كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلۋى كەرەك

جاڭاوزەن قالالىق جۇمىسپەن قام­تۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ۇلبازار ورىن­باەۆانىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسقا ورنالا­سۋ كەزەگىندە ءالى 9 996 ادام تۇر. «كەزەك­تە تۇرعانداردىڭ 415-ءى – جەكە كاسىپكەر, 2 603-ءى – تۇراقتى جۇمىسى جوقتار, تاعى 4 333 ادام – جۇمىسقا ورنالاسقان, بىراق ءالى دە مۇناي سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ­­گە نيەتتى. جۇمىس ىستەۋگە نيەتتىلەرگە اۋەلى «ين­ۆەست» كاسىپورنىندا ۋاقىتشا جۇ­مىس ىستەپ, سودان كەيىن «وزەنمۇنايگاز» اۋت­سور­سينگتىك كومپانياسىنا تۇراق­تى جۇمىسقا تۇرۋدى ۇسىنامىز», دەدى ۇ.ورىنباەۆا.

جيىندا مەكەمە باسشىلارى ءوز ۇسى­نىستارىن ايتتى. «وزەنمۇنايگاز» سەرىك­تەستىگىنىڭ باسشىسى نۇرداۋلەت يگىلىك­ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كومپانيادا قازىردىڭ وزىندە 10 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. جۇمىسشىلاردىڭ كوپتىگى كاسىپورىن­نىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا كەرى اسە­رىن تيگىزەدى. سوندىقتان «قازمۇناي­گاز» كومپانياسى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى داۋلەتجان حاسانوۆ از قام­تىل­­­عان, جۇمىسسىز ازاماتتارعا «وزەنمۇناي­گاز» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس جانە ­مەر­­دى­گەرلەرى كاسىپورىندارىنا جۇمىس­قا تۇرۋدى ۇسىندى.

مۇناي سالاسىندا جۇمىسقا ورنا­لاس­تىرۋ الگوريتمى 2019 جىلدان بەرى جۇ­زەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سوعان ساي­كەس قالا اكىمدىگى «وزەنمۇنايگاز» اق جانە «ينۆەست», «تازاسۋ», «بن», «وزەن­مۇنايگاز» كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ, ­4 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسقا قابىلدادى.

«تۇيتكىلدىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جيىن وتكىزدىك. بۇگىندە وبلىستىڭ ءاربىر تۇر­­عىنى «وزەنمۇنايگازعا» جۇمىسقا ورنا­­لاسقىسى كەلەدى. «وزەنمۇنايگازعا» قىز­مەت كورسەتەتىن «قازمۇنايگازدىڭ» باسقا دا كومپانيالارى بار. ودان بو­لەك, وننان اسا ءىرى كومپانيا بار. 2019 جىل­­دان بەرى بار الگوريتمدى جەتىل­­دى­رۋگە نازار اۋدارىپ وتىرمىز. ماسە­لەن, جۇمىسقا ورنالاسۋعا بولاتىن كوم­پانيالاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە كىرىستىك. نا­تيجەسىندە, بوس جۇمىس ورىندارى ارتتى. وسىلايشا, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ۋاقىت وتە شەشىلەدى. جيىندا جەكەمەنشىك كومپانيالاردىڭ 90 پايىزى مۇنداي ساياساتتى قولدايتىنىن جەتكىزدى», دەدى د.حاسانوۆ.

ايتا كەتەرلىگى, بۇل ماسەلەنى تەزىرەك شەشۋ ءۇشىن قالا اكىمىنىڭ ارنايى تاپسىرماسى بويىنشا دەپۋتاتتار, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى, سەرىكتەستىك پەن كاسىپ­وداق وكىل­دەرىنەن تۇراتىن جۇمىس توبى قۇرىلادى.

ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىل

جالپى, جاڭاوزەن ماسەلەسى تالاي جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالىپ كەلەدى. ونىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋ ازىرگە وڭاي بولماي تۇر. تۇرعىنداردىڭ دا, بيلىكتىڭ دە ايتاتىن ءوز بازىناسى بار. قازىر ەكى تاراپ­تى دا قاناعاتتاندىراتىن شەشىم – مۇناي­شىلاردىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋ بولىپ تۇر. الايدا بۇل قوردالاعان ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ ورنىنا, كەيىنگە ى­سىرۋمەن پارا-پار.

قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىسى رەس­­پۋبليكا بويىنشا كەدەيلىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى ءوڭىر سانالادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ايماقتا 17,6 مىڭ ادام جۇمىس­سىز رەتىندە تىركەلگەن. بىلتىر بۇل كور­سەت­كىش 13,5 مىڭ ادامدى قۇراعان ەدى. ال جاڭاوزەن قالاسىندا 5557 ادام ىستەرگە ءىس تاپپاي جۇرگەن كورىنەدى.

دەگەنمەن, رەسمي ورگاندار كەلتىر­گەن بۇل دەرەكتەر ناقتى كارتينانى كور­سەت­پەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, مۇندا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا تىركەلگەندەر عانا كورسەتىلگەن. بىراق ونداي مەكەمەلەرگە تىركەلمەسە دە جۇمىسسىز جۇرگەندەر سانىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. ەكىنشىدەن, زاڭعا سايكەس جاۋاپتى ورگان ۇسىنعان جۇمىستان ءۇش رەت باس تارتقان ادام اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس­سىزدار قاتارىنان شىعارىلادى. ەندەشە, شىنايى دەرەك الدەقايدا كوپ بولاتىنى تۇسىنىكتى.

وسى ورايدا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار تۇرعىندارمەن كەلىسپەيدى. ماسە­لەن, جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇربەرگەن حۋديباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار تەك جالاقىسى جوعارى مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتكىسى كەلەدى. ال اكىمدىك ۇسىنعان بوس ورىندارعا قۇجات وتكىزۋگە ىنتا تانىتپايدى. مۇنىڭ ءوز سەبەبى بار. مۇناي سالاسىنداعى جالاقى مولشەرى باسقالارعا قاراعاندا جوعا­رى. ورتاشا ەسەپپەن 700 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە. ال «جۇمىس ىستەيمىن» سەكىلدى باعدارلامالاردا ۇسىنىلاتىن ەڭبەكاقى كولەمى 150 مىڭنان باستالادى. كىم-كىمنىڭ دە تابىسى جوعارى جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر ماڭعىستاۋ جۇرت­شى­­لى­عىمەن كەزدەسكەندە وبلىستى دامى­تۋعا ارنالعان بىرنەشە باعىتتى اتاپ كورسەتكەن ەدى. بىرىنشىدەن, ايماقتا وڭ­دەۋ ونەركاسىبىن جانە بيزنەس سالاسىن دامىتۋ قاجەت. سونداي-اق كولىك-لوگيس­تيكالىق جانە ينۆەس­تيتسيالىق الە­ۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ۇشىن­شىدەن, ماڭعىستاۋدى سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جۇيەسىن جانە ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ, اقتاۋ مەن جاڭا­وزەن قالالارىن دامىتۋدىڭ ماڭى­زىنا ەكپىن بەردى.

تورتىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن دامىتىپ, جاستارعا قول­داۋ كورسەتۋ كەرەك. بۇدان بولەك, پرە­زيدەنت اگروونەركاسىپ سالاسى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ىسىندەگى ستراتەگيالىق باسىمدىقتىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونى­مەن قاتار وڭىردە ءتۋريزمدى دامىتىپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. مۇنداي كەشەندى شارالار مۇنايمەن كۇن كورىپ وتىرعان ايماقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

ەكونوميست ايبار ولجاەۆ مۇنداي جوسپارمەن كەلىسەدى. دەگەنمەن, ساراپشى جاڭاوزەن ماسەلەسىن كەزەك كۇتتىرمەي شەشۋ كەرەگىن العا تارتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, دەر كەزىندە ارەكەت ەتپەسەك, اقىر سوڭى ۇلكەن داۋعا ۇلاسۋى مۇمكىن. ماسەلەن, كەيىنگى 10 جىلدا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى حالىق سانى 77 پايىزعا ارتقان.

«وبلىستا ىشكى دەموگرافيالىق ورلەۋ بار جانە 2000 جىلدان بەرى كورشىلەس ەلدەن ميگراتسيا ۇدەرىسى بەلسەندى ءجۇ­رىپ كەلەدى. ءدال وسى كەزدە, ءبىز وبلىسقا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت سۋبۆەنتسيا­سى­نىڭ بالەندەي وسپەگەندىگىن كورەمىز. ماڭ­عىستاۋ – ورتالىق بيۋدجەتتەن ەڭ از اقشا الاتىن 3 وبلىستىڭ ءبىرى. بيىل وڭىرگە 121,9 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت حالىق سانىنا قاراپ بولىنەدى دەگەن قاعيدامەن الىپ قاراساق, ماڭعىستاۋعا قاتىستى ادى­لەت­سىزدىكتى بايقايمىز. 2023 جىلدىڭ ناۋ­رىزىندا قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19,7 ميلليون ادام بولدى. ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋدا 766,9 مىڭ ادام تۇرعان. بۇل رەتتە, وسىنشا حالقى بار ماڭعىستاۋعا 121,9 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, ودان حالقى از شىعىس قازاقستان وبلىسىنا (730 مىڭ تۇرعىن) 233,3 ميلليارد تەڭگە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا (534 مىڭ تۇرعىن) 306,2 ميلليارد تەڭگە, جەتىسۋ وبلىسىنا (698,6 مىڭ تۇرعىن) 338,8 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. بۇل «ماڭعىستاۋدا مۇناي بار, وزدەرى شەشەدى» دەگەن ەسكى قاعيدانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى», دەيدى ا.ولجاەۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ءدال وسى قا­عيدا – ۇلكەن جارىلىسقا الىپ كەلە جاتىر. سەبەبى قازىر ماڭعىستاۋداعى مۇناي – بولاشاق پروبلەمانىڭ وشاعى. وزەن, قا­راماندىباس, قاراجانباس كەنىشتەرىنىڭ جاسى كەم دەگەندە 50 جىلعا تولدى. ولار وزدەرىندەگى بار قوردىڭ شامامەن 70 پا­يىزىن سارقىعان جانە جىل سايىن ولاردان مۇناي شىعارۋ قيىنداي تۇسپەك.

«بۇل رەتتە, وڭىردە جاڭا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى بويىنشا بەلسەندىلىك بايقالمايدى. 2021 جىلى جارناماسى جەر جارعان, جاڭادان اشىلعان تەپكەدەگى كەنىش ماسەلەنى شەشپەيدى. سەبەبى ودان الىناتىن مۇناي قورى 10-15 ميلليون توننانىڭ شاماسىندا. بۇل تىم از. ءوڭىر ماسەلەسىن شەشۋدىڭ سيستەمالىق جولدارى بار ما؟ مەنىڭشە, مانەۆر اياسى تار. جۇمىس بەس باعىتتا ءجۇرۋى كەرەك. ءبىرىنشى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەگى ماڭعىستاۋ ۇلەسىن ارتتىرعان ءجون. ەكىنشىدەن, جاڭا مۇناي كەنىشتەرىن ىزدەۋ, «كاسپيشەلف» سياقتى گەولوگيالىق فيرمالاردى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. ءۇشىنشى, شەتەلدەگى تەندەرلەرگە قاتىساتىن وتاندىق كومپانيا قۇرعان ابزال. ءتورتىنشى, مۇنايدان باسقا كلاستەر اشىلۋعا (تىگىن, تەپليتسالار, ماشينا قۇراستىرۋ سەكىلدى) ءتيىس. بەسىنشىدەن, سولتۇستىكتەگى شەكارالاس ايماقتاردان تەگىن جەر ۋچاسكەلەرىن تاراتۋ قاجەت. باستىسى, جاڭاوزەنمەن رەسپۋبليكالىق, ۇكىمەت دەڭگەيىندە اينالىسۋ كەرەك بولىپ تۇر», دەيدى ا.ولجاەۆ.

ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە نە كەدەرگى؟

جاڭاوزەن ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى ەكەنى تاياۋدا انىق بايقالدى. ناۋرىزدىڭ باسىندا «بەرالي مانگيستاۋ Company» جشس-ءنىڭ ءبىراز قىزمەتكەرى استاناعا كەلىپ, بىرنەشە كۇن نارازىلىق ءبىلدىردى. بۇل ماسەلە قوعامدا ۇلكەن شۋ تۋعىزىپ, اقىرى «قازمۇنايگاز» كومپانياسى جاڭاوزەنگە 33 ادامنان قۇرالعان ارنايى كوميسسيا جىبەردى. دەلەگاتسيا كاسىپورىن جۇمىسشىلارىمەن تىلدەسىپ, كاسىپوداق جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, قۇجاتتارمەن تانىسىپ, پروبلەمالاردى انىقتاماق. جالپى, الداعى ءبىر ايدا ەلوردادان اتتانعاندار 67 مەكەمەگە بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. كوميسسيا جۇمىسى 31 مامىرعا دەيىن جالعاسادى.

قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتى بىرنەشە كۇن بۇرىن «وزەنمۇنايگاز» اق لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن «بەرالي مانگيستاۋ Company» جشس باسشىلىعى 2022 جىلى مۇناي ءوندىرۋ ۇڭعىمالارىن جوندەۋگە ارنالعان اسا ءىرى كولەمدەگى قاراجاتتى قالتالارىنا باستى دەگەن كۇدىك بويىنشا تەرگەلىپ جاتىر. الايدا كومپانيانىڭ ءوزى مۇنداي ايىپتى جوققا شىعارادى.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ماجىلىسكە سايلانعان دەپۋتات ەدىل ءجاڭبىر­شين­نىڭ ايتۋىنشا, كوميسسيا تەك «وزەن­مۇنايگاز» اق مەن «بەرالي مانگيستاۋ Company» جشس اراسىنداعى داۋدى زەرتتەۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. سونداي-اق جاڭاوزەن قالاسىنىڭ ماسەلەلەرىن, «وزەنمۇنايگاز» اق مەن ونىڭ سەر­ۆيستىك كومپانيالارىنىڭ قارجى­لىق-شا­رۋاشىلىق جانە الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەرىن تولىق زەرتتەۋ قاجەت. ءتىپتى بۇكىل ماڭعىستاۋداعى جاعدايدى تولىق زەرت­تەۋدىڭ ارتىق ەتپەيتىنىن العا تارتادى.

«داۋ ادىلەتسىزدىكتەن تۋىندايدى. سون­دىقتان بارلىق تاراپپەن كەز­دەسىپ, اسىرەسە, كاسىپوداق باسشىلارى مەن جۇمىس­شىلاردىڭ ۋاجدەرىن تىڭداعان دۇرىس. ەڭبەك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى, جالاقى دەڭگەيى مەن الەۋمەتتىك كو­­مەك­تەر, ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازا­نىڭ جاڭالانۋى سياقتى ماسەلەلەرگە كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس. مۇناي-گاز اينا­لاسىنداعى كومپانيالاردىڭ وسى ماسە­لەلەردى شەشۋىنە نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟ كەلىسىمشارت سوماسى از با, الدە قار­جى­لىق مەنەدجمەنت دۇرىس ەمەس پە؟ ءبارىن انىقتاۋ كەرەك. وسى سۇراقتاردى ناق­تى انىقتاۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگانداردى, ماماندار مەن ساراپشىلاردى كوميسسيا جۇمىسىنا تارتسا دۇرىس بولار ەدى. ال جەمقورلىق فاكتىسى بار ما, ونى تەرگەۋ امالدارى كورسەتەر. جالپى, ءبىز سەبەبىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەسىپ جاتىرمىز. نەگە وسى كۇنگە دەيىن وزدەرىنىڭ ارنايى كومپلاەنس قىزمەتتەرى قايدا قارادى؟ مۇنايشىلار استاناعا كەلمەسە, دەپۋتاتتىق ساۋال جانە ارنايى حات جولداماساق, جابۋلى قازان سول كۇيىندە قالا ما؟ وسىعان جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالار, زاڭگەرلەر, ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قايدا؟ ماڭعىستاۋ­دا­عى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋگە ارنالعان قۇزىرلى ورگان­دار قايدا قاراعان؟ ءبارى كوز جۇمىپ وتىردى ما, الدە سول ۇدەرىستە بىرگە بولدى ما؟ بۇل جەردە كوميسسيا انىقتاي­تىن ەكى ۇلكەن ماسەلە بار. ءبىرىنشىسى, بۇل مەملەكەتتىڭ جۇيەسىندەگى قاتە مە؟ زاڭ­داردا كەمشىلىكتەر بار ما؟ «سامۇ­رىق-قازىنا» قورى مەن «قازمۇناي­گاز» كومپانياسىنىڭ قاتەلىكتەرى مە؟ ەكىن­شىسى, ادامي فاكتوردىڭ كەسىرى مە؟ مۇمكىن ­ەكەۋى دە ورىن العان بولار؟ جالپى, تەن­دەر اينالاسىندا جەمقورلىق ۋشىعىپ ­تۇر. ول تەك مۇناي-گاز سالاسىندا عانا ەمەس. بۇعان نۇكتە قويماسا, داۋ توقتاماي­دى», دەيدى دەپۋتات.

قورىتا ايتقاندا, استاناعا كەلىپ تالابىن جەتكىزگەن مۇنايشىلاردى جالاقى­سى جوعارى جۇمىسقا العانمەن ماسەلە تۇپكىلىكتى شەشىلمەيتىنى انىق. كۇنى ەرتەڭ وسىنداي جاعداي قايتالانباسىنا ەشكىم كەپىل ەمەس. ءوڭىر حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتپاي, جاستاردىڭ تابىسى مول مۇناي سالاسىنا قىزىعا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. ءوز كەزەگىندە, بۇل ماڭعىستاۋ مەن باسقا وڭىرلەردىڭ اراسىنا عانا جىك سالمايدى, سونىمەن قاتار مۇنايشىلار مەن قاراپايىم جۇمىس ىستەيتىندەردى الالايدى. ەندەشە, جاڭاوزەن ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت.