داۋدىڭ باسى – شاڭعىنىڭ مايى

ماسەلەنىڭ ءبارى شاڭعىنى مايلايتىن پەر-پوليفتورالكيلدى زاتتان (PFAS) تۋىنداپ وتىر. ەكولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي حيميالىق ءونىم كوپ جىلدار بويى تابيعي تۇردە تاراماي, قورشاعان ورتاعا دا, ادام دەنساۋلىعىنا دا زيان تيگىزۋى مۇمكىن. اسىرەسە بەدەۋلىككە, قاتەرلى ىسىككە جانە باۋىر جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلۋى ىقتيمالدىعى جوعارى.

جالپى, شاڭعى سپورتتارىندا, اسىرەسە شاڭعىمەن جارىستا جانە بياتلوندا بىرنەشە سەكۋندتىڭ ءوزى ۇلكەن ءرول وينايدى. ال فتورلانعان مايدى جاعۋ شاڭعىمەن تەز سىرعاناۋعا جول اشادى. سوندىقتان سپورتشىلار ونى قولدانۋعا جانى قۇمار. قازىرگى تاڭدا ەۋروپادا وسى ماسەلە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قارت قۇرلىقتىڭ بەس مەملەكەتى, اتاپ ايتقاندا, گەرمانيا, نيدەرلاند, شۆەتسيا, دانيا جانە نور­ۆەگيا ەۋروپالىق وداقتى كوپتەگەن حي­ميا­لىق ونىمگە شەكتەۋ قويۋعا ۇندەپ وتىر. تىيىم سالىنۋى كەرەك تاۋارلار قاتارىندا كوسمەتيكا تۇرلەرى, ازىق-ت ۇلىك قامتامالارى جانە شاڭعى بالاۋىزى بار. قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىم فتورى كوپ PFAS بالاۋىزىمەن شاڭعى مايلاۋعا تىيىم سالعان.

ەكولوگتاردىڭ دابىل كوتەرەتىندەي ءجونى بار. ويتكەنى فتور – وتە ۋلى حيميا­لىق ەلەمەنت. الدا-جالدا ونى شەكتى مول­شەردەن كوپ قولدانسا, اعزاعا زيان كەلتىرەدى. ال مۇنداي ەلەمەنت ارتىعىمەن قوسىلعان ونىمدەر كوپ جاعدايدا دەنساۋلىققا زيان. ەندەشە, بياتلون, سنوۋبورد سەكىلدى شاڭعى باسەكەسى وتەتىن ايماقتارداعى قورشاعان ورتا دا, حالىق تا زارداپ تارتادى.

«ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا, باس­تى ماسەلە – فتور قوسىلعان مايلاردىڭ ۇزاق ۋاقىت تارالماۋى. ونداي ونىمدەر عاسىرلار بويى جويىلماۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, تاۋ شاڭعىسى كۋرورتتارىنا تاياۋ ماڭدا PFAS كونتسەنتراتسياسى ايتار­لىقتاي ارتادى», دەيدى ەكولوگ كەيت كروۋفورد. ول تاۋ شاڭعىسى مەن سنوۋبوردتا قولدانىلاتىن PFAS بالاۋىزىنىڭ اسەرىن جان-جاقتى زەرتتەگەن.

بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋدە تاۋلى كۋرورتتاردا PFAS كونتسەنتراتسياسىنىڭ جوعارىلاعانى انىقتالعان. سوندىق­تان مۇنداي حيميالىق زاتتار ادام دەنساۋ­لىعىنا اسەر ەتەدى دەگەن الاڭداۋشى­لىق تۋىپ وتىر. كەلەسى زەرتتەۋدە نورۆە­گيادا قىسقى سپورتپەن كاسىبي اينالىسا­تىنداردىڭ قانىندا PFAS دەڭگەيى ارتىپ كەتكەنىن بايقاعان. ياعني قاراپايىم حالىققا قاراعاندا 25 ەسە كوپ بولعان. سونىمەن قاتار ەۋروپالىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى بەلگىلەگەن مەجەدەن 10 ەسە جوعارى. تاعى ءبىر زەرتتەۋ نورۆەگياداعى ەڭ ءىرى سپورت دۇكەندەردەگى تانىمال شاڭعى بالاۋىزىندا PFAS كونتسەنتراتسياسى ەۋروپالىق وداق رۇقسات ەتكەن مولشەردەن 1 215 ەسە ارتىق ەكەنىن كورسەتىپ بەردى.

«ەگەر PFAS توپىراققا ءسىڭىپ, سودان كەيىن جەراستى سۋلارىنا ارالاسسا, سودان كەيىن ونى شاڭعى كۋرورتىنا جاقىن ماڭداعى ادامدار تۇتىنسا, وتە قاۋىپتى. الدا-جالدا مۇنداي حيميالىق ءونىمنىڭ شاڭىن جۇتۋ دا اعزاعا وتە زيان», دەيدى كروۋفورد.

قارت قۇرلىقتا فتورلانعان بالا­ۋىز مايعا قاتىستى داۋ تۋىنداعاننان كەيىن حالىقارالىق شاڭعى فەدەراتسيا­سى مەن حالىقارالىق بياتلون وداعى ونداي ءونىمدى قولدانۋعا تىيىم سالاتىنىن حابارلاعان. بىراق تولىققاندى دالەلدىڭ جوقتىعىنان, ونى قابىلداۋعا اسىعار ەمەس. مۇنىڭ سەبەبى مىنادا, PFAS ونىمدەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن دالەلدەۋ – كۇردەلى ماسەلە. ال بۇكىل قادامىن عىلىمي ورتانىڭ ناقتى شەشىمىنە قاراپ قابىلدايتىن ەۋروپادا ناۋقانشىلدىققا سالىنىپ كەتۋ دەگەن اتىمەن جوق. سوندىقتان قازىر حالىقارالىق ۇيىمدار عالىمداردىڭ ناتيجەسىن توسىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, كەي ساراپشىلار فتوردىڭ كوپ مولشەرى جاڭبىردان دا, مۇحيتتان دا, ءتىپتى, جۇمىرتقا مەن انا سۇتىنەن دە انىقتالعانىن العا تارتادى.

ايتپاقشى, فتورعا قاتىستى ماسەلە قازاقستاندا دا از كەزدەسپەيدى. بىلتىر الەۋمەتتىك جەلىدە پاتەرلەردە اعاتىن سۋعا فتور قوسادى ەكەن دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمە جەلدەي ەسكەن. ءتىپتى, حالىقتى ادەيى ۋلاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارادى دەپ قاڭقۋ اڭگىمەنى ودان سايىن ۇرلەي ءتۇستى. بىراق كوپ ۇزاماي-اق مۇنداي اقپاراتتىڭ جالعان ەكەنى انىقتالدى. ماماندار الىپ-قاشپا اڭگىمەدە دالەلدەر تولىعىمەن نەگىزسىز دەگەن ۇستانىمدا.