كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ابايدى وقىساڭ, جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە بايلانعان شەردىڭ تارقاتىلىپ سالا بەرەتىنى راس. بىراق «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەگەن دانىشپان, «قايعىعا باتتىم» دەپ تۇرعان جوق. «قايعى ويلادىق» دەپ تۇر.
بالكىم, بۇل ءسوزدى اۋىسپالى ماعىنادا دا تۇسىنۋگە بولاتىن شىعار. دەسە دە «قايعى ويلاۋ» تىركەسى تالداۋعا كوبىرەك تارتىپ تۇر. ءتىل ەرەجەسىنە سالساق, «قايعى ويلاۋ» – زاتتانعان تۇيىق ەتىستىكتىڭ باستاۋىشتىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن ءتۇرى. ياعني «قايعى ويلاۋدان» كەيىن قانداي دا ءبىر ارەكەت جاسالۋى كەرەك. بۇل جەردە جوعارىداعى تىركەس وزىنەن ءوزى قايعىنى تالداۋعا شاقىرماي ما؟!
جالپى, مۇنداي ەرەكشەلىك اباي ولەڭدەرىنىڭ تاقىرىپتى تالداۋعا بەيىم تابيعاتىن كورسەتسە كەرەك. ايتپەسە, كەيىنگى اقىندار قايعىعا سالىنۋدى ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ جەتىستىگى سانايدى. ونىمەن قويماي, ابايدان باستاپ, ءبارىمىز «قايعىلىمىز» دەپ ەسەپتەيدى.
گەرولد بەلگەردىڭ «شىعارمادا كەيبىر ءسوزدىڭ ورىنسىز ارتىق قولدانىلعانىن باسقا تىلگە اۋدارعاندا بىلەسىڭ» دەگەن پىكىرى بار ەدى. كەي اقىننىڭ ولەڭىندەگى الىپ بارا جاتقان نە قايعى ەكەنى دە شەت تىلدەرگە اۋدارىلعاندا ءبىلىنىپ قالاتىن سياقتى. العاشقىسىندا اۋدارماشى ماتىندەگى باسى ارتىق سوزدەردىڭ نە جۇك ارقالاپ تۇرعانىن تۇسىنبەي دال بولادى. ال كەيىنگىسىندە اقىننىڭ ايتىپ وتىرعان قايعىسىنىڭ ناق سەبەبىن تاپپاي قينالادى.
شىن مانىندە اۋدارماشىعا اقىننىڭ بۇل ولەڭدى جازعاندا قانداي كۇيدە بولعانى اسا قاجەت بولا قويماس. ول قانشا تالانتتى اۋدارماشى بولسا دا, اۆتور سياقتى جان تولقىتقان سەزىمگە دە بەرىلە الماۋى مۇمكىن. ونىڭ ەسەسىنە مەتافورالاردى ءتۇپ نەگىزىن ساقتاپ اۋدارۋ, ويدى بۇرمالاماي جەتكىزۋ – مىندەت.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول, اۋدارماشى, اقىننىڭ وسىنشا قايعىلانۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنىكتى ەتىپ اۋدارىپ بەرۋگە ءتيىس. سوندىقتان وعان بۇگىنگى اقىنداردى اۋدارعاننان گورى, سۇلتانماحمۇتتى اۋدارعان الدەقايدا وڭايىراق. سۇلتانماحمۇتتا ءوز باسىنداعى دا, ەل باسىنداعى دا قايعىنىڭ سەبەپتەرى انىق اتاپ ايتىلادى. بار-جوعى جيىرما جەتى-اق جىل عۇمىر كەشكەن اقىن جاستىقتىڭ قىزىعىنا الدانباعان با, سەبەپسىز ولەڭ جازباعان با دەپ قالعاندايسىڭ.
ارينە, كوڭىل كۇي, تابيعات, ماحاببات سەزىمدەرى ءبىر بولەك اڭگىمە. بىراق ونىڭ ءوزىن دە اباي الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە تىرەپ قويادى. جۇيرىك اتتى جازسا, كەيبى-رەۋدىڭ قولى جەتپەي قور بولعانىن دا ايتپاي كەتپەيدى. تابيعاتتى جىرلاسا, ونىڭ قىزىعىن دا ەلدىڭ ءبارى بىردەي تەڭ كورمەيتىنىنە سوقپاي وتپەيدى. ماحابباتتى دا ەلدىڭ مۇڭ-شەرىمەن ۇشتاستىرىپ جىبەرەدى.
ال ەندى قازىرگى كوپ اقىننىڭ جازىپ جۇرگەنى نە قايعى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن. مۇنىمىز ومىردە ولار جازاتىنداي قايعى-قاسىرەت جوق دەگەن ءسوز ەمەس. قايتا اقىننىڭ كۇيزەلۋىنە سەبەپ بولعان دا, بولاتىن دا قايعى-قاسىرەت كوپ. بىراق بۇل قازاق اقىندارى كوپ ەلىكتەگەن ماياكوۆسكيدىڭ دە, ەسەنيننىڭ دە زامانى ەمەس.
دليا ۆەسەليا
پلانەتا ناشا
مالو وبورۋدوۆانا.
نادو
ۆىرۆات
رادوست
ۋ گريادۋششيح دنەي.
ۆ ەتوي جيزني
پومەرەت
نە ترۋدنو.
سدەلات جيزن
زناچيتەلنو ترۋدنەي.
ورىستىڭ ءدۇر اقىنى ۆلاديمير ماياكوۆسكي مىنا جالعاننان باز كەشكەن ەسەنيندى وسىلاي مۇقاعان ەكەن. ءبىرىن ءبىرى ۇناتپاعان وسى ەكى اقىننىڭ ەكەۋى دە وزدەرىنە قول سالىپ ءولدى. ال ءبىزدىڭ سولار قاتارلى اقىندارىمىز وزدەرىنە قول سالعان جوق. ولاردى ءولىم جازاسىنا كەسىپ, جازىقسىز اتىپ تاستادى. ايىرماسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟!
ماعجان جۇماباەۆتى 1938 جىلى قىرىق ءتورت جاسىندا اتۋ جازاسىنا كەستى. ول ەسەنين سياقتى وتىز جاسىندا اسىلىپ قالعان جوق. ماياكوۆسكي سياقتى وتىز جەتى جاسىندا اتىلىپ ولگەن جوق. قانشا قۋعىن-سۇرگىن كورسە دە, ول ەكەۋىندەي دەپرەسسياعا دا تۇسپەدى.
قاراڭىزشى, ءىنىسى وسپاننىڭ ءولىمىن اباي قالاي تالدايدى: «جايناعان تۋىڭ جىعىلماي, جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي, جاساۋلى جاۋدان بۇرىلماي, جاۋ جۇرەك جومارت قۇبىلماي, جاقسى ءومىرىڭ بۇزىلماي... جاقسى ءولىپسىڭ, ياپىرماي!».
مىنە, ماعجان جۇماباەۆ تا ءولىمدى سولاي تالدايدى. ونىڭ جىرى: «قاجىدىم ەندى, كۇش ءبىتتى, كوڭىلسىز, سالقىن, كۇن بۇلتتى, جەل بۇيىعىپ تەربەلەد, الدەكىمنىڭ ولگەنىن, ونى قالاي كومگەنىن, اڭگىمە عىپ كۇڭىرەنەد. جەل, كۇڭىرەنبە, جاسىڭ تىي» دەپ كەلەدى. وسىنداعى «مەنى دە, ءولىم, الديلە» دەگەن جولدى سۋيتسيدتىك ماعىنادا تەرىس تۇسىندىرەتىندەر كوپ. ەگەر سولاي بولسا, ماعجان تاپ وسى ولەڭىندە: «قولىنا الا تۋ الىپ, قىلىشىن قانعا سۋارىپ, تاۋ سۋىنداي تاسىعان, قاراقات كوزىن قان جاۋىپ, قاباعىنان قار جاۋىپ, ويىن سالعان جاس ۇلان» دەپ جازباس ەدى. بۇل ولەڭ جوقتاۋ, جۇباتۋ ءھام شاھيد كەتكەن جاستىڭ ءولىمىن تالداۋ ەكەنى كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
ابايعا ءسوز ايتا المايمىز, ال ماعجان رۋحى وتە مىقتى كىسى. ىشكى قۋاتى زور, ەرىك-جىگەرى كۇشتى اقىن. «ول ولگەن جوق, ورماندا ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن ءتىرى ءجۇردى», دەگەن ءسوز سودان شىققان بولۋى كەرەك.
جالعىز ماعجان عانا ەمەس, ءىلياس جانسۇگىروۆ تە, ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين دە ءوزىن ءوزى ولتىرگەن جوق. ولاردى وزدەرى اسا زور قۇشتارلىقپەن سۇيگەن ومىردەن ز ۇلىمدىقپەن كۇشتەپ ايىردى. ايىرماسى بار ما, بار بولعاندا قانداي؟!
ەندەشە قازاقتىڭ كەيىنگى اقىندارى ەسەنيندى نەگە ءپىر تۇتتى؟ نەگە بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەسەنينگە ولەڭ ارنادى؟ بىرىنەن ءبىرى ءىلىپ اكەتىپ جىرلايتىنداي, بۇل نەعىلعان ەستافەتا؟!
قازاق اقىندارىنىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى, ولىمگە بەرىلمەي, رۋحتى ولەڭدەر جازعان. قاسىم امانجولوۆتىڭ اۋىر ناۋقاس ۇستىندە جاتىپ شىعارعان ء«وزىم تۋرالىسى» دا باستان-اياق ءولىم مەن ءومىردى تالداۋعا قۇرىلعان. «سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ كەلەر ۇرپاق» دەگەن ولەڭ جولى اۋرۋدان ازاپ شەگىپ جاتقان ادامنىڭ قانداي قايسار اقىن ەكەنىن بىلدىرمەي مە, مىسالى. مۇقاعاليدىڭ دا جازىلماس دەرتپەن الىسقان ساتتە تۋعان «ەمحانادا» اتتى وكىنىشكە تولى ولەڭى بار. ولەڭىنىڭ تاقىرىبىن «ەمحانادا» دەپ, تال قارماعانداي قاراپايىم ەتىپ قويعانىن كورمەيمىسىز.
وكىنىشتى...
مىنا قۇرعىر سىرقاتتىڭ بەتى كۇشتى.
جۇرەگىم كوتەرىلىس جاساپ جاتىر,
بۇزباق بولىپ كەۋدەمدە بەكىنىستى.
وكىنىشتى...
و, جۇرەك!
مەنىڭ التىن قازىعىم-اۋ!
قايتەيىن, قاجىدىڭ-اۋ.
...قىتىقتاعان باۋىردىڭ
«نازى» مىناۋ.
قاجىدىڭ-اۋ, بايعۇسىم, قاجىدىڭ-اۋ!
He ىستەمەكپىن؟
جانىم-اي, ساعان شيپا ىستەمەك كىم؟!
جارالعاندا ءبۇتىن ەم, ءۇش بولەكپىن:
جۇرەگىم – افريكا, باۋىرىم – كيپر,
ميىم – مۇزدى مۇحيتتاي...
He ىستەمەكپىن؟..
وسى اقىنداردىڭ ومىرگە قۇشتارلىعى كوپ ەشكىمگە ساباق بولماي ءجۇر. ولىممەن بەتپە-بەت كەلگەندە, ولەڭگە سىرىن اشقان نەتكەن رۋح دەسەڭىزشى. وزدەرى دەپرەسسياعا تۇسسە دە, ولەڭدەرى دەپرەسسياعا تۇسپەگەن. كۇلبىلتەلەمەي ايتساق, ەسەنيننىڭ دە, ماياكوۆسكيدىڭ دە سەرتى جۇقسا دا, دەرتى جۇقپاعان.
ادەتتە پافوستى اسقاق ءۇن دەپ قانا تۇسىنەمىز. شىندىعىندا, مۇقاعاليدىڭ «جان ازاسى» (رەكۆيەم) دا پافوس. پافوس – ەپوس سياقتى كۇرەسكە تولى شىعارما. وندا ءومىردى عانا ەمەس, ءولىمدى دە تالدايدى. جاي ادام قابىلداي بەرمەيتىن سەزىمدەر جىرلانادى. مۇنداي شىعارمالار سونىسىمەن دە قۇندى, سونىسىمەن دە ورەسى بيىك.
وسىمەن قاتار ءتۇپ-تامىرسىز جالعان پافوس دەگەن دە بار. جالعان پافوس شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماعان كەزدە تۋادى. ولار وزدەرىنىڭ بويىنداعى وسالدىقتى جالعان پافوسپەن جاسىرعىسى كەلەدى. ونىڭ ارعى جاعىنان كوپ وقىمايتىن بىلىمسىزدىكتىڭ دە توبەسى كورىنىپ قالادى.
مەن جاقىندا ومىردە وتە قايعىلى بولىپ كورىنەتىن سونداي ءبىر اقىننىڭ ولەڭدەرىن وقىدىم. ولەڭدەرىنىڭ دە جارقىن جاقتارىنان, قايعىلى جاقتارى كوبىرەك. بىراق ەشتەڭەنىڭ اتىن تۋرا اتامايدى.
ماياكوۆسكيدىڭ فەنومەندىك تۇلعاسى وسى ارادا ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى. ول قالىڭ توبىردىڭ الدىندا قايمىقپاي ولەڭ وقىپ تۇرا الادى. ماياكوۆسكي وزىمەن كەتسىن دەسەڭىز, ونىڭ ورنىنا:
«ۋزنايۋ ۆاس پو ۆزگليادۋ,
سەرايا راسا –
سۆولوچي!»
– دەپ ولجاس سۇلەيمەنوۆ شىعادى.
قازاق وقىرمانىنا قازىر دە وسىنداي اشىق پوزيتسياداعى ولەڭدەر كەرەك. ال اقىنداردىڭ جانىن جەگەن قايعى, مۇڭ, شەرگە كەلسەك, كوبى دارمەنسىزدىكتىڭ كورىنىسى, باسقا تۇك تە ەمەس. بايقاساڭىز, ونداي ولەڭدەر العاشقى اسەرمەن عانا ءومىر سۇرەدى. ەكىنشى قايتارا وقىساڭىز, ءمانىن جوعالتا باستايدى. ءۇشىنشى رەت ول ولەڭدى قايتا وقۋعا بەتتەي الماي قالاسىز.
وسى ارادا قازاقتا بۇرىن-سوڭدى دەپرەسسيالىق ادەبيەت بولماعانىن ەسكە سالا كەتكىمىز كەلەدى. وزدەرى مەن كەيىپكەرلەرى دەپرەسسياعا ءتۇسۋى مۇمكىن, بىراق قازاقتىڭ ادەبيەتى دەپرەسسياعا تۇسپەگەن. بۇل اسىرەسە اۋىز ادەبيەتىنەن كەلە جاتقان رۋحى بيىك پوەزياعا جات اعىم.
«جىلاپ تۋىپ, كەيىپ ولگەنشە» دەپتى اباي. قازاق ادەبيەتىندەگى ەكىنشى مىقتى اقىن ماعجان دەسەك, ول تۋعان ادەبيەتتىڭ پلاتفورماسىن عانا جاساپ قويماعان, ءوز ولەڭدەرىن دە سول اسقاق رۋحتى پلاتفورمادا قۇرعان. ودان كەيىنگى مىقتى اقىن رەتىندە قاسىم امانجولوۆتى اتاساق, ونىڭ دا ء«وزىم تۋرالىسىمەن» قازاق ولەڭىنىڭ جاڭا ساپاداعى باعدارلاماسىن جاساپ كەتكەنىن كورەمىز. ۇلى يدەيالاردىڭ كوبى اڭىزبەن اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, ونداي اڭىزدى قازاق پوەزياسىنداعى كەلەسى ءبىر مىقتى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ قالىپتاستىردى دەۋگە بولادى. بىراق ماعجان باستاعان مىقتى اقىنداردىڭ ەشبىرى دە ەسەنيندەر مەن ماياكوۆسكيلەردىڭ تاعدىرىن قايتالاماپتى. دەمەك ومىردەگى بىلاي تۇرسىن, ولەڭدەگى سۋيتسيد تە قازاق پوەزياسىنا مۇلدەم جات دەگەن ءسوز.
ەندەشە وسى ءبىر جات ۇعىم قازاق توپىراعىنا قايدان كەلدى دەگەن سۇراق تۋادى. سونىمەن بىرگە كوكەيىڭدە ول جالعىز كەلدى مە دەگەن دە كۇمان تۇرادى. قازاق توپىراعىندا سۋيتسيد دەگەن دەرت بولماعان ەدى عوي دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى. ەگەر سولاي بولعاننىڭ وزىندە, ول قازاق پوەزياسىندا دارىپتەلمەگەن تاقىرىپ ەمەس پە ەدى؟!
ونىڭ باستى سەبەبى, قازاق اقىندارى ءدىن, ءدىل, ءداستۇر ۇشتاعانىنىڭ تۇعىرىندا نىق تۇرعان تۇلعالار بولاتىن. ال قازىر سول تۇعىر تابانعا تىرەۋ بولماي, تايىپ كەتكەندەي اۋادا اسىلدى دا قالدى. بۇگىنگى زامانداس اقىنداردىڭ ءبىرازىنىڭ قولدان قايعى, جولدان تاعدىر جاساپ, جالعان پافوسقا ۇرىنىپ جۇرگەنى سودان با دەپ ويلايسىڭ.
قازىر قازاق پوەزياسىندا قايعى تاقىرىبىن ابايشا تالداپ جازاتىن بەس-التى اقىن بار. تىنىشتىقبەك ابدىكاكىمدە وبرازدى تالداۋ, سۆەتقالي نۇرجاندا ەموتسيونالدى تالداۋ, مەيىرحان اقداۋلەتتە پسيحولوگيالىق تالداۋ, سەرىك اقسۇڭقار ۇلىندا اگرەسسيۆتى تالداۋ باسىم. ەگەر وسىلاي ءجونىن تاۋىپ جازسا, قايعى تاقىرىبى اقىندار ءۇشىن بالدان ءتاتتى ەمەس پە؟!
جوق, قازىر شىن قايعىنىڭ ورنىن جالعان پافوس باسقان. «قايعى جوق بولسا, اقىندار ونى وزدەرى ىزدەپ تابادى» دەگەن تسيتاتا دا تابىلا كەتكەن. ونى قانداي دانىشپان ايتسا دا, ابايدىڭ «قايعى كەلسە قارسى تۇر, قۇلاي بەرمە» دەگەنىنە مۇلدەم قايشى!
ويدا-قىردا قازاق پوەزياسىنا دەگەن ماحابباتىمىزبەن بىرگە, الاڭداۋشىلىعىمىز بارىن دا وسىدان بىلەرسىز. وڭگەسىن قايدام, ءوزىن قارعايتىن ولەڭ جازعان اقىندى كورگەندە, كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن كۇدىگىمىز تىپتەن ۇلعايا ءتۇستى. بىزدىڭشە بۇل دا جالعان پافوس, ال ۇلت اقىندارى جازاتىن شىندىق مۇلدەم باسقا!
ەسەنيننىڭ مىقتى ەكەنىندە داۋ جوق, بىراق ءبىز ءۇشىن ماعجان ودان دا مىقتى. بىزدىڭشە, قازاق ولەڭى ءوز پلاتفورماسىنا قايتا ورالماسا, وسى اداسقانى اداسقان. وزگەنىڭ بيشىگىندە بيلەگەندەي ءتۇپسىز قايعىعا باتىپ, جاپپاي سولىقتاۋعا بوي الدىرۋ قازاق ولەڭىنىڭ تابيعاتىنا مۇلدەم جات!
قانشا تەحنولوگيا دامىعان زامان دەسەك تە, پوەزيا قازاقتا وقىرمانى مەن تىڭدارمانى ەڭ كوپ جانر بولعانىن ۇمىتپاساق ەتتى. ولەڭگە وقىرماندى قايتا ورالتۋ ءۇشىن دە جاڭا تالقى, سونى تالداۋ, قالا بەردى ۇلت ادەبيەتىنە نەگىزدەلگەن تىڭ تەوريا كەرەك دەر ەدىك. ايتپەسە:
«تەوريا, سەن شىندىقتى اشپاساڭ, پوەزيا, مەن سەنىمەن قوشتاسام. اقىندارىڭ نەگە كەرەك اش, ماساڭ, شىندىعىڭدى جىر ەتپەيتىن ەشقاشان!»...
سوڭعى شۋماق ءۇشىن تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ شىن جانكۇيەرى رەتىندە قازاق ولەڭىنىڭ تۋىن ۇستاعان اقىندارىمىزدان كەشىرىم وتىنەم! بىزدىكى دە ۇستاعان تۋىڭ بيىك بولسىن دەگەن ءسوز, باسقا تۇك تە ەمەس!
جۇسىپبەك قورعاسبەك
