ءتۇرلى-ءتۇستى كەۋدەشەلەر, شاپاندار, كامزولدار جوعارى سۇرانىسقا يە بولسا, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان جەيدەلەرگە ابايدىڭ قارا سوزدەرىن, قاناتتى تىركەستەردى جازۋ ترەندكە اينالدى. استرونوميالىق سيپاتى بار ۇلگىلەر ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن كوز تارتادى دەسەك, گۇلدى ماتالار, ويۋ-ورنەكتى اشىق تۇستەرگە دە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. كيىم-كەشەكپەن قاتار تۇرمىستا قولدانىلاتىن ۇلتتىق بۇيىمدار دا حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەتىنە جاراپ-اق تۇر. ديزاينەرلەر حالىقتىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ دامۋى, سالت-ءداستۇرىنىڭ جاندانۋىمەن بايلانىستى بۇل ءۇردىستى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان اتاكاسىپتى قولعا الۋدىڭ زاماناۋي كەزەڭىمەن بايلانىستىرسا, ءسان الەمىندەگى وزگەرىستەرگە قاراپ ەتنوگراف-عالىمدار كۇندەلىكتى كيىم ۇلگىلەرى تەاترلانىپ كەتتى دەگەن پىكىردى ۇستانىپ وتىر.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرگى ارالىقتا زەرلەۋ ونەرىن جانداندىرىپ, اتاكاسىپتى ەلىمىز عانا ەمەس شەتەلدەردە ناسيحاتتاپ جۇرگەن ايجان ابدۋايتتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق سيپاتتاعى دۇنيەلەردىڭ زامانعا ساي بەيىمدەلىپ, سۇرانىسقا يە بولا باستاۋى حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە, ءتول تامىرىنا ورالۋىن كورسەتەدى.
– كەڭەستىك زاماندا باس كيىم, تۇرمىستىق بۇيىمداردى التىنمەن زەرلەۋ وتكەننىڭ قالدىعى, بايلاردىڭ سارقىنشاعى دەپ قابىلداندى. كەزىندە زەرلەپ تىككەن كيىمدەردى حان اۋلەتى, سۇلتاندار كيگەن. سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان زەرلەپ تىگۋ ونەرى XIX عاسىردىڭ باسىنان بەرگى ارالىقتا قولدانىستان شىعىپ قالدى. ال قازاق دالاسىنا بۇل ونەر قايدان كەلدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق, زەرلەپ تىگەتىن شەبەرلەر بارلىق حالىقتا بولعان ءارى ولار وسى سيرەك كاسىپتى ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنگەن دەۋگە نەگىز بار. التىن زەرلى بۇيىمداردا ەۋروپالىق تا, ورىس حالقىنا دا ءتان ورنەكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى, XX عاسىرعا ءتان كىلەمدەردە راۋشان گ ۇلى كەزدەسەدى. شىعىستان باستاۋ الاتىن بۇل ونەر كەيىننەن ەۋروپاعا, باتىسقا قاراي جىلجىدى. ال جاقىن كورشىلىك قاتىناستارعا بايلانىستى ورىس, باشقۇرت حالقىنىڭ زەرلەۋ ءىسى قازاق زەرلەۋشىلەرىنە اسەر ەتكەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز, – دەيدى ايجان ابدۋايت.
بۇگىنگە جەتكەن قولونەردىڭ ۇلگىلەرى قازاق دالاسىندا تەمىر, اعاش وڭدەۋمەن قاتار كيىز باسۋ, ورنەك ءورۋ, كەستە تىگۋ, تاعى دا باسقا قولونەر تۇرلەرىنىڭ قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى. دالا حالىقتارى تۇرمىسىن, فيلوسوفياسىن قولدانبالى ونەرى ارقىلى بەينەلەپ وتىرعان. بۇگىندە حالقىمىزدىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەرىنىڭ كونە ۇلگىلەرى جاڭا تىنىس الىپ, زاماناۋي قوعامنىڭ ترەندىنە اينالىپ وتىر. ال تامىرى تەرەڭگە كەتەتىن زەرلەۋ ءىسى سالتانات ءارى باس كيىمدەر, تۇرمىستىق زاتتاردى اشەكەيلەۋ ىسىندە كەڭ قولدانىس تاپتى.
– وسىناۋ باي تەحنولوگيانى زامان تالابىنا ساي يكەمدەۋ, ونىڭ عىلىمي مازمۇنىنا ءمان بەرۋ, جاسالۋ ءادىسىن كاسىبي تۇرعىدا يگەرۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر. اتادان بالاعا ميراس بولعان ونەردى باپتاۋ, مەتالل وڭدەۋ, تەرى يلەۋ, تىگىنشىلىك سياقتى قولدانبالى ونەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ ءارى ەليتالىق ونەر ءتۇرى سانالاتىن زەرلەۋ تەحنيكاسىن جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋ وسى ونەر تۇرلەرىنىڭ جاندانۋىنا عانا ەمەس, دالا حالىقتارىنىڭ بۇگىنگى وركەنيەت كەڭىستىگىندە سۇرانىسقا يە ساپاسى جوعارى بۇيىمدار دايىنداۋ ىسىنە داڭعىل جول اشادى, – دەيدى ول.
دالا ىسمەرلەرىنىڭ اتاكاسىبىن جانداندىرۋ ىسىنە جاناشىر بولىپ جۇرگەن قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى ايجان بەكقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, حالقىمىزدىڭ قولدانبالى قولونەرىن دامىتۋ تەحنولوگياسى كەنجە قالىپ كەلەدى.
– مال شارۋاشىلىعىن تۇرمىسىنىڭ مانىنە ءارى سانىنە اينالدىرا بىلگەن كوشپەلىلەر مول مۇرا قالدىرا وتىرىپ, قولدانبالى ونەردىڭ وركەنيەتتى ۇلگىلەرىن ميراس ەتتى. كەزىندە قازاق حالقى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا وتىرىپ, ونى باعىپ, باپتاۋمەن قاتار وندىرىستىك سيپاتىنا باسىمدىق بەردى. مالدىڭ ءجۇنى مەن تەرىسى كۇندەلىكتى تۇرمىستىق كادەگە استى. تابيعي جۇننەن توقىلعان الاشا, سىرماق دالا ىسمەرلەرىنىڭ اتاكاسىبىنە اينالدى. ولار تۇرمىس جابدىقتارىن جاساعاندا ەكولوگيالىق, گيگيەنالىق تالاپتارىنا, ساپاسىنا اسا ءمان بەردى. مىسالى, تابيعي كىلەم, تەكەمەتتەر شارشاعاندى باساتىن بولسا, تەرىدەن جاسالعان ىدىستاردا قىمىز-شۇباتتىڭ تابيعي ءدامىن ساقتايتىنى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن, – دەيدى ا.بەكقۇلوۆا.
شەبەردىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە قولونەر ورتالىعى رەتىندە قارقىندى دامىعان وڭىرلەر بۇگىندە ۇلتتىق داستۇردەن الشاقتاپ كەتكەن. مىسالى, كيىز باسۋمەن ەرەكشەلەنگەن شىمكەنت, قىزىلوردا ءوڭىرى, كيىز ۇيلەردىڭ جابدىقتارىن, الاشا مەن باسقۇر جاساۋعا بەيىمدەلگەن ماڭعىستاۋدا بۇل كاسىپتى قايتا جانداندىرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. تەكەمەتتەرى مەن سىرماقتارى ۇمىت بولىپ بارا جاتقان اتىراۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ورنەك سالۋ, تۇسكيىز باسۋ ونەرىنە ءمان بەرۋ كەرەك. زەرگەرلىك ونەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن باتىس قازاقستاندا دا وسى ولكەگە ءتان ادىستەردى جانداندىرۋ قاجەت. بۇگىندە الەم مۋزەيلەرىندە تۇرعان كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ جادىگەرلەرىن قايتا سيپاتتاۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ءىسى دە ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
قولدانبالى دەكوراتيۆتى ونەر تۋىندىلارىن ناسيحاتتاپ, دامىتا وتىرىپ, اتاكاسىپ ارقىلى شەبەرلەردىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋ باعىتىندا بۇگىندە بىرقاتار جوبا قولعا الىنعان. قولونەرشىلەردى قولداۋ جۇمىستارى اياسىندا زەرگەرلىك, اعاش وڭدەۋ, كىلەم توقۋ, كەستە تىگۋگە قاتىستى ترەنينگتەر, ارتماركەتينگ ساعاتتارى وتكىزىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا ايجان بەكقۇلوۆا اتا-بابا كاسىبىن مەڭگەرۋ ءىسىن بالاباقشادان باستاپ قولعا الا وتىرىپ, مەكتەپتەردە, تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا ارنايى ينكۋباتورلار جاساۋ ءىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
– بۇگىندە اتادان بالاعا ميراس بولعان كيەلى ونەردىڭ مۇراگەرلەرى ءوز تۋىندىلارىن تابىس كوزىنە اينالدىرۋدىڭ جولىن ىزدەۋمەن كەلەدى. ۇلتتىق تۇرمىستىق بۇيىمدار كونەنىڭ كوزىندەي مۋزەيلەر مەن قازاقى شاڭىراقتىڭ ءسانى رەتىندە كوزدىڭ جاۋىن العانىمەن, زاماناۋي نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس. ۇلت مۇراسىن كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ جەتىستىگى ءارى تابىس كوزى رەتىندە نارىققا شىعارا الماي وتىرۋدىڭ سەبەپتەرىن وڭىرلەردەگى شەبەرلەر ستاتيستيكانىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋىمەن بايلانىستىرادى. «قولونەرشى» ماماندىعىن زاڭمەن بەكىتىپ, مەملەكەت كوڭىل بولمەيىنشە, سالا دامىمايدى. بۇل باعىتتا سالادا وزىق كەتكەن ەلدەر تاجىريبەسىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, شەبەرلەردى زاڭمەن قورعاۋ, جارمەڭكەلەرگە قاتىستىرۋ, سالىق جەڭىلدىكتەرىنە ءمان بەرۋ ماڭىزدى, – دەيدى ول.
الماتى
