وتىرىستى اشقان م.اشىمباەۆ الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندەگى كەڭەستە بەرگەن تاپسىرمالارىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە توقتالىپ ءوتتى. پالاتا توراعاسى ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سەنات ماجىلىسپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتەتىنىن ايتتى.
«مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەردەگى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەرگە توقتالىپ, وعان ۇكىمەتتىڭ جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. سەنات پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق شەشىمدەردى ماجىلىسپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ قابىلدايدى. سونداي-اق ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇمىس بارىسىندا باسشىلىققا الىپ, ولاردى سەناتتىڭ نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە جان-جاقتى ەسكەرەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان – تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ رەجىمى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. قۇجات جونىندە سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى الىشەر ساتىبالديەۆ بايانداما جاسادى.
«شەكارانى بەلگىلەۋ جانە ونى دەليميتاتسيالاۋدان كەيىن شەكارادا ءتيىستى ءتارتىپ ورناتۋ كوزدەلەدى. بۇل كەلىسىم ارقىلى جول ماسەلەسى, وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى جاعداي جانە باسقا دا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردە تۋىندايتىن بارلىق جاعدايدى رەتتەۋ كۇتىلەدى. كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكاراداعى قاتىناستاردى قۇقىقتىق نەگىزدە قۇرۋ جانە رەتتەۋ.
مەملەكەتتىك شەكارانىڭ رەجىمى شەكارادا قولدانىلىپ جۇرگەن ەرەجەمەن مىنانداي ءتارتىپتى قۇرايدى. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك شەكارانى كۇتىپ ۇستاۋ. ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى ادامداردىڭ, كولىكتەردىڭ, جۇكتەردىڭ جانە باسقا دا م ۇلىكتىڭ ءوتۋى. ءۇشىنشىسى – مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى ۇشۋلاردى جۇزەگە اسىرۋ. ءتورتىنشى – مەملەكەتتىك شەكارادا, شەكارالىق بەلدەۋلەردە, سونداي-اق شەكارالىق سۋلاردا شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ. بەسىنشى – شەكاراداعى وقيعانى شەشۋ», دەدى ءا.ساتىبالديەۆ.
جالپى, قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىندا ءبىر شەكارا بولىمشەسى, 4 شەكارا زاستاۆاسى جانە راديولوكاتسيالىق ستانتسيالارمەن جابدىقتالعان 9 تەحنيكالىق باقىلاۋ بەكەتى, 2 وتكىزۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. كەلىسىمدە ازاماتتار مەن جۇك كولىكتەرىنىڭ شەكارادان وتۋىنە ءتيىستى جاعداي جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى نورمالار ەسكەرىلگەن.
«بۇل ءوز كەزەگىندە ەكى ەل حالقىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا وڭ اسەر ەتىپ, شەكاراشىلاردىڭ قارىم-قاتىناسىن دا رەتتەمەك. كەلىسىم قازاقستان-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ رەجىمىن بەلگىلەۋدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتۋدى كوزدەيدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك شەكارادا ءارتۇرلى شەكارالىق قاقتىعىس تۋىنداۋى مۇمكىن. ونداي قاقتىعىستاردى تاراپتاردىڭ شەكارالىق وكىلدەرى قارايدى», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى تۇراقتىلىقتى جانە شەكارا ماڭىنداعى اۋداندارداعى تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, شەكارالىق ماسەلەلەردى ءوزارا قۇرمەت, سەنىم, تەڭ قۇقىلىق, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق رۋحىندا رەتتەۋگە ىقپال ەتەدى. زاڭدى قابىلداۋ قازاقستان – تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شەكارالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق قۇجاتتا مەملەكەتتiك شەكارادا, شەكارالىق بەلدەۋلەر مەن سۋلار شەگiندە كاسىپكەرلىك, بالىق اۋلاۋ نەمەسە باسقا دا قىزمەتتى جۇرگىزۋ, قوعامدىق-الەۋمەتتىك iس-شارالار وتكiزۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. بۇل ورايدا شەكارادا قۇقىقتىق تۇرعىدان تۋىنداۋى مۇمكىن وقيعالاردى شەشۋ جولدارى دا رەتتەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريالادى. قايرات تاستەكەەۆ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى وزەكتى پروبلەما ەكەنىن ايتتى. دەپۋتاتتىڭ ۇسىنعان شارالاردىڭ قاتارىندا بولشەك ۇستەمەاقىعا مونيتورينگتى كۇشەيتۋ جانە تاۋارلاردىڭ نارىققا تۇسۋىنەن باستاپ تۇتىنۋشىلارعا ساتۋعا دەيىنگى ساۋدا ۇدەرىستەرىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى بار.
«وندىرۋشىدەن سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قۇنى نەگىزسىز 10 ەسە ءوسۋ فاكتىسى بار, بۇل رەتتە ايىرماشىلىقتىڭ باسىم ۇلەسى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنە تيەسىلى بولدى. مىسالى, ەگەر «Magnum» گيپەرماركەتىندە قانتتىڭ باعاسى 500 تەڭگە بولسا, تۇرعىن ۇيلەردە ورنالاسقان دۇكەندەردە بۇل تاۋاردىڭ قۇنى 900 تەڭگەگە جەتەدى. باعانىڭ كوتەرىلۋ سەبەبى اكىمدىكتەردىڭ ساۋدا قىزمەتىنە تۇراقتى مونيتورينگىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى دەپ سانايمىن», دەدى ق.تاستەكەەۆ.
دەپۋتات الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار مەن ءىس-قيمىل جوباسىن ازىرلەۋگە ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر جاۋاپتى ەكەنىن ەسكە سالدى.
«ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى وبلىستاردىڭ, قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, بولشەك ساۋدا ۇستەمەسىنىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگتى كۇشەيتىپ, قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. نارىقتىق تەتىكتەرگە سايكەس كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تەجەۋ بويىنشا تۇبەگەيلى جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋ قاجەت. وسى تاۋارلاردى نارىققا شىعارۋدان باستاپ, تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا ساتۋعا دەيىنگى بۇكىل ساۋدا ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
بەكبول ورىنباساروۆ جىلقى شارۋاشىلىعى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق پالاتالاردىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرۋ قاجەتتىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق «اداي» قازاق جىلقىسىن جەكە تۇقىم دەپ تانىپ, وعان رەسمي مارتەبە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, «اداي» جىلقىسى – قاتال كليماتتىق جاعدايلارعا تەز بەيىمدەلەتىن, جۇرىسكە شىدامدى ءارى توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن مىقتى تۇقىمداردىڭ ءبىرى. دەپۋتات سونىمەن بىرگە «اداي» جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە مويىنداۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرنەشە سەبەپتەردى دە اتاپ ءوتتى.
«اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 28-2-بابىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىندا تەك ەكى پالاتا جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. ءبىرىنشىسى, سپورتتىق باعىتتاعى زاۋىتتىق تۇقىمدار بويىنشا بولسا, ەكىنشىسى, ءونىم باعىتىنداعى (ەت, ءسۇت) جىلقىلاردىڭ جەرگىلىكتى تۇقىمى بولۋعا ءتيىس. الايدا قازىرگى تاڭدا ءونىم باعىتىنداعى جىلقىلاردىڭ جەرگىلىكتى تۇقىمى بويىنشا 4 پالاتا جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي پالاتالاردىڭ كوپ بولۋى سالدارىنان جىلقى تۇقىمدارىنا بەرىلگەن «تايپالىق مارتەبەلەر» مەن «كۋالىكتەر» جارامسىز دەپ ەسەپتەلىنەدى. سوندىقتان «دارا تۇقىم» دەپ تانۋعا ۇسىنىلعان جىلقىلار پايدالانۋ دەڭگەيىندەگى (اسىل تۇقىمدى ەمەس) جىلقىلار بولىپ قالا بەرۋدە», دەدى ب.ورىنباساروۆ.
سەناتور بۇل جىلقىلاردى دەربەس تۇقىمدى جەكە سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ءۇش ءونىمدى زاۋىتتان تۇراتىن جەلى قۇرعانىن ايتتى. الايدا سەلەكتسيالىق شارالاردى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا كەمىندە 300 ملن تەڭگە قاجەت. دەپۋتات ماسەلەنىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارا وتىرىپ, قازاقتىڭ «اداي» جىلقىسى حالىقتىڭ ماقتانىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى جانە بىرقاتار ۇسىنىسىن جاريا ەتتى.
«قازاقتىڭ «اداي» جىلقىسىن ءوز الدىنا دارا تۇقىم دەپ تانىپ, رەسمي «تۇقىم» مارتەبەسىن بەرۋدى سۇرايمىن. جىلقى شارۋاشىلىعى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگى حالىقتىق سەلەكتسيا جولىمەن دۇنيەگە كەلگەن «قازاق باكتريان» تۇيەسى, «ەدىلباي» قويى سەكىلدى تاريحي مال تۇقىمدارى سياقتى قازاقتىڭ «اداي» جىلقىسىن ەش كەدەرگىسىز ونىڭ تارالۋ ايماعىن بەلگىلەۋ كەرەك. قازاقتىڭ «اداي» جىلقىسى تۇقىمىنىڭ اسىل تۇقىمدىق ونىمدىك جانە سپورتتىق قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋگە جانە حالىقارالىق نارىققا شىعارۋعا باعىتتالعان پارمەندى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
اندرەي لۋكين بيزنەس-يمميگرانتتار قازاقستاندا فيرمالار اشىپ, كەيىن ەلىمىزدەن كەتىپ, وزدەرى قۇرعان كومپانيالاردى جالعان شوت-فاكتۋرالار جازۋ, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ جانە قاراجاتتى كولەڭكەلى اينالىمعا شىعارۋ ءۇشىن پايدالاناتىنىن ايتتى. سەناتور پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە فيرمالاردىڭ اۋديتورلىق تەكسەرۋلەرىن جانە بيزنەس-يمميگرانتتارمەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر دە بار.
«بيزنەس-يمميگرانتتاردىڭ ۆيزاسىز 198 كومپانياسىندا 4 ملرد تەڭگە بەرەشەگى بار. 1,5 مىڭنان استام كومپانيا تىركەۋ ورنىندا جوق جانە 2 مىڭعا جۋىق فيرما جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل تولىق دەرەك ەمەس. مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى زاڭدى تۇلعانى قۇرۋ كەزىندە زاڭنامالىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرۋىنە بايلانىستى ونى تاراتۋعا تالاپ قويۋعا قۇقىلى. زاڭدى تۇلعانى قۇرعان شەتەلدىكتىڭ بيزنەس-يمميگرانت ۆيزاسىن الماۋى – وسىنداي بۇزۋشىلىقتىڭ ءبىرى. الايدا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار وبلىستار مەن قالالاردا بەلگىلەنگەن زاڭدى تۇلعانىڭ مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتۋىن تانۋ شارالارى جالپىعا بىردەي قولعا الىنباعان», دەدى سەناتور.
حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى شەتەلدىكتەردىڭ بيزنەس-يمميگرانت ۆيزاسى بولماسا دا, زاڭدى تۇلعانى تىركەۋدەن وتكىزۋدى جالعاستىرۋ فاكتىلەرى قيىندىق تۋعىزادى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان سالالىق نورماتيۆتىك اكتىلەردەن باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزدەردىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
«قالىپتاسقان جاعداي شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ كۇماندى زاڭدى تۇلعا قۇرۋىنا ىقپال ەتەدى, ولار كەيىننەن قارجىسىن كولەڭكەلى اينالىمعا شىعارۋ سحەمالارىندا قولدانۋى ابدەن مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى بيزنەس-يمميگرانتتارعا سالىق سالۋ جانە كوشى-قون ماسەلەلەرى بويىنشا ۆەدومستۆولىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, بۇكىل ەل بويىنشا بيزنەس-يمميگرانتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن سالىق تولەمدەرى مەن زاڭدى قىزمەت جۇرگىزۋ تۇرعىسىندا كومپانيالار مەن فيرمالارعا اۋديتورلىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋدى, سونداي-اق بيزنەس-يمميگرانتتارمەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ جونىندە زاڭنامالىق تۇزەتۋلەرگە باستاماشىلىق جاساۋدى ۇسىنامىن», دەدى دەپۋتات.
تالعات ءجۇنىسوۆ ۇكىمەتتى «كوكشەتاۋ تاجىريبەلىك-وندىرىستىك شارۋاشىلىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەڭگەرىمىنە نەمەسە وقۋ ورنىنا سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋگە ىقپال ەتۋگە شاقىردى.
ساكەن ارۋباەۆ قازاقستانداعى, اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى يرريگاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قايتا قۇرۋ جونىندەگى جوبالاردىڭ تۇراقتى قارجىلاندىرىلماۋىن سىنعا الدى. دەپۋتات اتالعان جۇمىستى اياقتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ءتيىستى قاراجاتتى قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
