ال وسىنداي تەكتى اۋلەتتەن شىققان, ۇلىلاردىڭ ۇرپاعى بولعان ابدۋلماناپ مەدەۋ ۇلى ورازباي دا تەگىن ادام ەمەس. ونىڭ اكەسى مەدەۋ مەكتەپ اشىپ, بالا وقىتقان قازاق دالاسىنداعى زيالىلاردىڭ ءبىرى بولىپتى. ءتىپتى ونىڭ الاش قايراتكەرلەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا جاقسى بولعانى شىندىق. وسىنداي تەكتى اتانىڭ, ءبىلىمدى اكەنىڭ تۇياعى ابدۋلماناپ ەلىمىزدەگى ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان عالىم ەدى.
الماتى قالاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ابدۋلماناپ ورازباەۆتىڭ قولجازبالارى مەن سۋرەتتەرى ساقتاۋلى تۇر. سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان ول 1922 جىلى 20 شىلدەدە بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اباي اۋدانى شۇناي بەكەتىندە ءومىر ەسىگىن اشقان. عالىمنىڭ بالا كەزىندە حات تانۋىنا ابايدىڭ نەمەرەسى اقيلا كومەكتەسكەن ەكەن. سەبەبى ول ابدۋلماناپتىڭ ۇلكەن اعاسى سانيازعا تۇرمىسقا شىققان ەدى. ابدۋلماناپ 1940 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋى سۇراپىل سوعىسقا تۇسپا-تۇس كەلگەن ول ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ومبىداعى فرۋنزە اتىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە بارادى. 1942 جىلى تامىز ايىندا ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, 45-ءشى شورس اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت وتەيدى. 1948 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسىپ, تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ارحەولوگيا بولىمىنە اۋىسادى.
ول تاس, قولا داۋىرىنەن باستاپ, تۇركى قاعاناتى داۋىرىنە دەيىنگى جانە ورتا عاسىرلارداعى شاھارلاردى زەر سالا زەرتتەپ, اقتوبە ءوڭىرى مەن بالاساعۇن قالاسىنىڭ ەجەلگى قونىسىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. «وتاندىق تاريحىمىزدى زەرتتەۋگە, وتاندىق ارحەولوگيا مەن ەتنولوگيانىڭ دامۋىنا ابدۋلماناپ ورازباەۆ زور ۇلەس قوستى», دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول بورانباي ۇلى.
ابدۋلماناپتىڭ اكەسى مەدەۋ ءوز ەلىنە, اينالاسىنا سىيلى ادام بولعاندىقتان, كەزىندە ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ونىڭ ۇيىنە تۇستەنىپتى دەگەن دەرەكتەر دە كەزدەسەدى. سونىمەن بىرگە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەڭەسىمەن وكپە دەرتىنە شالدىققان سۇلتانماحمۇتتىڭ مەدەۋدىڭ ۇلى سانيازدىكىنە بارىپ جايعاسىپ, قىمىز ءىشىپ ەمدەلگەنى دە تاريحي شىندىق. ال مەدەۋ مەن ابايدىڭ ۇلى تۋراعۇلدىڭ جاقىن قۇدا بولعانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
ۇيىنەن ۇلىلار ۇزىلمەگەن, جاستايىنان جاقسىنى كورىپ وسكەن ابدۋلماناپ قازاقتان شىققان العاشقى ارحەولوگتەردىڭ ءبىرى بولاتىن. ال مەدەۋدىڭ تاعى ءبىر ۇلى قابىش مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولىپ, ا.ن.سىزعانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن باسپا اۋرۋىن ەمدەۋگە بايلانىستى قۇرىلعان ەكسپەديتسياعا قاتىسادى. وكىنىشكە قاراي, نەبارى قىرىق جاسىندا ومىردەن وزعان. مەدەۋدىڭ ءبىلال, ماۋكىل دەگەن ۇلدارى دا ءبىلىمدى ازامات بولىپ وسەدى.
زەرتتەۋشى ەركىن راحمەتۋللين «ويراندالعان ورازباي وتباسى» اتتى ماقالاسىندا مولدابەك جانبولات ۇلىنىڭ «توبىقتى-شىڭعىستاۋ شەجىرەسىنە» سىلتەمە بەرىپ, مىناداي دەرەكتەردەن ءۇزىندى كەلتىرەدى: «اباي كەمەلىنە كەلىپ, اقىلى مەن ابىرويى بار قازاققا ءماشھۇر كەزىندە جەتىسۋدىڭ جالايىر ەلىندە جۇرت «جامەڭكە اعا» دەپ اتاپ كەتكەن جالمەندە دەيتىن ابىرويلى قاريا بولىپتى. جامەڭكە قارتايعان شاعىندا «ارمانىم, سەمەي ەلىندەگى قۇنانباي ۇلى اباي اقىندى كورگىم كەلەدى. ول كىسى «ۇيات كىمدە بولسا – يمان سوندا» دەپتى. ۇيات دەگەنىمىز ادامگەرشىلىك بولسا, ادامگەرشىلىكتىڭ بار سيپاتىن اباي دەپ بىلەمىن» دەپ, ۇلدارىن ەرتىپ شىڭعىستاۋعا جول تارتىپتى.
الىستان ارنايى كەلگەن قۇرمەتتى مەيمانىنا اباي جەكە ءۇي تىگىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپتى. اباي ەلىندە ءبىر اي جاتقان جامەڭكەگە اباي قايتارىندا: «اعا, بۇيىمتاي ايتىپ, قالاعانىڭىزدى الىڭىز» دەگەندە, جامەڭكە: «قامىسقۇلاق اتىڭدى بەر» دەگەن ەكەن. «قايسى قامىسقۇلاق اتتى ايتاسىز؟» دەگەندە جامەڭكە «شوقپارداي كەكىلى بار قامىسقۇلاق» دەپ باستالاتىن ابايدىڭ ايگىلى «اتتىڭ سىنى» دەپ اتالاتىن ولەڭىن تۇگەلدەي جاتقا ايتىپ شىعىپتى.
ابايدىڭ ءوز قولىندا, قۇنانباي اۋلەتىنىڭ جىلقىلارىندا ءدال وسى ولەڭدە ايتىلاتىن سايگ ۇلىك تابىلماعاندىقتان, قوناعىن تاعى ءبىر جۇما ايالداتىپ, بەس بولىس توبىقتى ەلىنە جىبەرىپ, ولەڭدەگى سىنعا ساياتىن ات ىزدەتىپتى. ودان دا شىقپاعان سوڭ, وزىمەن اراز, توعىز مىڭ جىلقىسى بار ورازبايعا: «ەل نامىسى – ەر نامىسى بولعاندا, ەر نامىسى – ەل نامىسى بولماي ما ەكەن؟ ءوزىم ءمىنۋ ءۇشىن ەمەس, توبىقتىنىڭ قوناعىنا سىيلاۋ ءۇشىن سۇراتىپ وتىرمىن. ورازەكەڭ ءبىر تايىن اياماسىن» دەگەن سالەممەن كىسى جىبەرىپتى.
سالەمدى ەستىگەن ورازباي: «اعايىن اششى, مال تۇششى دەسەم, مەن ورازباي بولامىن با؟ جاتتان ساعى سىنباسىن» دەپ, وڭكەي سايگ ۇلىك بولەك باعىلاتىن بەس قوس جىلقى ۇيىرلەرىن ارالاتىپ ءجۇرىپ ءۇش ات ۇستاتىپتى. «ابايعا ايت, قوناعى ۇشەۋ ەكەن, وسى ءۇش اتتى دا بەرسىن. وزىنە قارسى بولسام دا, اقىلى مەن اجارىنا قارسى ەمەسپىن», – دەپتى. ءۇش اتتىڭ بىرەۋىن كورىپ تۇرىپ جامەڭكە: «مىناۋ ناق سول ولەڭدە ايتىلاتىن ات ەكەن» دەپ ريزالىعىن ءبىلدىرىپتى. مىنە, ورازبايدىڭ تەكتىلىگى, جومارتتىعى.
قازاق عىلىمىندا كەنجەلەپ قالعان سالاعا ابدۋلماناپ مەدەۋ ۇلىنىڭ تىڭ ىزدەنىستەرى مەن جازعان ەڭبەكتەرى سونى سەرپىن اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول 1957 جىلدان باستاپ ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىندا اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1958 جىلى ا.م.ورازباەۆ «قولا داۋىرىندەگى سولتۇستىك قازاقستان» تاقىرىبىندا ارحەولوگ-عالىم م.پ.گريازنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى. 1967 جىلى ول «ورتالىق قازاقستاننىڭ ەرتەدەگى مادەنيەتى» اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن يەلەندى. 1971 جىلى شىلدە ايىندا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنان قازاق كسر عا پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قايتادان قۇرىلعان ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. عالىم 1997 جىلى ومىردەن وتكەن.
اكە كورگەن ۇلدىڭ ۇلتى ءۇشىن ىستەگەن ەڭبەكتەرى بۇل كۇندەرى تاريح بەتىنە جازىلىپ قالدى. ونىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن ەمەس, عىلىم ءۇشىن ىزدەنگەن ۇرپاقتىڭ ساناسىنان تابىلسا ەكەن دەيمىز.
