كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
الاش بالاسى بەيبىت, بوستان كۇن كەشىپ جاتقان. ىلكىدەن جالعاسقان عاجايىپ سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ءتورت ت ۇلىك مالىن ورىسكە تولتىرىپ. جازىقسىز ادام قانىمەن سۋارىلعان, كەيىن ادام سۇيەگى شاشىلعان دالادا جاڭا وكىمەت ورناتپاق بولىپ قىلىشىنان قان تامىپ كەلگەن قاتىگەز, ءتىرى جاندى اياۋدى بىلمەيتىن كەڭەستەندىرۋدىڭ قارا داۋىلداي سۇراپىل لەبى ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ وتىز ومىرتقاسىن وپىرىپ, قىرىق قابىرعاسىن قاۋساتىپ, كۇيرەتە كەلدى. زاردابى ادام ايتقىسىز اۋىر بولدى. جاپپاي ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋدىڭ ءبىر مەزگىلدە اقباس تولقىندارى اسپانعا اتقان لەبىمەن جۇرگىزىلگەندىكتەن, قازاق قوعامىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەجەلگى تاريحىندا كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن الەۋمەتتىك سىلكىنىستەر باستاۋ الدى. اقمولا ءوڭىرىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ قازاقتارى تىرشىلىگىنىڭ كوزى – ءتورت ت ۇلىك مالىنان ايىرىلاتىن بولعان سوڭ ءنوۆوسىبىر, تۇمەن, ومبى, قورعان وڭىرىنە ءشىلدىڭ قۇمالاعىنداي بىتىراي شاشىلىپ كەتتى. باس ساۋعالاماۋعا بولمايتىن ەدى. مۇنداعى قىزىلداردىڭ قاھارى بەت قاراتپاي تۇرعان. جەتى قاراڭعى ءتۇندى جامىلىپ, زار ەڭىرەپ, تۋعان جەرىن تاستاي قاشقان اعايىننىڭ الدى تۇمان. كوزگە تۇرتسە كورىنبەيتىن قاراڭعى. بولاشاق نە بولماق, ءسىبىردىڭ قالىڭ قاراعايىنىڭ ىشىنەن پانا تابا الار ما؟! كوڭىل كۇپتى ەدى. جەتى اتاسىنان بەرى قۇتتى قونىس بولعان تۋعان توپىراقتا شىبىن جانىن پانالاتاتىن دارمەن جوق. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ات ارقاسىنا ءمىنىپ, اتاجۇرتىن تاستاپ, ۇدەرە كوشكەندەردىڭ نەگىزى جەتى اتاسىنان بەرى بوساعاسىنا بەرەكە بايلانعان, ىرىس ۇيىرىلگەن اۋلەتتەر ەدى.
– سوتسياليستىك قايتا قۇرۋدىڭ, ياعني ۇجىمداستىرۋدىڭ ەڭ باستى كەدەرگىسى سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا باي-كۋلاكتار بولدى, – دەيدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات وتەگەنوۆ. – 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىندا «باي شارۋاشىلىقتاردى تاركىلەۋ تۋرالى» جانە 1930 جىلدىڭ 19 اقپانىندا «بايلار مەن كۋلاكتارمەن كۇرەس. جاپپاي ۇجىمداستىرۋ جۇرگىزىلەتىن اۋداندارداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن سوتسياليستىك ۇلگىدە قايتا قۇرۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا شارالار» قولعا الىندى. ناتيجەسىن ەشكىم بولجاپ بىلمەگەن. ايتەۋىر, كەڭ قولتىق الاش جۇرتىنا زەڭگىر اسپاننىڭ استى تار بولاتىنداي زاماننىڭ كەلە جاتقاندىعىن بولماشى لەبىنەن بولجاپ بىلگەن. جالعىز مىڭدى ايداعان بايلار عانا ەمەس, سالىعىن ۋاقىتىندا تولەي الماعان قولى قىسقا ادامدار دا جاۋ بولىپ ەسەپتەلىپ, ءارتۇرلى مەرزىمگە سوتتالىپ, جەر اۋدارىلدى.
تاريحشى عالىمنىڭ ساراپتاعان دالەلدەرىنە قاراعاندا, ارحيۆ قۇجاتتارىندا ساقتالعان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردىڭ جەكە ىستەرىن مۇقيات زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولارعا ادەيى تولەي المايتىنداي ەتىپ وتە كوپ كولەمدە جەكە سالىقتار سالىنعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك, قياناتتىڭ جوسپارلى تۇردە قولدان جاسالعاندىعى كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ ولكەدەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ نەگىزگى بولىگىن كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن بي بولعان, بوساعاسىنان ىرىس كەتپەگەن بايلار, ءدىني قىزمەتكەرلەر مەن پاتشا اكىمشىلىگىندە قىزمەت ەتكەندەر قۇراعان. جەكە ىستەرىندە بىلايعى جۇرتقا ءسوزى وتەدى دەپ كورسەتىلگەن بەدەلدى, ابىرويلى ادامدار دا قىزىلدار سالعان ويراننان امان قالماپتى. ياعني بۇل ادامداردىڭ ۇستانىمى كەڭەستىڭ يدەولوگياعا سايكەس كەلمەيتىن توپ وكىلدەرى دەپ تانىلعان. ماسەلەن, 1932 جىلعى وبلىس كولەمىندەگى كۋلاكتار كاتەگوريالارى سول كەزدەگى ساياسي باسقارمانىڭ اۋداندىق ءبولىمىنىڭ قۇجاتتارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن.
– كەڭەستىك كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ قازاق قوعامىنا جاساعان قياناتى وتە اۋىر بولدى. تاريحشى عالىم ۆيكتور دانيلوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن رەسەيلىك جانە شەتەلدىك تاريحشىلار مەن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلكەن توبى دايىنداعان «كەڭەس اۋىلىنىڭ تراگەدياسى: ۇجىمداستىرۋ مەن تاركىلەۋ» اتتى جيناعىندا بۇل ماسەلە جان-جاقتى دالەلدەنىپ, قاراستىرىلعان, – دەيدى مارات وتەگەنوۆ. – ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك كوز جۇگىرتسەك, قان قاساپ قۋدالاۋ ساياساتىنىڭ كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلگەندىگىن بايقاۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا زەرتتەۋ توبى الماتى, قاراعاندى, پەتروپاۆل, استانا قالالارى مەن اقمولا وبلىسىنىڭ ارحيۆتەرىندەگى جەرلەستەرىمىزگە قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە مىڭداعان «بايلار» دەپ ايىپتالعان تۇرعىنداردىڭ ءتىزىمىن تولىقتىرىلىپ جاتىر.
قاندىاۋىز مىلتىقتىڭ قاراۋىلىنا ىلىككەن, جازىقسىز كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن الدەقايدا جەر اۋدارىلعان ادامداردىڭ ءبارى بىردەي كەڭەس وكىمەتىنە بىلەك سىبانىپ قارسى شىققان ادامدار ەمەس ەدى. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك. كەڭەستىڭ قۇرىعىنا ىلىككەن زيادەن كەنجەبولاتوۆ دەگەن ادامنىڭ ءىسى. كوكشەتاۋ اۋدانىنىڭ №10 اۋىلىندا تۇرعان. مال بىتكەن اۋلەتتىڭ باسى. اراب گرافيكاسىندا جازىلعان تۇسىنىكتەمەلەرى ساقتالعان. بەس جىلعا سوتتالعان دەگەن مالىمەت تە وسى جەردە. ال ەندى وسى جازىقسىز سوتتالعان زيادەننىڭ قانداي كىناسى بار ەدى. بار بولعانى مال بىتكەنى مە؟! قازاقستاندا باي-كۋلاكتاردى جاپپاي تاركىلەۋ ناۋقانى كەزىندە ەڭ الدىمەن سوتتالعاندار – بۇرىنعى تەكتى تۇقىمنىڭ تارماقتارى. ءبىرىنشى كەزەكتە نكۆد-نىڭ ارنايى شەشىمى, قالالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنان قۇرىلعان ۇشتىك سوت شەشىمى وسىنداي ادامدار توڭىرەگىندە شىعارىلىپتى. ولار سايلاۋ قۇقىقتارىنان ايىرىلعان. ۇزاق مەرزىمگە جەر اۋدارىلعان, ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنە جابىلعان. 1937 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ەرەكشە دۇمەپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر كۇرت كوبەيگەن. مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارالىق. اۋباكىر فازىلوۆ. ارقاعا اتى ءمالىم شورمان تۇقىمىنان. قىرىق مىڭ مال ءبىتىپتى. مۇسىلمانشا, ورىسشا ساۋاتتى بولعان. كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە كولحوزدىڭ ەسەپشىسى بولىپ تا ىستەگەن. ال مۇنداي ادامدى قانقۇمار وكىمەت تەگىن قويا ما؟ ۇستاعان, سوتتاعان. دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, سونداعى سىلتاۋى ماڭايىنا باي-كۋلاك ەلەمەنتتەرىنەن توپ جيناعان, كولحوز مۇلكىن تالان-تاراجعا سالعان, پارا العان. الپىس ءىرى قارا مالدى سويىسقا جىبەرگەن دەلىنەدى. ينەنىڭ جاسۋىنداي كىناسى جوق ادامعا تاققان بار ايىبى وسى. جازىعى جوق بولسا دا ون جىلعا سوتتالىپتى. قاراعاندى لاگەرىنە قامالعان. تاۋەكەلشىل ادام بولسا كەرەك, لاگەردەن قاشىپ شىعىپ, كوكشەتاۋ قالاسىن پانالاعان. الايدا ءتورت جىلدان كەيىن تاعى دا ۇستالعان. 1937 جىلى ۇشتىك سوتتىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, ۇكىم ورىندالعان دەگەن قۇجات ساقتالعان. ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنا قاراستى №4 اۋىل تۇرعىنى, 36 جاستاعى ومات جاتاەۆ قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابىنىڭ 7-تارماعى بويىنشا مەملەكەتتىك شارۋاشىلىققا كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن اۋەلى پەتروپاۆل ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنا جابىلىپ, ون جىلعا سوتتالىپ, قاراعاندى لاگەرىنە قامالعان. ۇجىمداستىرۋعا دەيىن 200 جىلقى, 100 قويى, 75 ءىرى قاراسى, 4 تۇيەسى بولعان ەكەن. التى جالشى ۇستاپتى. بار كىناسى وسى عانا. قاراعاندى لاگەرىندە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كەزىندە ومات جاتاەۆ وكپە اۋرۋىنا شالدىعادى. سوزىلمالى سىرقاتتىڭ سالدارىنان قايتىس بولىپتى. ومىردەن وتكەنى تۋرالى مالىمەت 1933 جىلدىڭ 15 قاڭتارىنداعى №3 قۇجاتتا تىركەلگەن. نەبارى 36 جىل عانا عۇمىر كەشكەن. مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. قۇپيا قۇجاتتاردى زەرتتەۋ بارىسىندا سان قيلى تاعدىردىڭ تالكەگىن كەزدەستىرەسىز. وقىپ وتىرىپ سول ءبىر زاماننىڭ قانشالىقتى قاتىگەز بولعاندىعىن تۇيسىنەسىز. جازىقسىز جانداردىڭ ەرتە سولعان گۇلدەرىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتكەندە ەت جۇرەگىڭىز ەلجىرەيدى.
ىلكىدەن سالتانات قۇرعان سايىن دالانى كەزگەن دولى داۋىل, قاندى قاساپ ءدىن وكىلدەرىنە دە اياۋشىلىق جاساماپتى. ماسەلەن, 1937 جىلى «قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ۇلتشىل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم قۇرعانى ءۇشىن, ۇلتشىل بۋرجۋازيالىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىن قولداپ ناسيحات جۇرگىزگەنى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن 14 ءدىني قىزمەتكەر №41 ۇكىممەن ءارتۇرلى مەرزىمگە سوتتالعان. ۇشەۋى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. وسى تاراپتاعى بار دەرەكتى سانامەن سالماقتاساڭىز, قۋدالاۋعا ۇشىراعانداردىڭ بار ايىبى باقۋاتتى ءومىر سۇرگەنىندە مە دەپ قالاسىز. ماسەلەن, 69 جاستاعى اقساقال ءابدىراحمان ماحمەتوۆ پاتشا زامانىندا مىڭعىرعان مال باققان باي, 64 جاستاعى قالي دوسىموۆ ءتورت-بەس جۇمىسشى ۇستاعان داۋلەتتى ادام, 59 جاسار سىزدىق قاليەۆ ىلكى زاماننان بەرى ىرىس ارىلماعان اۋقاتتى وتباسىنىڭ يەسى. مىنە, وسى تىزىمگە مۇقيات نازار اۋدارساڭىز, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جازىقسىز سوتتالىپ, جەر اۋدارىلعان, اتىلعان ادامداردىڭ بارلىعى دەرلىك مالدى, جاندى اۋلەتتەن.
1929 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كەڭەستىك ۇجىمداستىرۋ كوكشەتاۋ توڭىرەگىندەگى بارلىق اۋىلداردى تەگىس قامتىپ, كولحوزدارعا كەدەيلەرمەن بىرگە ورتاشا شارۋالار دا تارتىلعان. كۇشتەپ وتىرىقشىلىققا ماجبۇرلەۋ قازاقتىڭ اۋىلىمەن بىرگە سان عاسىر بويى قالىپتاسقان سالت-ءداستۇرى مەن ءتول مادەنيەتىن جۇتاڭداتىپ كەتتى. شىنتۋايتىندا, سولتۇستىك وڭىردە ۇلت جويىلۋعا شاق قالدى. سولتۇستىك قازاقستاننىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇراعان اقمولا وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ازشىلىققا اينالۋىنىڭ باستى سەبەبى, جاپپاي ۇجىمداستىرۋ مەن تاركىلەۋ ەدى. بۇل پىكىرىمىزدى ارحيۆتەگى قانى سورعالاپ تۇرعان قۇجاتتار راستايدى.
اقمولا وبلىسى
