇماقان ۇلى 1941 جىلدىڭ كۇزىندە مايدانعا الماتىدان شاقىر­تىلىپ, تۆەر وبلىسى ولەنين اۋدانى اۋماعىندا سوعىستى. جازۋشى كالينين مايدانى­نىڭ «جاۋعا قارسى اتتان», 2-بالتىق ماي­دانىنىڭ «سۋۆوروۆشى» گازەتىن شىعارىپ, ءاليا مولداعۇلوۆا, مانشۇك مامەتوۆا, 3-ەكپىندى ار­ميانىڭ اتاقتى مەرگەنى ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ جونىندە بىرنەشە ماقالا جاريالادى. قازاقتىڭ ءۇش باتىرى قاتارلاس جاتقان نەۆەل, ۆەليكيە لۋكي, تۆەر, نوۆوسوكولنيكي, پسكوۆ قالالارى ءۇشىن سوعىسقانى بەلگىلى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شىعىپ تۇرعان جۇزدەگەن مايدان گازەتى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن جوق.

جەكەن جۇماقان ۇلى ء«اليانىڭ ءانى» پوۆەسىندە مەرگەن قىزدى: «ويعا سال­ماقتى جان ەكەنى اڭعارىلاتىن: كوزدەرى ۇيالى, ورنىقتى, قاباعى تۇنجىراڭقى كەلگەن, پىستە مۇرىن, جۇقا ءوڭدى, قاراتورى, نازىك. بۇل اجارلى قىز قازاق ۇعىمىندا سۇلۋ­لار قاتارىنا جاتادى», دەپ سيپاتتايدى. وسى شىعارمادا ويدان شىعارىل­عان جايتتار بار بولعانىمەن, ءاليانىڭ مىنەزىن, مەرگەندىك قىرىن, سوعىسا ءبىلۋ ونەرىن جاقسى سيپاتتاعان. ماسەلەن, 1943 جىلدىڭ كۇزىندە ماسكەۋلىك جازۋشى ستاۆسكي 54-بريگادانىڭ جاۋىنگەرلەرى تۋرالى جازۋعا كەلگەنىندە اليامەن دە سۇحباتتاسادى. سوعىسقا كىرگەنىنە 4-5 ايدىڭ ءجۇزى بولعان ءاليا بۇل كەزدە سوعىسقا ابدەن توسەلگەن. جاۋ شەبىمەن ەكى اراداعى نەمىس بارلاۋشىلارى جاسى­رىنعان نۇكتەنى جويعان كەزى. «وسى ءبىر جاساندى اتتى اتىپ, قولعا تۇسىرگەننەن كەيىن ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مەرگەندىك داڭقى بۇكىل مايداندى شارلاي جونەلدى. ول تۋرالى مايدان, ارميا, ديۆيزيالىق گازەتتەر قۇلپىرتا حابار جازدى», دەيدى جەكەن جۇماقان ۇلى. ءاليا ءوزى تۋرالى جازعانداردى وقىعانىمەن, «مينۋت سايىن اجالمەن الىسىپ, وت پەن ءولىم قۇشاعىندا جۇرگەن جان ماقتاعاندى اسا ۇناتپاي, «مەنى ماقتاي بەرمەڭىزدەر» دەپ مايدان گازەتىنىڭ رە­داكتسياسىنا حات جازباق تا بولىپتى. بريگادا كومانديرى ن.ۋرالسكي قوس مەر­گەن ءاليا مەن ۆاليانى پولك شتا­بىنا شاقىرتىپ, ستاۆسكيمەن جو­لىقتىرادى. جازۋشى ءاليانىڭ وكو­بىنا دەيىن بىرگە بارىپ, جاۋدى قالاي اڭ­ديتىنىن كورەدى. ستاۆسكيدىڭ مالىمەتتەرىن سول كەزدەگى مايدانداعى قازاق گازەتتەرى پايدالانعانىن جازادى جەكەن جۇماقان ۇلى.

مەرگەننىڭ جاۋ شەبىنەن 400-500 مەتر جەردە بىرنەشە جاسىرىن اتىس ۇياسى بولادى. مەرگەن ءوزىن الماستىراتىن قارۋلاسىمەن كەزەكتەسە وتىرىپ, قار­سى تاراپتىڭ قيمىلىن اڭديدى. جاۋ مەرگەنىنىڭ دە وزدەرىن كۇندىز-ءتۇنى اڭدىپ وتىرعانىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارمايدى. بۇل – شايقاس اراسىنداعى تىنىشتىق كەزىندەگى قيمىلدار. شايقاس كەزىندەگى مەرگەننىڭ مىندەتى – الدىڭعى شەپكە الدىن الا بەكىنىپ الىپ, دۇشپاننىڭ نەگىزگى اتىس ۇيالارىن, پۋلەمەتشى, مەرگەن, وفيتسەرلەرىن اتىپ, شابۋىلداپ كەلە جاتقان روتاعا جول اشۋ. شايقاستا مەرگەندەر بارلاۋشىلارمەن قاناتتاسا الدا جۇرەدى. مەرگەندەر رەتى كەلسە قولما-قول ۇرىسقا كىرمەيدى.

ءاليا 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارىن­دا نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ سولتۇس­تىگىندە, ناسۆا تەمىرجول بەكەتى ءۇشىن شاي­قاستا قازا تاپتى. سول كۇنى جاۋىن­گەرلەر ەلەڭ-الاڭنان شايقاسقا كىرىپ, تۇس­كە دەيىن ناسۆانى جاۋدان ازات ەتكە­نىمەن, سولتۇستىگىندە روتا جاۋدىڭ كۇش­­تى قورعانىسىنا تاپ بولادى. روتا جا­ۋىن­گەرلەرى قولما-قول ۇرىسقا كىرەدى. وسىنداي كەزدە ترانشەيادان شىعا كەل­گەن نەمىس وفيتسەرى ءاليانى اتىپ جىبەر­گەن. بارلاۋ روتاسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى اۋىر جارالانعان ءاليانى كازاچيحا دەرەۆنياسىنداعى جارالىلاردىڭ قاسىنا جاتقىزادى. الايدا توبەسى ءشوپ-قامىسپەن جابىلعان ۇيگە سنارياد ءتۇسىپ ورتەنىپ, ءۇي ىشىندەگى جارالىلاردىڭ ءبارى قاي­تىس بولعان. ۇرىس اياقتالعاننان كەيىن قارۋلاستارى ورتەنگەن ءۇيدىڭ ىشىنەن ءاليانىڭ دەنەسىن الىپ شىعىپ, جاقىن جەردەگى الما باقتىڭ ىشىنە كومەدى. سو­عىستان كەيىن قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر نوۆوسوكولنيكيدەگى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەن كەزدە, پلاشش-پالاتكاعا ورالعان شاعىن بويلى جاۋىن­گەر دەنەسىنىڭ الما باعىنان قازىلىپ الىنعانىن نوۆوسوكولنيكيلىك ەۆدوكيا ەسىمدى قاريا اقتوبەلىك عالىمجان باي­دەربەسكە ايتىپ بەرگەن. 1944 جىلدىڭ 4 ماۋ­­سىمىندا ءاليا مولداعۇلوۆاعا كەڭەس­تەر وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.

ءتۇيىن. سوعىس – جاۋىنگەر تاع­دىرىنىڭ تورەشىسى. سوعىسقا كىرگەننەن سوڭ ءاليا ەلدەگى تۋىستارىنا جازعان حاتتارىندا ساعىنىشقا تولى سەزىمدەرىن كوپ جازبايدى. ويتكەنى سوعىس ادام مىنەزىن وزگەرتەدى. قازاق توپىراعىندا تۋىپ, رەسەي جەرىندە ماڭگىلىك قالعان ءاليا حح عاسىرداعى قازاقتىڭ باتىر قىزدارىنىڭ الدىڭعى شوعىرىندا تۇر. ءاليا ەرلىگىمەن بىرنەشە بۋىن تاربيەلەندى. باتىردىڭ بەينەسى تۋعان جەر, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ادالدىق, قايتپاس قايسارلىق پەن تەكتىلىكتىڭ ۇلگىسى بولىپ عاسىردان عاسىرعا جالعاسا بەرەرى انىق.

اقتوبە وبلىسى