كوپپارتيالىق جۇيە ورگە سۇيرەي مە؟
جالپى, كوپپارتيالىق – مەملەكەتتىڭ دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنىن دالەلدەيتىن نەگىزگى ولشەمنىڭ ءبىرى. سوندىقتان تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ازاماتتىق قوعامى ساياسي تۇرعىدا بەلسەندى, دامىعان ەلدەردىڭ كوبىندە وسىنداي جۇيە بار. ماسەلەن, فرانتسيا, گەرمانيا, نيدەرلاند سەكىلدى مەملەكەتتەر پارلامەنتىنە بىرنەشە پارتيا ەنگەن. كەيدە سايلاۋعا تۇسكەن پارتيالار 50 پايىزدىق مەجەدەن اسا الماي, كواليتسيا قۇراتىنىنا تالاي مارتە كۋا بولدىق. ءتىپتى يتاليا, يزرايل سەكىلدى كەي ەلدە كواليتسيا قۇرۋدىڭ ءوزى ۇزاققا سوزىلىپ, پارتيالار ءوزارا تارتىسقا تۇسەدى.
ەلىمىزدە كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ العاشقى بەلگىسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بايقالعان-دى. كەڭەس وداعى قۇلاپ, ءبىر پارتيالىق جۇيە جويىلدى. اتا زاڭىمىز پارتيالار قۇرۋعا رۇقسات ەتتى. ءسويتىپ, كوپتەگەن ساياسي ۇيىم قۇرىلدى. ارينە, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ونىڭ ءبارى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولماعانى بەلگىلى. كەيىنىرەك ءبىر پارتيا عانا باسىم ءتۇسىپ, بەرتىنگە دەيىن سونىڭ ىقپالىندا جۇرگەنىمىز دە جاسىرىن ەمەس.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى. پرەزيدەنت پارتيالار سانىن ارتتىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالا كەلە, كوپپارتيالى جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعىنا توقتالعان-دى.
ء«بىز كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتايمىز. بۇل قادام ءماسليحاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىن العان ساياسي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.
بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. ەلىمىز ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋعا كىرىسكەنى بەلگىلى. بىلتىر اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ناتيجەسىندە ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيەنىڭ مۇلدە جاڭا ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. تىركەۋدىڭ قاجەتتى شەگى تومەندەتىلدى.
ساياساتتانۋشى, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ريززات ەلۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياسي دوداداعى باسەكە بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. بۇل ىقپالدى پارلامەنت قۇرۋ ۇردىسىندە بايقالادى.
«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 2007 جىلدان بەرى پارلامەنتتە نەگىزگى دومينانتتى پارتيا بولدى. كەيىنگى كەزدە بۇل مودەلدىڭ بىرتىندەپ وزگەرگەنىن بايقاپ وتىرمىز. مىسالعا, 2012 جىلدان باستاپ 3+1 فورمۋلاسى نەگىزىندە پارلامەنتكە بىرنەشە پارتيا ءوتتى. سودان كەيىن سوڭعى 2021 جىلعى ەلەكتورالدى سايلاۋ كەزىندە التى پارتيا قاتىستى. بيىلعى سايلاۋ قارساڭىندا پارتيالىق ساياسي جۇيە ۇلكەن ترانسفورماتسيانى باستان كەشىپ جاتىر. ياعني بۇل – پارتيالى جۇيە قايتا قۇرىلادى دەگەن ءسوز. جالپى, 2019-2023 جىلدار ارالىعىندا ناقتى قۇقىقتىق جانە ساياسي بازا قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپپارتيالى جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا, ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ قالىپتاسۋىنا العىشارتتار جاسالدى», دەيدى ر.ەلۋباەۆ.
ناۋقاندىق پارتيالار كوبەيمەي مە؟
مۇنداي پىكىرمەن قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى قۋانىش سايلاۋ دا كەلىسەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدە كوپپارتيالى جۇيە قالىپتاسۋىنا العىشارتتار بار. بيىلعى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ناۋقانى كەشەندى ۇدەرىستىڭ باستاماسى عانا.
«سايلاۋ زاڭىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن بولەك, پارتيالاردى قۇرۋ باعىتىنداعى رەفورمالار دا جەمىسىن بەردى. ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى 7 پايىزدان 5 پايىزعا تومەندەدى. ياعني 20 مىڭ قول جيناۋدىڭ ورنىنا 5 مىڭ قول جيناۋ جەتكىلىكتى بولدى. باستاماشى توپ مۇشەلەرىنىڭ قاجەتتى سانى دا 30 پايىزعا ازايدى. پارتيا قۇرۋ تالاپتارى جەڭىلدەتىلگەننەن كەيىن ەكى جاڭا پارتيا سايلاۋ باستالماس بۇرىن تىركەلىپ ۇلگەردى. ادىلەت مينيسترلىگى قازىرگى تاڭدا تاعى بىرنەشە پارتيانىڭ تاپسىرعان قۇجاتتارىن قاراستىرىپ جاتىر. دەمەك سايلاۋ وتكەن سوڭ دا جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋى ىقتيمال», دەيدى ول.
دەگەنمەن ساراپشى پارتيالار تاراپىنان ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋدىڭ كەشەندى ستراتەگياسى ءارى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارى قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ءبىر سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسىپ, سودان كەيىن جوعالاتىن پارتيالاردىڭ كوبەيۋى ساياسي ومىرگە تەرىس اسەر ەتەدى. سوندىقتان پارتيا قۇرۋدان ءۇمىتتى ۇيىمدار مەن ازاماتتار حالىقتىڭ جاپپاي قولداۋىن يەلەنگەن سوڭ عانا تىركەلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
سايلاۋ الدىنداعى پارتيالىق ءتىزىمدى جاساقتاۋ جانە دەپۋتات مانداتتارىن ءبولۋ كەزىندە ايەلدەر, جاستار جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگىزىلدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى 7 پايىزدان 5 پايىزعا تومەندەدى. سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان قوسىلدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلادى. البەتتە, مۇنىڭ ءبارى ساياسي پارتيالاردىڭ سانىن ارتتىرىپ, ساياسي باسەكەنى كۇشەيتەتىنى, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جاڭا لەگى پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
ساراپشى ق.سايلاۋدىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن ساياسي جۇيەنىڭ ماقساتى – تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك مەحانيزمىن ورناتۋ. سوندىقتان كوپپارتيالى جۇيە بۇعان وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى. «ساياسي ارەنادا پارتياارالى باسەكە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ورنىقسا, جەڭىستەن ءۇمىتتى پارتيا جەڭۋ ستراتەگياسىن تابۋعا بەت بۇرادى. ال بارىنشا كوپ داۋىسقا يە بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – سايلاۋشىلاردىڭ, ياعني حالىقتىڭ سۇرانىسىنا قۇلاق اسۋ. پارلامەنت ىشىندە دە پارتيالار اراسىنداعى باسەكە وسى ورگاننىڭ باستى فۋنكتسياسىنا – زاڭ شىعارۋعا وڭ اسەر ەتەدى. بيلىكتەگى پارتيا نەمەسە پارتيا بلوگى, ءبىر زاڭ جوباسىن دايىنداعاندا پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ول جوبانى سىناپ, بالاما ۇسىنىس جاساپ, ناتيجەسىندە, جەتىك زاڭ شىعارۋعا مۇمكىندىك جاسالادى», دەيدى ق.سايلاۋ.
ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ كەلەسى قادامى رەتىندە پارلامەنتكە ارالاس جۇيەنىڭ ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنداي پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. سوعان ساي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالادى. پارتيالار ءتىزىم ارقىلى سايلانۋدان بولەك, ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر ارقىلى دا ۇمىتكەرلەرىن پارلامەنتكە ۇكىلەپ جىبەرە الادى. دەمەك حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ جۇرگەندەردىڭ تومەنگى پالاتاعا ءوتۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى.
ساياساتتانۋشى ريززات ەلۋباەۆ ىقپالدى پارلامەنت كوپپارتيالى جۇيە ارقىلى عانا قالىپتاساتىنىن العا تارتادى. ويتكەنى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وي مەن ۇسىنىسى ءار الۋان بولۋى كەرەك. ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالار بويىنشا ءتۇرلى تاراپتىڭ تىكەلەي قاتىسۋى ارقىلى ورتاق شەشىم قابىلداعاندا عانا ۇلكەن ناتيجەگە قول جەتەتىنىنە نازار اۋدارادى.
«كوپپارتيالى جۇيەنى ودان ءارى داميتىن ءۇردىس رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك. بۇعان نەگىزى سەبەپ بولاتىن ماسەلەلەر بار. قازىرگى تاڭدا سايلاۋ جۇيەسى مەن پارتيالىق زاڭنامانىڭ ليبەريزاتسياسى ورىن الدى. سايلاۋ جۇيەسى تولىققاندى وزگەردى. سونداي-اق بيلىكتىڭ پارتيالارمەن بىرىگۋ ۇردىسىنە دە تىيىم سالىنا باستادى. ياعني پرەزيدەنت پارتيادان شىقتى, وبلىس اكىمدەرى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى پارتيا فيليالدارىن باسقارۋىنا رۇقسات ەتىلمەيدى. مۇنىڭ ءبارى – قالىپتاسقان پارتيالىق جۇيەنىڭ قايتا جاندانعانىنىڭ بەلگىسى. وعان قوسا, «ەل تاعدىرى», «ۇرپاق جالعاستىعى», «ىنتىماق», «قازاقستان حالىق كونگرەسى» پارتيالارى تىركەۋدەن ءوتىپ جاتىر. مىسالعا, 2019 جىلدان بەرى 18-گە جۋىق پارتيا تىركەۋگە ءوتىنىش بەرگەن. قازىرگى تاڭدا سونىڭ شامامەن 10 پارتياسى بۇل جۇمىستى ناقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ازاماتتار كوپپارتيالى جۇيەگە دايىن بولۋى كەرەك», دەيدى ر.ەلۋباەۆ.
«ديۋۆەرجە زاڭى» جانە قازاق ەلى
ايتپاقشى, عىلىمي ورتادا ماجوريتارلى جۇيەنىڭ باستى كەمشىلىگى رەتىندە «ديۋۆەرجە زاڭىن» اتاپ كورسەتەدى. مۇنداي فەنومەندى فرانتسيالىق الەۋمەتتانۋشى موريس ديۋۆەرجە انىقتاعان. سوعان سايكەس ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەگى ماجوريتارلى سايلاۋ ەكىپارتيالى جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشاتىن كورىنەدى. مىسالى, كوپتەگەن شاعىن پارتيا وسى ءتاسىل ارقىلى پارلامەنتكە وتكەنىمەن, وندا ۇلكەن كۇش يەلەنبەيدى. سونىڭ سالدارىنان ۇلكەن پارتيالار ءبارىبىر باسىم ءتۇسىپ, ۇكىمەتتى قۇرايدى. عالىمدار كەيىنگى كەزدەرى مۇنداي فەنومەندى جاپونيا مەن يتاليادان بايقاعان.
بىراق «ديۋۆەرجە زاڭى» بۇكىل ەلدە جۇزەگە اسادى دەۋگە كەلمەيدى. الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە ول ورىندالعان جوق. ماسەلەن, فيليپپيندە ماجوريتارلى جۇيە ەنگىزىلگەن 1987 جىلدان بەرى بىردە-ءبىر پارتيا پارلامەنتتە كوپ ماندات العان ەمەس. سونىمەن قاتار ءۇندىستان, كانادا, شوتلانديادا دا وسىنداي جاعداي قايتالاندى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تولىق ماجوريتارلى جۇيەگە اۋىسپاعانىن, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ارالاس جۇيە ارقىلى سايلاناتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ەندەشە, «ديۋۆەرجە زاڭىنىڭ» ءامىرى ۇلى دالاعا جۇرمەيدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ساياساتتانۋشى ر.ەلۋباەۆ پارلامەنتتەگى پارتيالار سانىنىڭ جالپى قابىلدانعان ورتاق مودەلى جوق ەكەنىنە ەكپىن بەرەدى. سوندىقتان زاڭ شىعارۋشى ورگانعا كوپ پارتيانىڭ ەنگەنى ءتيىمدى.
«قالعانى پارتيالاردىڭ قانشالىقتى كوپشىلىك مانداتقا يە بولا الاتىنى ماڭىزدى. جالپى, 2023 جىلى ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە پارلامەنت سايلاۋى وتەدى. سولارعا نازار اۋدارساق, كواليتسيالاردىڭ قۇرىلۋ ترەندى بايقالادى. كوپپارتيالى جۇيەدە وسىنداي كواليتسيالار قۇرىلا باستايدى. پارلامەنت قۇرامىنا ەنۋ ءبىر بولەك, ال كوپشىلىك ماندات الۋ – ەكىنشى ماسەلە. سوندىقتان بۇل – ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. الداعى ۋاقىتتا مۇنىڭ ءبارى ساياسي باسەكەنىڭ كۇشەيىپ, پارتيالار ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا جول اشادى», دەيدى ر.ەلۋباەۆ.
الايدا ساراپشى ق.سايلاۋ پارلامەنتكە ەنگەن پارتيالاردىڭ سانىنان بولەك, ساپاسىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىسقامەرزىمدى پارتيالاردىڭ كوپتىگى ساياسي احۋالدى تۇراقسىزداندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە حالىقتىڭ قولداۋىن يەلەنۋى قاجەت.
«كەز كەلگەن پارلامەنتتە پارتيا سانىنىڭ بالانسى بولادى. تىم كوپ پارتيانىڭ ەنۋى دە – ادەتتە ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ بەلگىسى. مۇنداي جاعدايدا پارلامەنتتە ءالسىز كواليتسيا قۇرىلىپ, پارتياارالىق شيەلەنىستەر ونى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ىدىراتۋى مۇمكىن. شەتەلدەردە قالىپتاسقان ءتيىمدى مودەل – مىقتى 4-5 پارتيانىڭ پارلامەنتكە ەنۋى. بيىلدان باستاپ ءماجىلىس ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا جاساقتالادى. وسىنداي جۇيەنى قولداناتىن گەرمانيادا «بۋندەستاگقا» 5 ۇلكەن پارتيا سايلاندى. ءسويتىپ, «باعدارشام» كواليتسياسى (قىزىل SPD, سارى FDP جانە جاسىلدار پارتياسى) ۇكىمەت قۇردى. گەرمانيا وسىنداي ءتاسىلدىڭ تابىستى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر», دەيدى ق.سايلاۋ.
ايتپاقشى, 19 ناۋرىزدا وتەتىن سايلاۋدا داۋىس بەرۋدىڭ ايتارلىقتاي ەرەكشەلىگى بار. بۇل جولى سايلاۋ بيۋللەتەندەرى بىرنەشە تۇسپەن بەرىلەدى. قۇددى جەكپە-جەك سپورتىنىڭ بەلبەۋلەرى سەكىلدى. ولاردىڭ ارقايسى دەڭگەيىنە قاراي ءتۇرلى بوياۋمەن كومكەرىلمەك. ماسەلەن, ماجىلىسكە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاناتىن كانديداتتارعا كوك ءتۇس بەكىتىلگەن. ال ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ۇمىتكەرلەردى جاسىل قاعازدان تاڭدايسىز. وسى ەكى ءتۇس ارقىلى تومەنگى پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى انىقتالادى. سونداي-اق وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ ءماسليحاتتارىنان ۇمىتكەرلەردى قىزىل كۇرەڭ ءتۇستى بيۋللەتەننەن بەلگىلەيسىز. ال ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن ماسليحاتقا كانديدات اتانعانداردىڭ ءتىزىمى قىزعىلت سارى بلانكىدە بەرىلەدى. سوڭعى بيۋللەتەننىڭ ءتۇسى سۇر. سول ارقىلى وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار, اۋداندار ءماسليحاتتارىنىڭ بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرىنەن ۇمىتكەرلەردى تاڭدايسىز. وسىلايشا, 17 وبلىستىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ءاربىر سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بيۋللەتەندەردىڭ 5 ءتۇرى, ال 3 مەگاپوليستە 4 بيۋللەتەن بەرىلەدى.
