دەپۋتاتتار «كەدەندىك ءترانزيتتىڭ كەدەندىك راسىمىنە سايكەس تاۋارلاردى تاسىمالداۋ (تاسۋ) كەزىندە كەدەندىك باجداردى, سالىقتاردى, ارنايى, دەمپينگكە قارسى, وتەماقى باجدارىن تولەۋ جونىندەگى مىندەتتى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى قولدانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى. بۇل قۇجات جونىندە پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاسادى.
«جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعىتتارى بەكىتىلدى. ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا تاۋارلار ءترانزيتىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە تاۋارلار ءترانزيتى كەزىندە كەپىلدى تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ.
وسى جۇمىس اياسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا تاسىمالداردى قاداعالاۋ ءۇشىن ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى جانە راتيفيكاتسيالاندى. قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاۋدان ءوتۋ ءۇشىن ماجىلىسكە ەنگىزىلدى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك ءترانزيتىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى تۋرالى» كەلىسىمنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءۇش قۇجات تا كەدەندىك راسىمدەردى وڭايلاتۋعا جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋعا باعىتتالعان. ۇسىنىلعان كەلىسىمگە 2022 جىلعى 19 ساۋىردە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قول قويعان.
«بۇل كەلىسىم ترانزيت كەزىندە تاۋارلاردى تاسىمالداۋعا بايلانىستى كەدەندىك راسىمگە سايكەس كەدەندىك جانە وزگە دە تولەمدەردى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتى ورىنداۋدى باستى قامتاماسىز ەتۋدى قولدانۋ ەرەكشەلىكتەرىن بەلگىلەيدى. كەدەندىك راسىمگە سايكەس كەدەندىك جانە وزگە دە تولەمدەردى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءتاسىلى رەتىندە كەپىلگەرلىكتى قولدانۋ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايدى.
كەلىسىمدە ايقىندالعان شارتتارعا سايكەس كەلەتىن دەكلارانتتاردىڭ باستى قامتاماسىز ەتۋدى جالپى قامتاماسىز ەتۋ سوماسىنا قاراعاندا از مولشەردە ۇسىنۋ مۇمكىندىگى بەلگىلەنگەن. بۇدان باسقا, قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىم كەپىلگەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, كەپىلگەرلەردى ۇلتتىق كەپىلگەرلەر دەپ تانۋدىڭ جالپى شارتتارى جانە ولار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. مىسالى, كەپىلگەردىڭ مىندەتتەمەلەرى كەدەن ورگاندارى الدىنداعى مىندەتتەمەلەردىڭ كولەمىنەن ارتىق بولۋى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردە اۆتورلىق قۇقىق پەن ساباقتاس قۇقىقتار وبەكتىلەرىنە قۇقىقتاردى ساقتاۋ جانە قورعاۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردە, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتە اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىنە جانە ساباقتاس قۇقىقتارعا قاتىستى قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا قارسى ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن قۇرۋ جونىندەگى شارالاردى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋ باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
«كەلىسىمنىڭ ماقساتى – زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, وسى سالادا زاڭ بۇزۋعا جول بەرمەۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋ, سونداي-اق اقپاراتپەن, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىمەن الماسۋ. تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى اراسىندا سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ارقىلى وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جوسپارى ەسكەرىلگەن. بۇل كەلىسىم تسيفرلىق ورتادا اۆتورلىق قۇقىقتى جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى ساقتاۋ ءارى قورعاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى دامىتۋ اياسىندا بەكىتىلدى.
ماسەلەن, 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ليتسەنزيالانباعان 24 شەتەلدىك ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالدى. 2021 جىلى وسىنداي 40 ينتەرنەت-رەسۋرس بەلگىلى بولدى. ولار تۋرالى اقپارات بۇعاتتاۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ءۇشىن «كيبەرنادزور» اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. كەلىسىم تسيفرلىق ورتادا زياتكەرلىك قۇقىقتاردى ساقتاۋ جانە قورعاۋ سالاسىندا بولاتىن پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جالپى تاسىلدەرىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەلىسىم اياسىندا قامتىلعان تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ تمد اياسىندا زياتكەرلىك مەنشىكتى قۇقىقتىق ساقتاۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتارالىق كەڭەسكە جۇكتەلگەن. تاراپتار ىنتىماقتاستىقتى وزدەرىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى ارقىلى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ادىلەت مينيسترلىگى, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, جوعارعى سوت ەسكەرىلگەن», دەدى ا.ەسقاراەۆ.
بۇدان بولەك, ءماجىلىس كوميتەتتەرى ەكى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, قۇجاتتار مەملەكەتتىك كورپوراتسيا ماسەلەلەرىنە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قازاقستاننىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنداعى قىزمەتىنە ارنالعان.
دەپۋتات قازىبەك الىشەۆ نەسيەلەر مەن ليزينگ بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى ماسەلە كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, نەسيەلەر بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسى 17 پايىزدان 24 پايىزعا دەيىن وسكەن. مۇنىڭ 6 پايىزىن شارۋاشىلىقتار تولەيدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى نەسيەلەر مەن ليزينگتەر بويىنشا سىياقىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر قيىندىقتارعا تاپ كەلىپ وتىر. سەبەبى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جوقتىعى نەمەسە تاپشىلىعى سۋبسيديالاردى ۋاقتىلى تولەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان شارۋاشىلىقتار نەسيەلەر بويىنشا سىياقىنى ءوز اينالىم قاراجاتىنان تولىق كولەمدە تولەۋگە ءماجبۇر. تولەمدەر بويىنشا مىندەتتەمەلەردى كەشىكتىرگەن جاعدايدا كاسىپكەرلەر جوسىقسىز كليەنتتەر تىزىمىندە كورسەتىلەدى جانە سۋبسيديادان تولىعىمەن ايىرىلادى. جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى تاراپىنان مىندەتتەمەلەرىنىڭ مەرزىمىنىڭ وتۋىنە جانە مەملەكەتكە قاتىستى شاعىمدارعا الىپ كەلەدى», دەدى ق.الىشەۆ.
نارتاي سارسەنعاليەۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا, باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا جولداعان ساۋالىندا بالالار اراسىنداعى الىمجەتتىك ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. كەيىنگى كەزدە ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعالاردى ءتىزىپ شىققان دەپۋتات ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزدا قازاق ەلىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان قايعىلى جايتتاردان باستاۋعا ءماجبۇرمىز. قارالى اقپاراتتار لەگىن وسىندا وتىرعان بارشاڭىز ەستىپ بىلدىڭىزدەر. وقۋشىلار مارقۇم بولدى, ولاردى ولتىرگەن قىلمىسكەرلەر دە وقۋشى بولىپ شىقتى.
كەشە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەگە قاتىستى «تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – جاس ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگى. بالالارعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستار جيىلەپ كەتتى. مۇنداي وقيعالار مەكتەپتە, كوشەدە, ءتىپتى, ۇيدە بولىپ جاتىر. سوراقى جاعدايلار وقۋشىلاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالاسىنا قورلىق كورسەتىپ, ونىڭ ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتادى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ءالسىز. جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك», دەدى. ەندەشە بۇل ماسەلەنى دەرەۋ شەشەتىن كەز كەلدى. الىمجەتتىكتىڭ كوبەيۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن ماماندار پاندەميا ۋاقىتىندا ونلاين وقىعان وقۋشىلاردىڭ كەيىن ورتاعا ەركىن بەيىمدەلىپ كەتە الماۋى. قازىر سونىڭ سالدارىن كورىپ وتىرمىز», دەدى ن.سارسەنعاليەۆ.
دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى ءاربىر ءۇشىنشى وقۋشىعا الىمجەتتىك جاسالادى ەكەن. وسى ورايدا, باس پروكۋراتۋرادان جان تۇرشىگەرلىك الىمجەتتىك ىستەرىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, ايىپتىلاردىڭ جازادان قۇتىلىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋدى سۇرادى.
«الىمجەتتىك فاكتىلەرىن بىلە تۇرسا جاسىرىپ قالعان قىزمەتتەگى ازاماتتاردى دا جازاعا تارتۋ كەرەك. وعان قوسا, بالالاردى قورلاپ جاتقان كەزدە اراشا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا سول ارەكەتتەردى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ جاريالاعان ادامداردى دا جازالاۋ قاجەت. جانە ايىپتى وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارى دا ءتيىستى جازاسىن الۋى كەرەك», دەدى ن.سارسەنعاليەۆ.
سونداي-اق مەكتەپتەگى بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پسحيولوگتەردىڭ سانىن ارتتىرىپ, ءتيىستى جاعداي جاساۋدى, مەكتەپ ينسپەكتورىن قايتارۋدى, وقۋشىنىڭ ساباق ۇستىندە ۇيالى تەلەفون ۇستاۋىن شەكتەۋدى ۇسىندى.
ولجاس قۇسپەكوۆ ءوز ساۋالىندا ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان قازا تاپقانداردىڭ سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندا جىل سايىن 10-15 مىڭ جول-كولىك وقيعالارى تىركەلىپ, سالدارىنان 2 مىڭعا جۋىق ادام قازا تابادى.
«ياعني جىل سايىن جول ۇستىندە ۇلكەن ءبىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جوق بولىپ كەتۋىمەن پارا-پار. 30 جىلدا جول اپاتىنان قايتقانداردىڭ سانى اۋعان سوعىسىندا قازا تاپقان كسرو اسكەر سانىنان 4 ەسە اسىپ وتىر. جول اپاتى سالدارىنان تۋىندايتىن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ كولەمى جىلدىق جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 3 پايىزدى قۇرايدى. وكىنىشتىسى, جول اپاتىنان قازا تاپقانداردىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ وتىر.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ كوبەيۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ەمتيحاندى تاپسىرماي-اق جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ەش كەدەرگىسىز وپ-وڭاي الۋ مۇمكىندىگى. «ونداي كومەكتى ەمتيحاندى وتكىزۋدى ۇتىپ العان مەردىگەر كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى دە, مامانداندىرىلعان حقكو قىزمەتكەرلەرى دە ۇسىنىپ ءجۇر. جىل سايىن جول ەرەجەلەرى ەمتيحانىن تاپسىرۋشىلاردىڭ سانى ورتاشا ەسەپپەن 424 مىڭ ادامدى قۇراسا, ەڭ تومەنگى جوبامەن ولاردىڭ 10 پايىزى – 42 مىڭ ادام كۋالىكتى ساتىپ السا, ساتۋدان تۇسكەن قاراجاتتىڭ كولەڭكەلى اينالىمى جىل سايىن 8 ملرد تەڭگەدەن اسادى», دەدى و.قۇسپەكوۆ.
دەپۋتات ادام ولىمىنە اكەلەتىن وسىنداي قىلمىستاردىڭ ورشۋىنە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا ەمتيحان قابىلداۋدىڭ ءۇشىنشى تۇلعاعا زاڭسىز نەگىزدە بەرىلگەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ونى نارىققا بەرۋ تۋرالى شارت ەشقانداي زاڭدا قاراستىرىلماعان. مەردىگەر كومپانياعا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قۇرىلعىلارعا قويىلاتىن تالاپتار ەسكەرىلمەگەن.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ادام ولىمىنە اكەپ سوعاتىن جول-كولىك وقيعالارىن ازايتۋعا جانە وسىعان جول بەرەتىن سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلگەندىكتەن, بۇل مەملەكەت قىزمەت ءتۇرىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قۇزىرەتتىلىگى اياسىنان الىپ تاستاۋ ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر, تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىكتەرى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەسشى ورگان قۇرۋ كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرى بار تاۋەكەلدەرگە تۇبەگەيلى تالداۋ جاساپ, بولاشاقتا ولاردى بولدىرماۋ جايلى مەحانيزمدى ەنگىزۋدى, اتالعان مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرىن باسەكەلەستىك جاعدايىندا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىن ساقتاي وتىرىپ نارىققا بەرۋدى ۇسىنامىن», دەدى دەپۋتات.
