سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
بۇل رەتتە اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزدىڭ «حالىقتىڭ رۋحاني الەمى دە شيمايلى ىزگە تولى سونار سەكىلدى. ونىڭ دا ۇزاق سونارى, كەلتە سونارى نەمەسە قان سونارى بار. ۋاقىت اراسى ۇزاعان سايىن ۇزاق سونارداعى ءىز سياقتى حالىق بولمىسىنىڭ دا بايىبىن باجايلاۋ قيىنداي بەرەدى. وسى ورايدا قيلى-قيلى زاماننىڭ بورانى مەن بۇرقاعىن, سىرماسى مەن بوراسىنىن باستان وتكەرگەن رۋحاني شەجىرەلەردىڭ قادىر-قاسيەتىن تانۋدا زەردەلى زەرتتەۋشى سول شيمايلى شيىردىڭ سىرىن بىلەتىن قاپىسىز ساياتشىنى ەلەستەتەتىندەي», دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەسكە امال جوق. باتىس كورگەن عالىمدارىمىز ۇلتتىڭ رۋحاني شەجىرەسىنىڭ قانسونار كەزەڭىندە مالتىعىپ, جاڭاشا عىلىمي پايىمداۋلار جاساي الماي ءجۇر. ويتكەنى ولاردىڭ ۇزاقسوناردا ءىز قالدىرعان حالىق بولمىسىن تانۋعا دەگەن قۇلقى جوق.
ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسى مەن تانىم زەردەسىن پايىمداعاندا رۋحاني ورەمىزدىڭ جەتپەي جاتاتىنى دا شىندىق. بۇل استارى سان قاتپار دۇنيە, ءبىر ۇشىعى «وتارلانعان سانامىزدا» جاتىر. وتارلاۋدىڭ جىمىسقى ساياساتى ۇلتىمىزدى ءتول تاريحىمىز بەن مادەنيەتىنەن ايىرىپ قانا قويعان جوق, جادىمىزدى ءوشىرىپ, رۋحاني تەگىمىزدى (گەنەزيس) تانۋداعى ءارى ۇلتتىق تانىم زەردەمىزدەگى ساباقتاستىق جەلىسىن ءۇزىپ تاستادى.
ەكىنشى ءبىر سەبەپ – وتكەن عاسىر باسىنداعى ۇلت رۋحانياتى كوشباسشىلارىنىڭ حالىقتى اعارتۋ باستامالارىن قولدان تۇنشىقتىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىندى ءجۇرۋى. ا.بايتۇرسىن ۇلى, ءا.بوكەيحان باستاعان الاش وكىلدەرى ساياسي كۇرەسكە بەلسەنە قاتىسا ءجۇرىپ, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەردى جازىپ قالدىردى. سول ارقىلى وتاندىق ادىستەمە, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, ءتىلتانۋ, جالپى كوپتەگەن عىلىم سالاسى بويىنشا ۇلت تىلىندە العاشقى تەرمين ۇلگىلەرىن تۋدىرىپ, قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى بولا الاتىنىن دالەلدەدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى جوققا شىعارىلسا دا, قۇندى ەڭبەكتەرى قازاق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. الايدا ءبىز ولار سالعان سۇرلەۋدەن كوز جازىپ قالدىق, ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالدى.
ءۇشىنشى ءبىر سەبەپ – سوڭعى جىلدارى قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا وزگەرىس جاسايمىز دەپ نەگىزسىز باستامالاردىڭ شىلاۋىندا كەتىپ قالا جازداعاندىعىمىز. تاراتىپ ايتساق, مينيسترلىكتىڭ جاراتىلىستانۋ پاندەرىن مەكتەپتەردە اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسى بولدى. مۇنىڭ نەگىزى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە وسىنداي ءۇردىس بار دەگەن قيسىنعا كەلىپ سايادى. بۇل تۋرالى پروفەسسور اسقار جۇمادىلداەۆتان ارتىق ەشتەڭە ايتا الماسپىز: «جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وتكىزەمىن دەگەن مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسىنىڭ استارىندا قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمعا يكەمى كەلمەيدى, قازاق ءتىلى تەك وتباسى-وشاق قاسىندا قالۋى كەرەك دەگەن ساياسات تۇر. ال ول – كونستيتۋتسيانى بۇزۋ. جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ بارلىعىن قازاق تىلىندە ۇيرەتۋگە بولادى. جاقسىلى-جاماندى وقۋلىقتارىمىز بار (ونىڭ ساپاسى وتە جاقسى دەپ ايتا المايمىن), جاقسىلى-جاماندى تەرمينولوگيا جۇيەسى بار, عىلىم تۋرالى ويلاۋ جۇيەمىز قالىپتاسقان. بۇل – قازاق ءتىلىن ساقتاۋدىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى. ورتا مەكتەپكە بارلىق عىلىم, بارلىق وقۋ ءپانى انا تىلىندە ءجۇرۋى كەرەك. ەگەر ول پاندەر قازاقستاندا قازاق تىلىندە جۇرمەيتىن بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ دە, قازاقستاننىڭ دا ەشكىمگە كەرەگى جوق».
سونداي-اق قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدى جوققا شىعارۋ ءۇردىسىنىڭ قوعامدا جاپپاي كورىنىس تابۋىن دا اتاپ وتكەن ءلازىم. تەحنوكراتتىق ەلگە اينالۋىمىز قاجەت دەگەن كوزقاراستى جەلەۋ ەتىپ, بۇل سالانىڭ دامۋىنا تەجەۋ سالۋ دۇرىس ەمەس. اتالعان كوزقاراستىڭ جوعارى بيلىك دەڭگەيىندە باسىمدىق تانىتۋى دا ويلانارلىق ماسەلە. مۇنداي جاعدايدا جاس ۇرپاق پەن عالىمدارىمىز ۇلت مۇددەسىن مۇرات تۇتۋ قاعيداسىن, ەلدىك ماسەلەنى شەشۋ ۇستانىمىن قالاي جادىنا توقيدى جانە ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى باعالاۋ مەجەسىن قالاي انىقتايدى دەگەن ساۋالدار كوكەيگە كەلەدى.
ءتورتىنشى سەبەپ – جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن جالپى ءبىلىم بەرۋ پاندەرىنىڭ وقىتىلۋعا مىندەتتى ساناتىنا كىرەتىن فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, الەۋمەتتانۋ سياقتى ساباقتاردى تەوريالىق تۇرعىدان وقىتۋ جۇيەسىنىڭ تاپتاۋرىندىلىق سيپاتى. قازىرگىدەي تەك شەتەلدىڭ دايىن عىلىمي تەوريالارىن قازاق جاستارىنىڭ ساناسىنا قۇيىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تانىم-تۇيسىگىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – قيانات. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىن تانىتاتىن جانە قازاقتىڭ ءتول تانىم زەردەسىنەن وتكەن عىلىمي پايىمداۋلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, زاماناۋي ەۋروپالىق, امەريكالىق جانە تاعى دا باسقا تۇجىرىمداردى ۇسىنۋ قاجەت. تاعى ءبىر باسا ايتار ماسەلە – بۇل پاندەردى ءار ماماندىقتىڭ كاسىبي باعىتىنا سايكەس بەيىمدەپ وقىتۋ قاجەتتىگى.
ءبىز, وسىلايشا, ۇلتىمىزدىڭ ءتول عىلىمىنىڭ نەگىزىنەن قول ءۇزىپ قالدىق. ال ءوزىنىڭ ءتول تانىمىنان سۋسىنداماعان, رۋحاني مادەني بولمىسىنان اجىراعان بۋىننان «ۇلتتىڭ عىلىمىن دامىتۋ» تۋرالى قالاي تالاپ ەتۋگە بولادى؟!
ال ەندى بۇل رۋحاني وتارلاۋدىڭ ءىزى سۋىدى دەي بەرگەنىمىزدە, قازىرگى كەزدە «جاھاندانۋ» دەگەن الاپات كۇشتىڭ دەمى ءبىزدى شارپىپ جاتىر. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ «حالىق بولمىسىنىڭ ۇزاق سونارى, كەلتە سونارى, قان سونارى بولعانىمەن, مۇنىڭ ۇشەۋى دە سول حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس عۇمىرناماسى, ءومىردىڭ ساباقتاستىعى دەيتىن قۇدىرەت – وسى. بۇل ساباقتاستىقتى تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, قايدان شىققانىڭدى, قاي ورىستەردى شيىرلاپ جۇرگەنىڭدى, ەندى قايدا باراتىنىڭدى پايىمداۋعا بولادى». بۇل قاعيدانى ءبىز جوعارىدا ايتقان «باتىس كورگەن» عالىمدار ەسكەرسە دەيسىڭ. سونىمەن قاتار عالىمدارىمىزدى «بىلمەككە قۇمارلىق, مادەني رۋحاني تەكتى (گەنەزيس) تانۋعا دەگەن ىڭكارلىك تىنىم تاپتىرماۋى» كەرەك قوي.
«عىلىم دامىماي, تەحنيكا دامىماي ءتىل دامىمايدى. قازاقتىڭ ءسوزى اسىرا ماقتاۋعا دا, جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە دە جەتەدى. بىراق كوندەنسات پەن رەزيستورعا كەلگەندە, بۇگەلەكتەپ قالا بەرەمىز», دەيدى پروفەسسور اسقار جۇمادىلداەۆ. بۇل جەردە ماسەلە – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءتول تانىمنان, تاريحي جادىمىزدان تامىر ءۇزىپ قالۋىمىزدا. ويتكەنى ءبىز ءسوزتانىم ءىلىمىنىڭ تۇبىرىنە ءۇڭىلىپ, ۇلتتىق ۇعىمداعى جاڭا سوزدەردى تۋدىرۋعا ء(سوزجاسام) قۇلشىنا كىرىسپەي وتىرمىز. ءبىر عانا مىسال, اعىلشىن تىلىندە بالاماسى جوق «دالا» ءسوزىن ءبىز «Steppe» دەپ ورىس سوزىنەن اۋدارىپ, عىلىمي ماقالالاردا قولدانىپ ءجۇرمىز. مۇنى ق ۇلىقسىزدىق دەيسىز بە, الدە كورسوقىرلىق. بىراق «وتارلىق سانانىڭ» بۇگىنگى كورىنىسى ەكەنى ايدان انىق.
كەلەسى ءبىر ايتار جايت, كەيىنگى كەزدەرى اعىلشىن تىلىندەگى تەرميندەردى اۋدارماي ءارى كيريلليتسا قارپىمەن بەرۋ سانگە اينالىپ بارادى. بۇرىن اراگىدىك كەزدەسۋشى ەدى, قازىر ۇدەي ءتۇستى. ماسەلەن, وتكەندە «Abai» تەلەارناسىنىڭ «سانا» باعدارلاماسىندا «گازلايتينگ» تاقىرىبى كوتەرىلىپ جاتىر ەكەن. بۇل تەرميندى تۇسىنبەي, ارنايى سوزدىككە جۇگىندىم. ارينە, ءار تەلەحاباردىڭ ماقساتتى اۋديتورياسى بولاتىن شىعار, دەگەنمەن ەلدىڭ ءبارى اعىلشىنشا ساۋاتتى ءارى عىلىمي تاقىرىپقا جۇيرىك بولا بەرمەيدى عوي. وسى ءسوزدى قازاقى ماعىنادا, كورەرمەن ۇعىمىنا جەڭىل ەتىپ بەرۋگە بولماس پا ەدى؟! ەگەر «گازلايتينگ» ءسوزىنىڭ قازاقشا بالاماسى جوق بولسا, وندا تۇسىنەر ەدىك. ال سوزدىك قورىمىزدا بار ءسوزدى قولدانباۋ, بۇل – نەمقۇرايدىلىق!
عىلىم تەك قانا ولشەمدەر, قىراعى باقىلاۋ مەن ماتەماتيكالىق فورمۋلالاردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ول – ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان عالامنىڭ قۇرىلىمى مەن جاراتىلىس بولمىسىن ءتۇسىنۋ. عالىمدار جاراتىلىستىڭ تىلسىم كۇشىن زەرتتەپ, ءبىر زاڭدىلىقتىڭ بار ەكەنىن سانامەن ءتۇيسىنىپ, ەينشتەين ايتقان «قۇدايدىڭ وي-ساناسىن وقۋ» باعىتىنداعى ىزدەنىستەرىن تىنىمسىز جالعاستىرىپ كەلەدى. عالامداعى بارلىق جاراتىلىستىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا بولاتىنى, ونىڭ ۇندەستىگى بارلىعىمىزدى باس شايقاتىپ, ونىڭ قۇپيا-سىرىن بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىمىزدى ارتتىرىپ كەلەدى. بىراق دۇنيەنى تانىپ بىلۋدە تەك اقىل-ويعا سۇيەنۋ كەرەك دەپ, سەزىمدى جوققا شىعارۋشى راتسيونالدىق ويلاۋ باعىتىنىڭ دامۋى, ادامزات پەن جاراتىلىستىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ, ونىڭ سالدارى ءىرى اپاتتارعا اكەلىپ سوقتى. ادامدار ءوزىن تابيعاتتىڭ نەمەسە جاراتىلىستىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەي, جەر بەتىندە ۇستەمدىك ورناتقىسى كەلدى.
عىلىم – قازىرگى كۇندە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قاينار كوزى, الەمدى تانىپ ءبىلۋدىڭ باستاۋشىسى. قازىر زەرتتەۋشىلەر الەمنىڭ ءبىرتۇتاس بىرىككەن كارتيناسىن قۇراستىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. ماسەلەن, فيزيكتەر فيزيكانىڭ بارلىق زاڭىن كوپولشەمدى كەڭىستىكتەگى سۋپەرىشەكتەردىڭ ءدىرىلى (ۆيبراتسيا) دەپ قاراستىرۋعا تىرىسۋدا. فيزيكتەردىڭ مىندەتى – ءبىر ءدىرىل (ۆيبراتسيا) باسقا دىرىلمەن قالاي قاتىناساتىنىن كورسەتەتىن تەڭدەۋ قۇراستىرۋ جانە ولاردىڭ ءبارى ءبىر ورتاق سۋپەرتەڭدەۋدە (ۋراۆنەنيە) ءتۇيىسىپ, ايشىقتالىپ كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل تەڭدەۋ عارىشتىڭ شەكسىز جانە ىرگەلى گارمونياسى تۇزىلگەن مۋزىكانىڭ تىلسىم سىرىن اشار ەدى.
وسى جەردە «دالا دانالىعى قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ ەكى ىشەگىندە تەربەلىپ, رۋحاني بولمىسىمىز بەن ەجەلگى ءتول تانىمىمىزدىڭ شەجىرەسىندەي توگىلىپ جاتقان شىعار...» دەگەن وي ەرىكسىز ساناڭدا جاڭعىرادى. قازاق عىلىمىنا دەگەن كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىنىڭ باسەڭ بولۋىنا ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا سەبەپشى بولىپ وتىر. اسىرەسە قازاقتىلدى مازمۇنداعى عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەلە-راديوباعدارلامالار جوقتىڭ قاسى, وقىرمان مەن كورەرمەن الەمنىڭ زاماناۋي عىلىمي ۇردىستەرىنەن تولىق حاباردار بولا الماي وتىر جانە بۇل باعىتتاعى اقپاراتتى باسقا تىلدەردە الۋعا ءماجبۇر. تاعى ءبىر ويلانار ماسەلە – رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي جۋرناليستيكا باعىتىندا ارنايى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن دايارلاپ, وسى سالادا ساۋاتتى اقپاراتتار مەن حابارلار دايارلايتىن كاسىبي ماماندار وقىتۋ قاجەتتىگى. بۇل – ۋاقىتتىڭ ءوز سۇرانىسى.
عىلىم – وركەنيەتكە جەتەلەۋشى كۇش جانە ۇلت جاسامپازدىعىن قامتاماسىز ەتۋشى سالا. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتپاقشى, «ادامدى قۇسشا ۇشىراتىن دا, بالىقشا جۇزدىرەتىن دە عىلىم» ەكەنىن ۇمىتپايىق.
ورىنتاي وشانوۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى
