دالا تەاترى ستيلىندە وتكەن تاماشا كەشكە تەاتر ۇجىمىنان بولەك, قۇرمەتتى قوناقتار دا قاتىسىپ, كوزايىم بولدى. اتاپ ايتساق, جازۋشى, دراماتۋرگ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا مۇقانوۆا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى دارحان مىڭباي, باقىتجان ءابدىرايىم, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اقىن جاناربەك ءاشىمجان باستاعان مارتەبەلى مەيماندار تەاتر تويىنىڭ تورىنەن تابىلدى.
– ناۋرىز مەرەكەسى تەك توي عانا ەمەس, ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ تانىمىنا سايكەس قۇندىلىقتارى, سالت-داستۇرلەرى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى مەن ونەرى ناسيحاتتالاتىن ۇلىق مەيرام. سوندىقتان دا بۇگىنگى مەرەكەنىڭ ۇرپاق ساباقتاستىعىنا دانەكەر بولارلىق تاعىلىمى مول دەپ ەسەپتەيمىن. سونداي-اق ق.قۋانىشباەۆ تەاترىندا بۇگىن قاسيەتتى كۇن. قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن تۇلعاسى, ەڭ العاشقى قازاق تەاترىنىڭ ىرگەسىن قالاعان اكتەرلەردىڭ ءبىرى – قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولىپ وتىر. بۇگىن ءدال تۋعان كۇنى. اۋقىمدى شارا وسى اتاۋلى كۇنمەن ورايلاستىرىلعان ەكەن. مۇنىڭ وزىندە ۇلكەن سيمۆوليكالىق ءمان جاتىر» دەدى سالتاناتتى شارا شىمىلدىعىن اشىپ بەرگەن مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ.
تەاتر ىشىندەگى كەڭ الاڭعا تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەرگە اۋىل-اۋىل بولىپ بولىنگەن ۇجىم قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى ونەرىمەن سايىسقا ءتۇستى. ءار ءبولىمنىڭ قىزمەتىنە سايكەس اۋىلىنا «زاڭ-زاكون», «ىستىق-سۋىق», «الىس-بەرىس», «اساي-مۇسەي», ء«ىس-ارەكەت» دەپ ەرەكشە ات بەرگەن ۇجىمدى كورەرمەن جاڭا قىرىنان تانىدى. بۇل جولى ساحنادا تەك كاسىبي اكتەرلەر عانا ويناعان جوق, تەاتر ىشىندەگى وزگە سالا ماماندارى دا ءبىر ساتكە وزدەرىن اكتەر رەتىندە سىناپ كوردى. ولاردىڭ «التايدان اۋعان ەل», «ۇيلەنۋ», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سىندى تەاتر رەپەرتۋارىنداعى قويىلىمداردان كورسەتكەن ۇزىندىلەرى دە كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى. تاماشا تويدان ەرەكشە اسەرلەنگەن اقىن, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان اقىندىق شابىتىنا ەرىك بەرىپ:
«زاڭ-زاكوندارىڭىز» دۇرىس بولسىن,
«ىستىق-سۋىقتارىڭىز» باسىلماسىن,
«اساي-مۇسەيلەرىڭىز» كوپ بولسىن,
«الىس-بەرىس» مول بولسىن,
ء«ىس-ارەكەتى» دۇرىس كوماندا
باس جۇلدەنى السىن! –
دەپ ولەڭدەتە باتا بەردى. ال الاشتانۋشى عالىم, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى العاشقى قازاق تەاترىنىڭ اشىلۋىنا اتسالىسقان قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سىندى الاش ارىستارىنىڭ كىتاپتارىن تەاتر مۋزەيىنە تارتۋ ەتتى.
كيىز ۇيلەردەگى مەيماندارعا تارتىلعان تاباق-تاباق ەت, قازان-قازان كوجە, تەاتر اۋلاسىنداعى ۇلتتىق ويىنداردان وتكەن جارىستار, ءجون-جورالعىسىمەن جاسالعان سالت-ءداستۇر راسىمدەرى – ءبارى-ءبارى ونەر ولكەسىندەگى ناۋرىز تويىنا ەرەكشە مەرەكەلىك كوڭىل كۇي عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋح تا سىيلاعانى ءسوزسىز.
رەسميلىكتەن ادا, قازاقتىڭ كەڭ داريا پەيىلى كول-كوسىر توگىلىپ جاتقان, ساۋىعى مەن سالتاناتى, ءانى مەن ءسانى كەلىسكەن كەشتە ءبارى ەركىن, ەرەكشە جاعدايدا تويلاندى. شابىتتانا بار ونەرىن ورتاعا سالعان اكتەرلەردىڭ تاماشا تالانتى كەزىندە قوياندى جارمەڭكەسىندە ونەر كورسەتكەن دالا دارىندارىنىڭ الەمىنە ءبىرتابان جاقىنداتا تۇسكەندەي عالامات اسەرگە بولەدى. ءاز ناۋرىزبەن ورايلاستىرا تويلانىپ جاتقان قاليبەك قۋانىشباەۆتاي تۇلعا مەرەيتويىنىڭ ءدال وسىلاي – دالا تەاترى ستيلىندە اتالىپ ءوتۋىنىڭ استارىندا دا ۇلكەن سيمۆوليكالىق ءمان جاتسا كەرەك.
سەبەبى العاشقى قازاق تەاترىن قۇرۋشى اكتەرلەردىڭ ونەرى ەڭ اۋەلى حالىقتىڭ ورتاسىنان, قوياندى سىندى اتاقتى جارمەڭكەلەردە ونەر كورسەتۋدەن, ياعني دالا دۋمانىنان باستالعان. تۇلعا تويىن ءدال سول اتموسفەراعا جاقىنداتۋعا تىرىسقان بۇگىنگى ونەر دۋمانى ۇلى اكتەرگە كورسەتكەن ۇرپاق العىسىنىڭ جارقىن كورىنىسىندەي جادىمىزدا جاتتالدى.
جالپى, قازاق تەاتر ونەرى قاللەكي – قاليبەك قۋانىشباەۆتاي تۋما تالانتتارعا شەكسىز قارىزدار. سەبەبى قاليبەك قۋانىشباەۆ باستاعان دالانىڭ دارا دارىندارى بۇگىنگى كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ نەگىن قالاۋشىلار عانا ەمەس, سونى دامىتىپ, وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قازاق ونەرىنىڭ قارا نارلارى. سوزىمىگە بەلگىلى عالىم, الاشتانۋشى, تۇلعا تۋرالى كەلەلى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ: «وتكەن عاسىردا, جالپى قازاق تاريحىندا ۇلتىمىزدى دۇنيەجۇزىنە تانىتىپ قانا قويماي, الەمدى رەسمي تۇردە مويىنداتقان ءۇش ادام بار. ولار: عىلىمدا – قانىش ساتباەۆ, قالامگەرلىكتە – مۇحتار اۋەزوۆ, ونەردە – قاليبەك قۋانىشباەۆ. وسى ءۇش ادامنىڭ ەسىمىندەگى ۇلى دەگەن ءسوزدى ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل ەۋروپا حالقى مويىناپ قول قويادى. سولاردىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك ماسشتابتا ەڭ العاش مويىندالعانى – قاللەكي, قاليبەك قۋانىشباەۆ» – دەگەن ءسوزى دالەل بولا الادى.
ساحنا ونەرىندە قاليبەك قۋانىشباەۆ شىقان ەڭ بيىك شىڭ – اباي ءرولى دەسەك, م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك–كەبەگىندەگى» – نىسان ابىز, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقىن تراگەدياسىنداعى» – مىلقاۋ, بالۋان بەينەلەرى, گوگولدىڭ «رەۆيزورىنداعى» – گورودنيچي, ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللو», «اساۋعا تۇساۋ» قويىلىمدارىنداعى – برابانتسيو, باپتيستا رولدەرى ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن, جان-جاقتىلىعىمەن, تەرەڭدىگىمەن كورەرمەن كوكەيىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاتتالىپ قالعان. قاللەكي ويىنىن كوزىمەن كورگەن قاۋىم ءالى اڭىز عىپ ايتادى. اسىرەسە, ماسكەۋدەگى كوركەم تەاتردىڭ 50 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان تەاترلار بايقاۋىندا قازاقستان اتىنان بارعان شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىنىڭ ۇزدىك دەپ تانىلعانىنا تاريح كۋا. ونداعى قاللەكي بابا نۇسقالايتىن كاتارينانىڭ اكەسى باپتيستانىڭ ءرولى ماسكەۋ تەاتر ماماندارىن شىنايىلىعىمەن ءتانتى ەتەدى. ءتىپتى اكتەردى ورىستىڭ ۇلى ساحنا مايتالماندارى ۆ.داۆىدوۆ پەن م.تارحانوۆقا تەڭەگەن ەكەن. قاليبەك قۋانىشباەۆ تەك ساحنادا ويناپ قانا قويعان جوق, حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جەتىك ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا كەزىندە رەجيسسەرلەردىڭ كەڭەسشىسىنە, قازىنالى قارياسىنا اينالدى. قازاق تاريحىنا, سالت-داستۇرىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر تالاس تۋا قالسا ساحناگەرلەر ءسوزسىز قاللەكيدىڭ كەڭەسىنە جۇگىنەتىن كورىنەدى. اكتەردىڭ بۇل قاسيەتى جونىندە رەجيسسەر م.گولدبلات: «ول حالىقتىڭ ەپوسىن, تۇرمىس-سالتىن جاقسى ءبىلدى, كوركەمدىك تالعامى دا كۇشتى. ول كونسۋلتانت-رەجيسسەر رەتىندە سپەكتاكلدى دايارلاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى» دەپ جازادى.
ال قازاق ۇلتى ءۇشىن قاللەكيدى ۇلى ەتكەن بەينە – اباي ءرولى. 1940 جىلدىڭ 20 قازانىندا اسقار توقپانوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن قويىلعان «اباي» قويىلىمىنداعى باس كەيىپكەردى ويناۋشى قاللەكيدىڭ ءرول ساراپتاۋداعى كەمەلدىگى كوپتى ءتانتى ەتىپ, ءالى كۇنگە دەيىن كوزكورگەندەر اراسىندا ءجيى ايتىلادى. «قاللەكي ايتىپتى» دەگەن شانشار ازىلدەر مەن ويلى افوريزمدەر دە ساحنا ساڭلاعىنىڭ كوزىن كورگەن ءىنى بۋىن ارىپتەستەرى اۋزىنان اڭىز بولىپ توگىلىپ, كوكىرەگىنە قۇرمەت بولىپ قۇيىلادى. قاللەكي قارتقا تيەسىلى ءاربىر جادىگەر تەاتر الەمىن تانىعىسى كەلەتىن ءار ورەنگە ومىرلىك ونەگە, عۇمىرلىق تاعىلىم ەكەنى ءسوزسىز. ال رەجيسسەر اسقار توقپانوۆتىڭ كەللەكيدىڭ ابايىنا بەرگەن: «قاليبەكتەن كەيىن ابايدى تالاي دارىندى اكتەرلەرىمىز ورىنداپ كەلدى, بىراق قاليبەك – اباي بىرەۋ-اق! ول – ءحانتاڭىرىنىڭ بيىك شوقىسىندا وقشاۋ تۇرعان بەينە» دەگەن باعاسى – اكتەر شىعارماشىلىعىنىڭ شىن دەڭگەيىن ايعاقتاسا كەرەك.
مىنە, ايگىلى اكتەردىڭ ەسىمىن يەلەنگەن تەاتر ۇجىمى تۇلعا تويىن وسىلايشا, دۇركىرەتىپ اتاپ ءوتىپ, بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم جاسادى. ال تەاتر تورىندە تۇلعا تويىمەن قاتار تويلانعان ناۋرىز مەرەكەسى ەل ەسىندە ۇزاق ۋاقىت ساقتالارى ءسوزسىز.
وقيعاعا ورايلاس وي:
روزا مۇقانوۆا, جازۋشى, دراماتۋرگ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– تەاترداعى تاماشا تويدىڭ, تاعىلىمدى تويدىڭ كۋاسى بولدىق. ەڭ اۋەلى ەلوردا تورىندە وسىنداي ۇلكەن قاراشاڭىراقتىڭ, جاڭا عيماراتتىڭ پايدا بولۋى – بۇل حالىقتىڭ رۋحىن, تەاترعا دەگەن تالعامىن ءوسىردى. مىنە, بۇگىن سول اسەم عيماراتتا كەرەمەت ناۋرىز تويى, ناۋرىزبەن بىرگە قازاق تەاترىنىڭ ابىز تۇلعاسى قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى قاتار تويلانىپ جاتىر. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى, ۇلىق مەيرامنىڭ ۇرپاقپەن ساباقتاستىعى ەرەكشە اسپەتتەلدى. تەاتر عيماراتىندا تورقالى توي جاساپ, قازاقتىڭ اپپاق قاناتتى اقشاڭقان ءۇيى تىگىلىپ, اكتەرلەر كەرەمەت ونەر كورسەتتى. مەنىڭ تاڭعالعانىم – اكتەرلەردىڭ ينتەللەكتىسى, تەرەڭدىگى, ءبىلىمى, ەرەكشە ىشكى مادەنيەتى. بۇل قازاق حالقىنىڭ وسكەندىگىن, ۇلكەن مادەنيەتكە قول جەتكىزگەندىگىنىڭ ءبىر ايعاعى بولدى. بۇگىن ءبىز سونى كوردىك.
دارحان مىڭباي, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– تالاي ناۋرىزدى كورىپ ءجۇرىمىز عوي. ونىڭ بارلىعى بىرجاقتى بولىپ كەتەدى. كيىز ءۇيدىڭ ىشىنەن شىقپاي قالادى نەمەسە سول كيىز ءۇيدى اينالىپ ءوتىپ كەتەدى. ال بۇگىنگىدەي ينتەللەكتۋالدى جارىستى, ءىشى مەن سىرتى قاتار كەلىسكەن رۋحاني باي, مازمۇنى تەرەڭ ناۋرىزدىڭ ءجونى بولەك. شارا ونەر يەلەرىنىڭ شەبەرلىگىنە, بىلىمىنە ساي جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. جارىس بارىسىندا قويىلعان سۇراقتاردىڭ ءوزى تاقىرىپقا ساي تاماشا تابىلعان. تاعى ءبىر قۋانتقان جايت – اكتەرلەرىمىزدىڭ بىلەك كۇشىنىڭ جۇرەكتەرىمەن ساي كەلىپ تۇرعانى, قىزدارىمىزدىڭ كەستە توقىپ, كونە داستۇرلەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋى. مۇنىڭ بارلىعى ونەر ۇجىمىنىڭ دەڭگەيىنەن حابار بەرسە كەرەك. ءدال وسىنداي مازمۇنداعى ناۋرىز بىزگە قاجەت.
قۋاندىق قىستىقباي, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– بۇگىنگى وتكەن ءىس-شارا ءبىزدىڭ ۇجىم ءۇشىن, اسىرەسە ساحنانىڭ سىرتىندا جۇرگەن, كوزگە كورىنە بەرمەيتىن, ەڭبەكتەرى زور ارىپتەستەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولدى جانە سولاردىڭ اراسىنان ءبىز تاني الماي جۇرگەن كەرەمەت تالانتتاردى تاپتىق. مەرەكەنىڭ مەن ءۇشىن ەڭ كەرەمەت جاڭالىعى جانە ەڭ ءبىر ۇتقان جەرىمىز وسى بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ارينە, ارتىستەر قاۋىمى قاشاندا ساحنادا بولسىن, تىس بولسىن مىندەتتى تۇردە ەلدىڭ الدىندا جۇرەدى عوي. ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگى دە, ماراپات تا سولارعا ءتيىپ جاتادى. ال بۇگىنگى مەيرام ۇجىمدى بىرىكتىرگەن, اكتەرلىك قۇراممەن بىردەي شىعارماشىلىق دەڭگەيدە تايتالاسقا تۇسكەن, وزدەرىن جوعارى دەڭگەيدە كورسەتكەن ساحنا سىرتىنداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ جۇلدىزدى ءساتى بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. ۇجىمىمىزدىڭ بىرلىگىنە ءتانتى بولدىم. بۇل مەرەكە ەڭ اۋەلى ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى بىرىكتىردى. بارشا ارىپتەستەرىمە, ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىمدى بىلدىرەمىن.
