جارقىن بولاشاققا شاقىرادى

جالپى ەڭبەك اۋلەتى قايتىپ قالىپتاسادى؟ ءيا, ءار ادام ارتىنا كوز تاستاپ, ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىنا ءبىر ساتكە ءۇڭىلىپ قاراسا قانداي كۇي كەشەر ەدى؟ ال «قارا التىن» وندىرۋشىلەر مۇناي سالاسىنىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەدى؟ مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانىسى قايدا جاتىر. وسى تارىزدەس ءتۇيىنى كوپ, كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەندە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق قۇرىلىمدىق بولىمشەسى – «KMG Drilling & Services» جشس باس ديرەكتورىنىڭ بۇرعىلاۋ جونىندەگى ورىنباسارى اسقار نۇرجانوۆ وعان قاتىستى وي تولعاپ, اڭگىمە وربىتەدى. نۇرجانوۆتاردىڭ ەڭبەك اۋلەتىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, نەگىزىن سالۋشى ساعيدوللا نۇرجان ۇلى قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. العاش رەت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. جىلدار جىلجىپ, ءبىلىم ۇياسىمەن قوشتاسار كەز دە جەتتى. «اكەمنىڭ ايتۋىنشا, اتا-اناسى ونىڭ وقۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق جاساپ, باقتاشى بولساڭ دا جەردە قالمايسىڭ دەگەن ەكەن», دەيدى اسقار نۇرجانوۆ. ەستىگەنىن ەسىنە العانى عوي. دەگەنمەن, ساعيدوللا ايتقانىنان قايتپاي, اكە-شەشەسىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي, گۋرەۆتەگى تەحنيكۋمنىڭ قابىرعاسىنان ءبىر-اق شىقتى. تالابى تاۋداي جاس تەحنيكۋمدى تابىسپەن ءتامامداپ, قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا ۇزدىك اتاندى. مۇنى دا مىسە تۇتپاي, تاعى دا وقۋ ىزدەپ ماسكەۋ قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىردى. جىگەرلى جىگىتتىڭ جولى بولىپ ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىنا بىردەن قابىلداندى. سول كەزدەگى الپاۋىت ەلدىڭ استاناسىنداعى شوقتىعى بيىك وقۋ ورداسىندا ءبىلىمى مەن بىلىگىن بارىنشا جەتىلدىرىپ, وزگەلەرگە قىر بالاسىنىڭ كىم ەكەن­دىگىن ناقتى ىسىمەن دالەلدەدى. ۋاقىت ءوتىپ جات­تى, وقۋدى ويداعىداي اياقتاپ, ەلگە ورالىپ مۇناي كاسىپشىلىكتەرىندە ماڭداي تەرىن تام­شىلاتىپ ەرىنبەي ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ, قاتار­داعى قاراپايىم ينجەنەردەن گۋرەۆ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ءبىرسىپىرا مۇناي-گاز ءوندىرۋشى كاسىپورىندارىندا ساتى­لاپ ءوسىپ وتىردى. «جەتىبايمۇناي», «وزەن­مۇناي», «پرور­ۆامۇناي» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقار­ما­لارى­نىڭ باسشىسى, «قازاقستانمۇناي» بىرلەس­تى­گى­نىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ءمىنسىز اتقار­دى. ساعيدوللا نۇرجانوۆ پارتيالىق جۇمىستا دا ىسىلىپ, شيراق جۇمىس ىستەدى. ماقات اۋداندىق پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, گۋرەۆ وبلىستىق كاسىپتىك وداقتار كەڭەسىن شەبەرلىكپەن باسقاردى. تۇرمىسى ءتاتتى, ءىسى ءساتتى جالعاسىپ جاتتى. ەلگە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, كوپتەگەن ماراپاتتى يەلەنىپ, باسقا دا ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماداقتالدى. كەۋدەسىنە جارقىراتىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى اتاعىنىڭ توسبەلگىسىن تاقتى. – اكەم ەل-جۇرتقا كەڭىنەن تانىمال ەدى, جارىقتىق اڭگىمە-ءازىل ايتقاندى اسا جاقسى كورەتىن. وتىرعان جەرىنىڭ ءسانى  مەن ءارىن كەلتىرىپ, رەتىنە قاراي اندەتىپ كوپتىڭ كوڭىل-كۇيىن كوككە كوتەرەتىن, – دەيدى اسقار ساعيدوللا ۇلى. اكەسىن ءالى كۇنگە ساعىناتىنى كوزىنەن كورىنىپ تۇردى. ەندى الداعى ەكى جىلدان كەيىن اسقار نۇرجانوۆ تا ءومىرىنىڭ اسقارالى اسۋى – 60 جاسقا شىعادى. الايدا توي تۋرالى ءسوز ايتۋ ءالى ەرتەرەك. ويتكەنى, نۇرجانوۆتىڭ قازىرگى كەزدەگى بار ويى – ءوندىرىستى قالاي ورلەتسەم دەگەنگە سايادى. سوندىقتان دا وسى باعىتتا تىنباي ىزدەنىپ جۇرگەن جايى بار.مىندەت ۇدەسىنەن شىعىپ, دىتتەگەنىنە جەتىپ جاتسا, قانجىعاسى مايلانىپ ولجالى بولاتىنى انىق. قاشاندا بيىك بەلەس­تەرگە ۇمتىلعان اسقاردىڭ تاسى البەتتە ورگە قاراي دومالاي بەرەتىنى ءسوزسىز. ول اكە اماناتىنا, ەڭ باستىسى – ازاماتتىق پارىزىنا نۇقسان كەلتىرمەي, ادالدىق پەن ادىلدىكتى تۋ ەتىپ تۋرا جولدان تايماۋدى بەك ۇستانعان. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەمەكشى, ەكى قىزى دا جوعارى وقۋ ورنىن وزىق ءبىتىردى. بۇل كۇندەرى ءبىرى پەداگوگ, ەكىنشىسى اۋديتور. شاڭىراق قۇرىپ, بەرەكەلى ءومىر كەشۋدە. بيىلعى كۇزدە نۇرجانوۆتاردىڭ كەنجە قىزى تۇرمىسقا شىعادى. ءسويتىپ, تىرلىگى تاماشا, ءتۇتى­نى ءتۇزۋ اۋلەتتىڭ قۇرامى ءۇشىنشى كۇيەۋ بالا­مەن تولىعادى. بۇيىرتسا, بۇل ۇيدە دۇركىرەپ توي وتەدى. اڭگىمە بارىسىندا اڭعارعانىمىز, اسقار قىزدارىنا قاتتى ريزا ەكەن. ۇشەۋى دە ونەگەلى ءوسىپتى. جوعارى وقۋ ورنىندا ۇنەمى زەرەكتىك تانىتىپ, الدىڭعى قاتاردا ءجۇرىپتى. قوعامدىق جۇمىستاردان دا قالىسپاي, ءتۇرلى باستامالاردىڭ ورىستەۋىنە قامقورلىق قولۇشىن سوزىپتى. سول ءۇشىن دە العىسقا كەنەلىپتى. – قىزدارىم كاسىپ ىزدەپ, ماماندىق تاڭداۋعا كەلگەندە شەشىمدى وزدەرى كەسىپ شەشتى. ەكى كۇيەۋ بالام مۇناي كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەيدى. ال ءۇشىنشىسىنىڭ نەمەن اينالىساتىنىن تاياۋ ارادا ءبىلىپ قالارمىز, – دەيدى ول  ك ۇلىمسىرەپ. نۇرجانوۆتار اۋلەتى نەگىزىنەن جەتى اعايىندى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءبارى دە اكە جولىن قۋىپ, تىرلىكتەرىن مۇناي سالاسىندا ءتۇزىپ, جالعاستىرىپ وتىر. جەتەۋدىڭ ەڭ كەنجەسى امانتاي جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ بۇگىندە «قازمۇنايگاز-بۇرعىلاۋ» كومپانياسىنىڭ بۇرعىلاۋ جانە تامپوناجدى ەرىتىندى زەرتحاناسىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ال, سۇندەت نۇرجانوۆ «ەمبىمۇنايگاز» اق-تا باس مەحانيك, ودان كەيىنگى ماحامبەت وسى كاسىپورىندا كۇردەلى قۇرىلىس ءبولىمىن باسقارادى. نۇرجانوۆتاردىڭ بالالىق شاعى ناعىز كوشپەلى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندەي ءوتتى. اكەلەرى جۇمىس بارىسىمەن قالادان دالاعا, ويدان قىرعا ءجيى قونىس اۋداراتىن. ارينە, مۇن­دايدا بۇكىل وتباسى دا كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن. – تالاي قالاداعى مەكتەپ ەسىگىن اشىپ وقۋىما تۋرا كەلدى. ونىنشى سىنىپتى سولاردىڭ بىرىندە ءبىتىردىم, – دەيدى اسقار ساعيدوللا ۇلى. جاڭا كەنىشتەر اشىلىپ, ءوندىرىس ورىندارى بوي كوتەرىپ جاتقان تۇستا كوش كەرۋەنىنىڭ كوبەيەتىندىگى زاڭدى قۇبىلىس. ونىڭ جادىندا سول ۋاقىتتاعى جاڭاوزەن, جەتىباي, شەۆ­­چەنكو, گۋرەۆ, قۇلسارى, قاراتون قالالارى جانە شالعايداعى شارۋا جايلاعان اۋىل-ايماق­تار­دىڭ كورىنىسى ءالى كۇنگە جاقسى ساقتالىپ قالعان. – اۋەلى باستا مەن قۇرىلىسشى بولعىم كەلدى, – دەپ اسقار نۇرجانوۆ كوكجيەككە ۇزاق قادالدى. – بىراق اكەم ەڭبەك اۋلەتىن, ونىڭ ساباقتاستىعى مەن ءداستۇرىن جالعاستىرۋدى قاداپ ايتقاننان سوڭ قالاۋىمدى تانىتىپ الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا تۇسۋگە بەل بۋدىم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلى ينستيتۋتتى زور ىنتامەن اياقتاپ, قولىنا تاۋ-كەن ينجەنەرى ديپلومىن ۇستاپ سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىنا ورالىپ, ءتۇرلى جۇمىستاردىڭ قۇلاعىندا وينادى. ءومىر-وزەن اعىسىن ەشقاشان توقتاتپاق ەمەس. ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەتپەي قويمايدى. سوعان سايكەس ادام دا ءار نارسەگە بەيىمدەلەدى. ماسەلەن, كەيبىر جاس ماماندار ەڭبەك جولىن قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ باستاۋدى ماقۇل كورەدى. ءبىر جاعىنان بۇل دا دۇرىس شىعار. وتكەن شاققا اينالعان ول كەزدىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىگى بولعان ەدى. سوندىقتان دا وتباسىلىق ءداستۇردى ۇزبەي جالعاستىرۋ ماقساتىندا  اسقار نۇرجانوۆ الدىنا تاۋداي تالاپ قويىپ, بيىك بەلەستەردى ءساتتى باعىندىردى. – كاسىپشىلىكتەگى العاشقى جۇمىسىمدى ءۇشىنشى دارەجەلى بۇرعىلاۋشى بولىپ باستادىم. ىسكە توسەلىپ ءتورتىنشى دارەجەسىنە دە جەتتىم. ەكى جىل بويى التىنشى دارەجەلى بۇرعىلاۋشى رەتىندە قايناعان قىزۋ ەڭبەكتىڭ ورتاسىندا ءجۇردىم, – دەپ ماقتانىشىن جاسىرمادى اعىنان جارىلىپ. تياناقتى ءىس اتقارىپ, مول تاجىريبە جيناق­تاعان وعان اقىرى مۇناي سالاسىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇرعىلاۋ شەبەرى مىندەتى جۇكتەلدى. تەڭىز, كورولەۆ, ورتالىق-شىعىس پرورۆا, سولتۇستىك قولتىق, باتىس پرورۆا كەن ورىندارىنىڭ قىرتىسىنا بۇرعى سالعان بۇرعىلاۋشىلارعا باس-كوز بولىپ باسقارعان اسقار ساعيدوللا ۇلىنا جاڭا قىزمەت ونشا قيىنعا سوقپادى. كاسىبىنىڭ قىزىعى مەن قيىندىعىنا, اسىرەسە شىجىعان شىلىڭگىر اپتاپتا, قاقاعان قىتىمىر ايازدا قاباق شىتپاي جۇمىس اتقاردى. اسقار نۇرجانوۆتان وسى تۋرالى سۇراعانىمىزدا سوزگە ساراڭدىق تانىتتى. – وزگە ارىپتەستەرىم سەكىلدى مەن دە قىزمەت باسپالداعى بويىنشا ورلەدىم, – دەدى قىسقا قايىرىپ. – كەيىن مانسابىم كوتەرىلىپ ۇڭعىمالاردى بەكىتۋ جونىندەگى ينجەنەر, اراعا ءبىر-ەكى جىل سالىپ بالىقشى بارلاۋ-بۇرعىلاۋ باسقارماسىندا ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق قىزمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلادىم. ونىڭ جالىنداعان جاستىق شاعى تۇگەل­دەي دەرلىك بالىقشى بارلاۋ-بۇرعىلاۋ باسقارماسىندا ءوتتى. اسقار مۇندا قوسشى دا, باسشى دا بولىپ ەكىپىندى ەڭبەك ەتتى. باسقارما قۇرامىندا تەرەڭ بارلاۋ-بۇرعىلاۋ بويىنشا ءۇش ەكسپەديتسيا قۇرىلعان كەزدە سونىڭ بىرىندە ءۇش جىل ۇزدىكسىز باس ينجەنەر لاۋازىمىن ىسكەرلىكپەن اتقاردى. اسىرەسە, تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋدە بۇرعى­شىلار يىعىنا قانشالىقتى اۋىرتپالىق پەن قيىندىق تۇسكەنىن تەك تاجىريبەلى مۇنايشىلار عانا جاقسى بىلەدى. * * * كەڭەستىك كەزەڭنەڭ كەيىنگى كەڭىستىكتە كۇتپەگەن وقيعالار ورىن الىپ, جۇرتشىلىقتىڭ نازارى جاڭا وزگەرىستەرگە اۋىپ, تىڭ ىستەرگە دەن قويا باستادى. 1991 جىل اسقار نۇرجانوۆتىڭ ومىرىنە ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادى. ونى «گيۋرال» اتتى جەكەمەنشىك قازاقستاندىق بىرلەسكەن كاسىپورنى جۇمىسقا شاقىردى. وسىندا ول ون جىل قاتارىنان ينجەنەر, شەبەر, كاسىپشىلىك باسشىسى قىزمەتتەرىن بىلگىرلىكپەن اتقارىپ كوزگە ءتۇستى. كوپ كەشىكپەي «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى – «قازاقويل-بۇرعىلاۋ» كومپانياسىن باسقارۋعا جىبەرىلدى. ءىرى مەكەمەدە 700 ادام جۇمىس ىستەيتىن. ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ەڭبەك ۇدەرىسىن ۇدەتتى. التى جىل باس ديرەكتور قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. اسقار نۇرجانوۆ «Dask Drilling», «سايمەنس حولدينگ» جانە «ECOS» كومپانيالارىندا دا جۇمىس ىستەدى. – اياق استىنان بىلتىر مەنى «تەڭىز-بۇرعىلاۋ» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتور قىزمەتىنە جۇمىسقا شاقىردى. كەيىن ونىڭ نەگىزىندە «KMG Drilling & Services» دەگەن جاڭا كاسىپورىن قۇرىلدى, – دەپ  اسقار ساعيدوللا ۇلى ءسوزىن ساباقتادى. – بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ مەن بۇل مەكەمەدە باس ديرەكتوردىڭ بۇرعىلاۋ جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىمەن شۇعىلدانامىن. جاڭادان قۇرىلعان كومپانيا بۇرعىلاۋ بويىنشا قىزمەت ءتۇرىن ۇسىنۋمەن اينالىسادى.  قازىرگى تاڭدا كاسىپورىن ۇجىمى سولتۇستىك كاسپيدەگى جامبىل كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىمەن اينالىسۋ ۇستىندە. ىستەرى وڭدى بولدى. ءبىرىنشى تەڭىز ۇڭعىماسى ءساتتى بۇرعىلانىپ, مۇناي بۇرقاعى شاپشىپ اتقىلادى. جاۋاپتى جۇمىس كورەيلىك ۇلتتىق مۇناي كونسورتسيۋمىمەن بىرلەسىپ قۇراستىرىلعان «Caspian Explorer» بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى ارقىلى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ەلىمىزدىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن بىرەگەي وقيعا ەكەندىگى ءسوزسىز. سەبەبى, قازاقستاندىق ينجەنەرلەر تەڭىزدە ۇڭعىمانى العاش رەت بۇرعىلاۋدى وسىندا باستادى. نۇرجانوۆتى گەولوگيالىق بارلاۋ ماسەلەسى دە بەيجاي قالدىرمايتىنى اڭعارىلدى. ونى ەمەن-جارقىن اڭگىمە بارىسىندا انىق بايقادىق. مۇنايشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىرازدان بەرى گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنا كوزقاراس كۇرت تومەندەپ, وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشكەن. ەندى, مىنە, بارلاۋ سالاسىنىڭ باعى جانىپ, كوكجيەگى اشىلىپ, جارقىن بولاشاعى قول بۇلعاپ تۇرعانداي كورىنەدى دە تۇرادى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى بارلاۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ, ونىڭ ورىندالۋىن باستى نازارعا العان. بۇعان اسقار نۇرجانوۆ بالاشا قۋانادى. قۋانباي قايتسىن. كەن قورىن انىقتاماي كەلەشەكتە ءوندىرىستى كەڭىنەن ورىستەتە المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءبىر كۇندىگىن ەمەس, مىڭ كۇندىگىن, ءتىپتى الداعى سان عاسىرىن قازىردەن ويلاعان وزادى. بۇل ومىرلىك شىندىق ءارى قاعيدا. –   ءيا, وكىنىشكە قاراي, بۇل سالاعا كەزىندە جەت­­­كىلىكتى كوڭىل بولىنبەدى. ازىرگە ەسكى كەن ورىندارى نەمەسە يگەرۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا تۇرعان كەنىشتەردىڭ ارقاسىندا وندىرىسكە قاجەتتى مۇقتاجدىقتى وتەپ جاتىرمىز, – دەيدى «KMG Drilling & Services» جشس باس ديرەكتورىنىڭ بۇرعىلاۋ جونىندەگى ورىنباسارى ا.نۇرجانوۆ. – جاقىندا كەن ورىندارىن بارلاۋ ماسەلەسى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسى شىقتى. ەندى ونى ورىنداۋ باستى مىندەت بولۋى قاجەت. سوندىقتان دا ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگىن بۇرعىلاۋ كومپانياسى رەتىندە ءبىز دە جۇزەگە اسىرامىز, ياعني كۇردەلى بارلاۋ ۇڭعىمالارىن بۇرعىلايتىن بولامىز. ءبىزدىڭ كومپانيا دا اقتوبە وبلىسىنداعى ورىكتاۋ, يماشەۆ, كاسپي ماڭى ويپاتىنداعى, تورعاي بولىگىندەگى كەن ورىندارىندا بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن دامىتۋ جونىندە باعدارلاما دايىندالىپ جاتىر. بۇعان سەرۆيستىك كاسىپورىن رەتىندە ءوز ۇلەسىمىزدى ارينە قوسامىز, سوعان تاس-ءتۇيىن بەكىنىپ وتىرمىز. مۇنايشىلار اراسىندا «مۇناي – ونى ىزدەۋدى توقتاتقان كەزدە عانا تاۋسىلادى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەگەر وسى ماتەل­گە سەنسەك, وندا قازاقستاندا «قارا التىن» وندىرۋشىلەردىڭ داڭقتى اۋلەتى ءداستۇر­لى ساباقتاستىعىن ۇزاق ۋاقىت بويى جال­عاس­تىراتىنى حاق. اتا كاسىبىنە ءاردايىم ادال اۋلەتتىڭ قاشاندا جۇلدىزى جانىپ, ەڭبەك راحاتىن لايىم كورە بەرەتىندىگىنە تولىق يلاناسىڭ. قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە وڭداشەۆ, ساليەۆ, قيتۋوۆ, دوسمۇحانبەتوۆ, بولەكباەۆ, ۋاليەۆتەردىڭ وتباسىلارى مەن مۇناي-گاز سالاسىنىڭ وزگە دە اۋلەتتەرىن كوكىرەك كەرىپ, ايرىقشا ماقتانىشپەن اتاۋعا ابدەن تۇرادى. كاسىبىنىڭ ءناسىبىن ەڭبەكتەن تاپقان تارلانبوزدار كەلەشەكتە دە كەرەمەت داستۇرلەرىن ساقتاپ, جارقىن جولمەن العا قاراي قادام باسا بەرەدى. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان».