ءCوز سويىل
ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
قازاق ساتيراسىنىڭ قازىرگى تانىمال وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, ارىپتەسىمىز بەرىك سادىر دا الپىستى القىمداپ, بەدەرلى بەلەسكە كوتەرىلىپتى. ول قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن تۋعان اۋىلىنا بارىپ, ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاعان بولاتىن. بىراق ءسۇيىر تىلمەن سۇيكەپ جىبەرەتىن قاسيەت جانىن جاي تاپتىرماعان قالام يەسى ساتيريكتەر اۋىلىنا كوز سالىپ, الماتىعا قايتا جول تارتادى. سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە كوررەكتور, ماكەتشى بولادى. 1982 جىلى «قازاق ادەبيەتىندە» اعا ءتىلشى, 1987 جىلى «ارا-شمەل» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى 1990 جىلى بالالار گازەتى «ۇلاندا» جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىن اتقارادى. ال 1996 جىلدان بەرى تابان اۋدارماي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
«قۇزعىن» قۋانىش
بەرىك سادىر. قىزمەتتەس پىقىپ اساباسپەن جاس شاما ايىرمامىز تۋرا ءبىر مۇشەل بولسا دا, اڭگىمەمىز جاراسىپ كەي-كەيدە كەڭ وتىرىپ «قۇرداستارداي» قاۋقىلداسىپ قالاتىنىمىز بار. ورتامىزعا بىرەۋ كيلىككەن كۇنى پىقەكەڭ: «ءبىز عاباڭ ەكەۋىمىز «جاستىمىز», بۇل دا جىلقى جىلى ءدۇنيەگە كەلگەن» دەپ جىميىپ الاتىن. العاش پىقەكەڭ قىزمەتى ءوسىپ كوڭىلى كورىم بولىپ وتىرىپ ماعان: – جەڭگەڭە وسكەنىمدى اتاپ ءوتىپ جىبەرمەيمىن بە, – دەسەم: «قويا تۇر, بۇنىڭدا تەك قىزمەتتەستەرىڭ, ءبىرلى-جارىم اعايىن عانا باس قوسادى... ءسال شىداساڭ, بۇيىرتسا, از ايدا نەمەرەلى بولاسىڭ... قازىر كەمى ەكى-ءۇش قۋانىشتى ءبىر-اق توقايلاستىرىپ تويلاۋ ادەتكە اينالعان» دەپ توقتاتىپ تاستادى, – دەدى. مەن دە ءۇنسىز قالۋدى ءجون كورمەي: – جەڭگەي ءبىر نارسە بىلەدى, – دەپ قالدىم. پىقەكەڭ نەمەرەلى بولعالى دا ءبىراز بولعان. ءبىر وڭاشا وتىرعانىمىزدا «قۇرداستىعىما» باسىپ: – قوس قۋانىشىڭىزدى كەشىكتىرمەيتىن شىعارسىز؟ – دەپ قالدىم. پىقەكەڭ كوبىكتى سىرادان تولعاي ءسىمىرىپ بارىپ: – باياعى جەڭگەڭ: «قىزمەتىڭ كونەرە قويماس... ءسال شىدا, نەمەرەڭ دە ادام تانيتىن قالىپقا كەلسىن... وسى ۇلكەن مەرەكە قارساڭىندا مەدال-وردەن ۇلەستىرىلمەۋشى مە ەدى؟ بىلۋىمشە, ۇجىمىڭ سوعان ءبىر ءوزىڭدى ۇسىنىپتى دەپ ەستىدىم؟.. ءاپ, بارەكەلدى! ۇجىمىڭ بەدەلدى, ۇسىنىلعان ءبىر ءوزىڭ بولساڭ, الاسىڭ!.. سول بۇيىرعان كۇنى قىزمەتتەستەرىڭ باستاپ, ارينە اعايىن, قۇدا-جەگجات تورىمىزدە وتىرادى. وردەن العان تويىڭا كۋرستاس-كلاستاس اتاۋلىڭا دا حابار بەرەمىز, ءبارى-ءبارى ارقا-جارقا ءبىر تويلاسىن» دەپ تاعى دا توقتاتىپ تاستادى, – دەدى. مەن دە قاراپ قالماي: – بۇل دا بىلگەندىك, – دەپ قالىپپىن. ە, جەڭگەي كورىپكەل ەكەن, جىل اياعىندا پىقەكەڭە وردەن بۇيىردى. لەزدە جىل ءوتىپ, مەنىمەن وڭاشا وتىرۋعا قاشقاقتاي بەرەتىن «قۇرداس» اعاممەن بىردە توقايلاسىپ قالىپ: – ەندى نە دەيدى؟ – دەپ سۇراعىمدى قىسقا قايىرىپ ەدىم, اعام قيپاقتاپ وتىرىپ: – «حان جارلىعىنان قاتىن جارلىعى كۇشتى» زامان-اي! پالەكەت: «بيىل مەرەيتويىڭ... اناۋ-مىناۋ ەمەس, باقانداي بەس بەلەستەن وتەسىڭ... ءسال شىدا, كۇركىرەپ كۇز كەلسىن, اماندىق بولسا تويىڭدى دۇركىرەتىپ وتكىزەمىز! ويحوي, وندا قىزمەتتەسىڭ بە, اعايىن, قۇدا-جەگجات, كلاستاس-كۋرستاس دەيسىڭ بە, ەڭ اياعى اناۋ الىستاعى اعايىن سىماقتارىڭدى ءتۇپ-تۇگەل شاقىرامىز, سەنى بىلەتىن بۇكىل ءيىسى قازاق توقايلاسىپ تويلايدى» دەپ مىسىمدى باسىپ مىش ەتتى, – دەدى. بۇل جولى مەن: – تابىلعان اقىل! – دەپ قالدىم. ...قايتەيىك, اجال اياقاستى... نەدەن بولدى دەرىڭ بار ما, ءدام-تۇز تاۋسىلعان بولۋى كەرەك, پىقەكەڭ جارىقتىق ءبىر-اق كۇندە ۇيقىدان ويانباي قالدى... نە دەرى بار, قىزمەتتەستەرى بار, تۋىس-تۋعان, قۇدا-جەگجات, كلاستاس-كۋرستاس, سوناۋ الىستاعى اعايىن بولىپ پىقەكەڭدى بىلەتىن بۇكىل ءيىسى قازاق سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدىق. «...بىرەۋ ولمەي بىرەۋ كۇن كورمەيدى» دەگەن... پىقەكەڭنىڭ قىرقى وتكەن سوڭ ول كىسىنىڭ ورىنتاعى ماعان بۇيىرىپ, ونىمدى ۇيگە كەلىپ كەلىنشەگىمە ايتا قالسام, ول: «جۋىپ ۇيرەنگەن باسىڭ سەنبى-جەكسەنبى «دۇركىرەپ» كەتپەكشىسىڭ عوي! ءسال شىدا, بۇيىرسا, از كۇندە نەمەرەلى بولامىز...» دەپ جەلپىنىپ كەلەدى ەكەن: – وتتاپسىڭ! – دەپ العاش رەت اقىرىپ تۇرىپ كەتىپ... سەنبى-جەكسەنبى قىزمەتتەگى «دەنى دۇرىستاردىڭ» باسىن قوسىپ اتتىڭ باسىن جىبەرىپپىن...سۇراق-جاۋاپ
– وتاشىلار وپەراتسيا كەزىندە نەگە بەتپەردە كيىپ تۇمشالانىپ الادى؟ – وپەراتسيا ءساتسىز بولعان جاعدايدا اۋرۋ ادام كىم جاساعانىن بىلمەس ءۇشىن. *** – ءحالىڭ قالاي؟ – جامان ەمەس. جاعدايىم ناشارلاعان كەزدە “جەدەل جاردەم” الىپ كەتەدى. ال جاعداي جاقسارىپ, كوڭىل كوتەرىلسە پوليتسيا دايىن تۇرادى... *** – ەگەر شەت تىلىندە ءتۇس كورۋ قايتالانا بەرسە نە ىستەگەن ءجون؟ – كەلەسى جولى قاسىڭىزعا اۋدارماشى بيكەشتى الىپ جاتۋ كەرەك. *** جۇمىستان نەگە كەشىكتىڭ؟ ءبارى دە كەمپىر-شالدىڭ كەسىرى. نەگە؟ – اۆتوبۋستا وتىرسام ءبىر شال ءمىندى. ورنىمدى قيماي كوزىمدى جۇما قويعان ەدىم: كوزىم ءىلىنىپ كەتسە كەرەك, ءتورت ايالداما ءوتىپ كەتىپپىن. *** ءسىز ومىردە ماحابباتتىڭ بار ەكەندىگىنە سەنەسىز بە؟ جوق. – سوندا قالاي؟ قوزى مەن باياننىڭ ماحابباتىن دا جوققا شىعارعالى وتىرسىز با؟ – ءيا, سەبەبى, قوزى مەن باياننىڭ ءومىرى ۇزاققا سوزىلعاندا ولار دا ءتۇبى ۇرسىسىپ, اجىراسىپ تىنار ەدى. *** – قۇرمەتتى دوسىڭىزدىڭ قازاسىندا كوزىڭنەن ءبىر تامشى جاس تامبادى-اۋ؟ – ۇلكەن كرەسلودا وتىرعاندا جاعدايىمدى ايتىپ تالاي جىلاپ بارعانمىن. * قالجىڭ قالتاسەزىكتى سەكىرەدى
– نەمەنەگە كۇرسىنە بەرەسىڭ, مۇنداي كەرەمەت وقيعالى شىعارما ءالى جازىلعان ەمەس... – وعان كۇمانىم جوق-اۋ... – ەندى نە, سونشا تولقىپ, سونشا ءابىرجىپ؟ – ءXVى عاسىرداعى ءۇندى كومەديالارىن وقىعان بىرەۋلەر شىعىپ قالا ما دەپ تۇرعانىم... «ەستى» ەسكەرتپە جاپال اتتى جازۋشى تۇڭعىش كىتابى جارىق كورگەندە ايەلىنە: «سەن دە مەن جونىنەن ماعلۇمات جيناي جۇرسەڭشى, كەيىن ەستەلىك جازساڭ تاپتىرمايدى عوي...» دەگەنى بار. ءجون ەكەن – وۋ , تىڭەكە, سوڭعى كەزدە بالالاردىڭ اراسىنان شىقپايتىن بولدىڭىز عوي؟.. – ەكى باسپا تاباق « بالا ءتىلى – بال» جيناعىنا تاپسىرىس الىپ ەدىم... «ولشەۋلى» وكىنىش – كىتابىڭ شىقتى, جابىرقاۋىڭا ءجون بولسىن؟! – ە, ءبۇيتىپ كوركەم دۇنيە جازىپ كەتەرىمدى بىلگەندە... – ول نە, ايتا الماي اڭىراپ وتىرعانىڭ؟ – و باستا نەم بار ەدى-اۋ سىن جازىپ... ۇيدەگى بوران ۇيىتقىپ سوققان بوراندا ت ۇلىپ كيىپ, ەسىگىنىڭ الدىندا وتىرعان كورشىسىن كورىپ بىرەۋ: – مۇنداي بوراندا نەگە دالادا وتىرسىڭ؟ – دەپ سۇراپتى. – ەي, كورشى-اي, بۇل بوران با! ۇيدەگى – تولاس تاپپاي, الاي-دۇلەي قۇيىن, جاۋىن-شاشىنى ارالاس بوراندى ايتساڭشى! – دەپتى. سويتسە, ول كىسى ۇيدەگى ايەلى مەن قىزىنىڭ جانجالىنان قاشىپ, دالاعا شىعىپ وتىر ەكەن.
توڭمويىن توك
«پەندە ءۇش كۇننەن سوڭ كورگە دە ۇيرەنەدى» دەۋشى ەدى, ءبىز تۇراتىن ەلدى مەكەندە جارىق ءسونىپ, توك اتاۋلى تيىلعالى بەرى توعىز ايدىڭ ءجۇزى بولدى. بارماعان جەر, باسپاعان تابالدىرىق قالمادى... نە كەرەك, تابان توزدىرىپ, كەڭىردەك قىزدىرىپ توقتاعانبىز... كونبەسكە امالىڭ جوق, باسقا تۇسكەن سوڭ كونەسىڭ. مىنە توكسىز تومپاڭ تىرلىك كەشكەنىمىزگە توعىز ايدان اسىپتى... ءوز باسىم, باسىنداعىداي ەمەس, ەتىم ۇيرەنىپ, كوندىگىپ, قازىر ەلەڭ قىلمايتىن دا بولدىم. مەكتەپتە مۇعالىم ەمەسپىن بە, بۇرىندارى اپتانىڭ التى كۇنى قىرىنىپ, ساقال-مۇرتتى تۇقىل ەتىپ تومپاڭداپ جاتپاۋشى ما ەدىك, قازىر راحات! باسىندا قول ۇستارامەن مىقشىڭداپ, كەلە-كەلە ودان جالىعىپ, بار كىنانى ەلەكترگە سىرعىتىپ مەكتەپكە قىرىنباي بارۋدى ادەتكە اينالدىردىق... العاشقى كۇندەرى ىڭعايسىزدانىپ, وقۋشىلار الدىندا يەگىمىزدى كولەگەيلەپ ابىگەرگە ءتۇسۋشى ەدىك... قازىر ۇيرەنشىكتى, قايتا وسكەن ساقالدى سالالاپ سالماق ارتتىرا تۇسەمىز. بارىنەن دە كۇندەگى قىبىر-جىبىرىنان قۇتىلعانىمىزعا تاۋبە دەلىك. ءبىر قياڭقىنىڭ: «كۇندە قىرىنعانشا جىلىنا بەر رەت بارىپ-كەلىپ بوسانعان الدەقايدا ارتىق», دەگەن ءازىلىن تۇسىنگەندەي بولدىق. ايتپاقشى, ساقالىم قاۋعاداي بوپ ءوسىپ, ازداپ ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءتىلىن مەڭگەرگەنىم بار, مولدا بولسام با دەگەن ويعا بەرىلىپ تە ءجۇرمىن... مىنا زاماندا بالا وقىتىپ باقالشى بولعانشا, سالدە ورانىپ «مولدەكە» بولعان ءتيىمدى مە دەپ قويامىن... ۇيدە دە, تۇزدە دە توك تىپ-تيپىل, كۇندىز-ءتۇنى تەلەديدار, كومپيۋتەر الدىنان شىقپايتىن بالا-شاعا امالسىز تالاسا-تارماسا كىتاپ, گازەت وقىپ عاجاپ بولدى... باتىرلار جىرى دەيسىڭ بە, ەرتەگىلەر دەيسىڭ بە, تەك تاۋىپ بەرگەنىڭدى وقىپ بالا بىتكەن تاقىلداپ تۇرادى. توبەدە جاتقان كەڭەس زامانعى ادەبيەتتەر قۇندى دۇنيە بولىپ قولدان-قولعا وتۋدە. ءبىر زاماندا وقي الماعان «بوتاگوزدى» وقىپ كوڭىلىم ورنىقتى. تەلەديدار كورىپ تارسىل-گۇرسىل, الاڭ-جۇلاڭ بولىپ كەتكەن بالا – كىتاپ وقىپ, گازەت قاراپ, ءسوز تىڭداپ – ساليقالى ەر جەتە باستاعانىنا تاۋبە دەپ ءجۇرمىز. نەسىن ايتايىق, «ءبىر جوقشىلىقتىڭ ءبىر توقشىلىعى» دەگەندەي, اۋىل بولىپ تىپ-تيپىل بولعان توڭمويىن توكتىڭ «توقشىلىعىن» كورە باستادىق. سونىڭ كوزگە ۇرار ءبىر-ەكى ءىرىلىسىن ايتايىن. جارىق جوق, مال-جاندى قاراڭعى تۇسپەي جايلاپ, ەرتەرەك جاتامىز... ايتپاعىم, ەرتە جاتقاندىكى, ءتۇن بالاسى ۇزاق – كەيىنگى كەزدە اۋىلىمىزدا ەكىقابات كەلىن-كەپشىك, الدى توعىز ايدا «توپىرلاتا» باستادى... مىنە دەموگرافيا! ۇيدەگى دە: «التىنشىمدى تۋىپ الدىم, جەتىنشى نە ءتايىرى, ەكى-اق جىلدا «التىن القانى» نەگە الماسقا», دەپ قويادى. ءتۇن ۇزاق, جارىق جوق... ول ويى ورىندالاتىنىنا سەنىمدىمىن... «بولماعان توك بولماي-اق قويسىن, مىنا سەكىلدى قازاعىمدى قاپتاتاتىن پيعىلدان ايىرىلمايىق!» دەپ قويامىن وزىمشە. بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز, ءازىر الەمدى ەنەرگەتيكا تاپشىلىعى جاۋلاپ, پالەكەت قىمباتتاپ قىرعيداي ءتيىپ جاتقان كورىنەدى عوي... ءوز باسىمىز توك توڭقالاڭ اسقان توعىز ايدا ودان امان قالىپپىز... ەسەپتەپ كەپ جىبەرسەم, توعىز ايىڭدا توعىز توقتىم تىراپاي اسقانداي ەكەن... پالەكەتتەن امان قالعانىما ءبىر توقتىمدى قۇرباندىققا شالىپ, ەرتەرەك كۇن جارىقتا لىقا تويىپ توسەك استىنا كىرەيىن... ...نە دەيدى؟! ءبىزدىڭ اۋىلعا توك تارتاتىن بوپتى دەي مە! نەعىپ دەسەك, ىرگەمىزدەن قازبا تابىلىپتى دەيدى. ونى يگەرمەك يە ءبىزدىڭ اۋىلدى شامشىراققا بولەمەككە مىندەتتەنىپتى دەيدى... نە ىستەيىن, جارىقسىز تىرلىكتى قۇپ كورگەن باسىم, ويلانا كەلىپ, باقۇلداسقان بولىپ – سوناۋ قيان شەتتەگى ءومىرى توك تارتىلماعان, بۇل عاسىردىڭ بەل ورتاسىنا دەيىن ول «باقىت» بۇيىرماس ەلدى مەكەنگە كوشتىم دە كەتتىم... استانا. * شولاق مىلتىق جالقاۋ جىلان جىلانعا: بىزدە قازاقتا – “شىڭ باسىنا سامعاي ۇشىپ قىران دا, جورعالاي جىلجىپ جىلان دا جەتەدى” دەگەن ماقال بار دەسە, “ە, ەگەر شىڭ باسىندا قىراننىڭ ۇياسى, ۇيادا تىلگە جۇمساق جاس بالاپان بولسا – شىعۋعا بولادى, ايتپەسە سوناۋ قۇزعا ورمەلەپ نەم بار” دەپ جىلەكەڭ ءسال تىنىستاپ, سوناۋ شىڭعا كوزىن كولەگەيلەي قاراپ ەرىنىپ جاتىپ: “انا عالىمدارىڭا ايتا بارىڭدار, وسى مەنىڭ ايتقانىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ماقالدارىنا وزگەرتۋ ەنگىزسىن” دەگەن ەكەن. “اقىلدى ەسەك” ەسەكتەن: “اتپەن جارىسساڭ سەن وزار ما ەدىڭ, الدە ات وزا ما؟” دەپ سۇراسا: “ارينە, ات!” دەپتى ەسەك. وعان: “وۋ, نەگە؟” دەسە ەسەكەڭ: “الاوكپە بوپ شاباتىن ات سياقتى ميعۇلا دەپ پە ەڭ مەنى! بايگەگە قاتىسىپ, شاڭ قاۋىپ, ارام تەر بولعانشا ۇيرەنشىكتى ميتىڭمەن جۇرە بەرمەيمىن بە!” دەپ مۇرنىن ءشۇيىرىپتى. ءوز قالپىمىزدا قالايىق ءبىر ەسەك جولبارىستىڭ تەرىسىن جامىلىپ الىپ اڭ بىتكەندى ارالاپ ءجۇرىپ كەپ بەرسىن. جول-جونەكەي سيىر تابىنى ۇركىپ, وتار قوي وڭدى-سولدى بىتىراي شاشىرايدى كەپ. قۇداي ۇرىپ, كۇشتى داۋىل تۇرىپ, ەسەكتىڭ جولبارىس تەرىسى سىپىرىلىپ ءتۇسىپ, ماسقاراسى شىعىپ, ءايدا اڭ بىتكەن ەسەكەڭدى توپەلەپ ساباسىن كەپ. سوندىقتان دا, جولبارىس تا, ەسەك تە بولماي ءوز قالپىمىزدا قالايىق, اعايىن! قۇرمەت وبلىس اكىمشىلىگى بوپىر اقساقالدىڭ 90 جاسقا تولعان مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, جاستىق شاعىن وتكىزگەن جەرلەرگە قىدىرىپ بارىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن جول شىعىنىن ءوز مويىندارىنا الدى. ءسويتىپ, ول اقساقال قارلاگ-قا, ستەپلاگ-قا جانە ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە بارىپ قايتتى.سوتتاعى "سولاقاي ءسوز"
سوت: – بۇل ۇرلىقتى ءبىر ءوزىڭىز عانا جاسادىڭىز با؟ ايىپتالۋشى: – قۇزىرىڭىزعا قۇلدىق, زامان قيىندادى – بىرەۋگە سەنۋدەن دە قالدىق قوي… *** سوت كوپ جاساپ قۇزعىن جاسىنا كەلگەن ايىپكەرگە: – ءسىزدى جاساعان قىلمىسىڭىز ءۇشىن ون جىلعا باس بوستاندىعىڭىزدان ايىرۋ تۋرالى شەشىمگە كەلدىك, – دەگەندە, جازا وتەۋشى اعىنان جارىلا ريزاشىلىق كەيىپپەن: – سىزگە مۇنداي سەنىمىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت! ويتكەنى, مەنىڭ ەندى مۇنشا جىل عۇمىر كەشۋ ءوڭىم تۇرماق تۇسىمە ەنبەپ ەدى, – دەپتى. *** سۋديا ءماجىلىس زالىنان ىشەك-سىلەسى قاتىپ شىعادى. – نە بولدى؟– دەيدى ارىپتەسى. – ىشەك تۇيىلەتىن انەكدوت ەستىدىم! – ايتىپ جىبەرشى؟! – ايتا المايمىن, جاڭا عانا سول ءۇشىن ون بەس جىل بەرىپ شىقتىم... *** سوت بارىمتاشىدان: – كورشىڭىزدىڭ سيىرىن سويىپ, ەتىن بازارعا ساتىپ جىبەرگەنىڭىز قالاي؟ – تاڭەرتەڭ تۇرسام, سيىرىم جوق. كورشىنىڭ مال قوراسىنان قاراي سالايىن دەپ توبەسىنە شىققانىمدا شاتىرى سىنىپ كەتىپ, توپ ەتىپ سيىردىڭ ۇستىنە بارىپ ءتۇستىم ەمەس پە! شوشىپ كەتكەن مال الدى-ارتىنا قاراماي زىتا جونەلدى. – سودان سوڭ نە بولدى؟ – جان ءتاتتى عوي, سيىردى توقتاتۋ ءۇشىن شابىنا پىشاق ۇرىپ سۇلاتۋعا تۋرا كەلدى. تەرىمدى ءسۇرتىپ, جان-جاعىما قاراسام, تۋرا ەت ساتاتىن بازاردىڭ جانىنا كەلىپ قۇلاعان ەكەنبىز…
