اتالعان جوبا اياسىندا كەزىندە قازاقستاندا بولعان اۋستريا-ماجارستان يمپەرياسى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەتنوگرافيالىق ەسەپتەرى, شىعىستاعى قازاق حاندىقتارىنىڭ سىرتقى قاتىناستارىن زەرتتەۋ ءىسى, XIX عاسىرداعى قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا نەمىس زەرتتەۋ ساپارلارىنىڭ ناتيجەلەرى تابىلدى. ستازي ارحيۆىندە (بۇرىنعى گدر قۇپيا پوليتسياسى) بايقوڭىر عارىش ايلاعى مەن 1986 جىلعى الماتىداعى وقيعالارعا قاتىستى قۇجاتتار انىقتالدى. سونىمەن بىرگە «ساكسون مەموريالدارى» درەزدەن قورىنىڭ قۇجاتتاما ورتالىعىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن وتانداستارىمىزدىڭ ءتىزىمى دە تابىلدى.
ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ زەرتتەۋشىلەر توبى سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆىندە دە (رمتا) جۇمىس ىستەدى. وندا XVIII – XIX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق سۇلتاندارىنىڭ يمپەراتورلىق اكىمشىلىك وكىلدەرىمەن قازاقستان اۋماعىنداعى جاعداي تۋرالى جازىسقان حاتتارى تابىلعان. مىسالى, ايشۋاق حاننىڭ 1811 جىلى جازعان حاتىندا قاراتاي سۇلتاننىڭ ۇلى جانتورەگە قاستاندىق جاساپ, ونى ولتىرگەنى تۋرالى ايتىلادى. نازار اۋدارارلىق ءىستىڭ ءبىرى, كوپتەگەن جىلدار بويى قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن, قازاق تاريحىنىڭ بىلگىرى, اتاقتى شىعىستانۋشى ۆاسيلي گريگورەۆ قورىمەن جۇمىس ىستەۋگە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. گريگورەۆتىڭ 1821 جىلعى 2 اقپاندا جازىلعان جازبالارىندا ۇلى دالانىڭ زاڭدىق ماسەلەسىنە سايكەس, كىسى ءولتىرۋ, ۇرلىق پەن باسقا دا قىلمىستارعا قاتىستى قۇن تولەۋدىڭ قازاق زاڭدارىنان ۇزىندىلەر جيناقتاپ, ونى باسىپ شىعارۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى جازىلعان. ياعني قازاق دالاسىندا قۇقىقتىق نورمالاردىڭ دامىعان جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەگەنى تۋرالى ايتۋعا بولادى. بۇل قازاق كوشپەلى قوعامى ارتتا قالدى دەگەن جاڭساق پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. گريگورەۆتىڭ 1857 جىلى جازعان «وردانىڭ ورتا بولىگىنىڭ باسقارۋشىسى مۇحامەد بايمۇحامەدوۆتىڭ ورىنبورعا كەلۋى تۋرالى» بايانداماسى دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. وندا قازاقستانداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ, قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ وتارشىل اكىمشىلىكپەن قارىم-قاتىناسىنىڭ ناقتى سيپاتتاماسى بەرىلگەن.
وسى جوبا اياسىندا ۇلتتىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى تۇركيانىڭ انكارا جانە ىستانبۇل قالالارىنا ساپارلاعان. اتاپ ايتار بولساق, انكارا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆ تورالقاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ارحيۆىندە, تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇرىك ديپلوماتيالىق ارحيۆىندە جانە ۇلتتىق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تاريح ارحيۆىندە بولىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى 1000-عا جۋىق بەتتەن قۇرالعان 90-نان استام قۇجات اكەلىندى. ىستانبۇل قالاسىنداعى وسمان ءارحيۆى مەن ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى قۇندى قۇجاتتار دا زەرتتەپ-زەردەلەنىپ, 250-دەن استام قۇجات ەلگە ورالدى. بەلگىلى تۇركىتانۋشى, قازان يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فولكلورتانۋشى ن.ف.كاتانوۆتىڭ مۇراسى رەتىندە ساقتالعان كونە كىتاپتاردان ءحىح-حح عاسىرلارداعى قازاق جەرىنە قاتىستى قۇندى دۇنيەلەر دە ەلىمىزگە جەتكىزىلدى.
تاتارستاندا ارحيۆتەردەن مۇسىلمان مادەنيەتى مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا قاتىستى, قازاقتاردىڭ باسقا ەلدەر حالىقتارىمەن مادەني, عىلىمي جانە ىسكەرلىك بايلانىستارى تۋرالى بىرقاتار بىرەگەي قۇجاتتار تابىلعان. «الاش» قوزعالىسىنىڭ تاريحى بويىنشا جاڭا قۇجاتتاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. ءارى وسى ساپار اياسىندا تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندەگى №92 قور نەگىزىندە XIX عاسىر مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قۇجاتتاردى قامتيتىن «قازان وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسى» اتتى بۇرىن زەرتتەلمەگەن قۇجاتتار ەلىمىزگە اكەلىندى. بۇل ماتەريالدار ىشكى بوكەي ورداسى اۋماعىنداعى جانە 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازان وقۋ وكرۋگىنە كىرگەن قازىرگى قازاقستان اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىندەگى مەكتەپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا قاتىستى بەلگىسىز دەرەكتەردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى ساعيلا نۇرلانوۆانىڭ ايتۋىنشا, XIX-XX عاسىر باسىندا قازاقستاندى زەرتتەگەن شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ (رادلوۆ, گريگورەۆ, كاتانوۆ) قۇجاتتارى تابىلعان. سونىمەن بىرگە ەلىمىزگە پروفەسسور نيكولاي كاتانوۆتىڭ ءسىبىر, جوڭعاريا, شىعىس قازاقستان بويىنشا 1890 جىلعى ساياحاتىنىڭ بۇرىن تولىق جاريالانباعان كۇندەلىگى اكەلىنگەن. 1891 جىلى جەتىسۋ مەن تارباعاتايعا ساپارلاعان نيكولاي كاتانوۆتىڭ ەلىمىز تۋرالى جازعان كۇندەلىگى دە انىقتالعان. بۇل ەڭبەكتە زەرتتەۋشى ەتنوگرافيالىق جانە لينگۆيستيكالىق ماتەريالداردى جيناقتاي وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن ءتىلىن سيپاتتايدى.
ء«بىزدىڭ ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ قىزمەتكەرلەرى «ارحيۆ-2025» جوباسى اياسىندا بىرقاتار شەتەلگە ساپارلاپ, ءونىمدى جۇمىس اتقاردى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ماجارستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحيۆىنەن تابىلعان شىعىستانۋشى ارميني ۆامبەريدىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل اتاقتى عالىم ءومىرىنىڭ كوپ جىلىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى زەرتتەۋگە ارناعان. ماجارستاندا ا.ۆامبەري جيناعان قازاق قۇجاتتارى مەن ادەبي شىعارمالار جيناعى زەرتتەلمەگەن, تسيفرلانباعان. تسيفرلانباعان ەكسپوناتتاردىڭ قاتارىندا پوەمالار, حالىق ەرتەگىلەرى, ولەڭدەر, سونداي-اق مۇلدەم اشىلماعان جانە زەرتتەلمەگەن قولجازبالار بار. سوندىقتان ا.ۆامبەريدىڭ مۇراسى قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن زور قۇندىلىققا يە. ونى قازاقستاندىق تاريحشىلار مەن فيلولوگتاردىڭ مۇقيات زەردەلەۋى قاجەت», دەيدى ساعيلا نۇرلانوۆا.
ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋدە بۋداپەشت قالالىق ارحيۆىنەن تابىلعان 1960-1980 جىلدارداعى «تەڭىز» مۇناي كەن ورنىن يگەرۋگە ماجار ينجەنەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ قاتىسۋى تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ماڭىزى زور. ماسەلەن, №355 «تەڭىز» قورىندا قازاقستاندا ماجار ماماندارى جوبالاپ سالعان ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك نىساندار تۋرالى مالىمەتتەر, سونداي-اق ماجار ساۋلەتشىلەرى مەن ينجەنەرلەرى, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەگەن باسقا دا ماماندار تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان. وسى قوردا مۇناي سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن قازاقستان ماماندارى تۋرالى, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ تۋرالى مالىمەتتەر بار. قازاقستاندا العاش رەت ماجار قۇرىلىسشىلارى قولدانعان قۇرىلىس تەحنولوگيالارى تۋرالى اقپارات تا ماڭىزدى.
سونداي-اق ۇلتتىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى چەحياعا جاساعان ساپارى بارىسىندا قازاقستان تاريحى بويىنشا كوپتەگەن قۇندى قۇجاتتاردى انىقتادى. بۇرىن وتاندىق تاريحشىلارعا جابىق بولعان چەحيانىڭ اسكەري-تاريحي ءارحيۆىنىڭ ء(اتا) OČSNR جابىق قورىنا (رەسەيدەگى چەحوسلوۆاكيا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ بولىمشەسى) رۇقسات بەرىلدى. بۇل قوردان قازاقستان اۋماعىندا شەتەلدىك اسكەري بولىمشەلەردىڭ قۇرىلۋى تۋرالى دەرەكتەر انىقتالدى. رۋمىنيا ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ پەتروپاۆلداعى جۇمىسى, رۋمىنيا ەرىكتىلەر كورپۋسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر دە كەزدەستى. اتالعان ماتەريالدار حح عاسىر بويىنشا قازاقستان تاريحىمەن اينالىساتىن تاريحشىلار ءۇشىن تاپتىرماس دەرەكتەر بولاتىنى كۇمانسىز.
«چەحيادا ءبىزدىڭ ارحيۆشىلەر 1980 جىلى الماتىدا جانە باسقا دا قازاقستاندىق قالالاردا بولعان چەح فوتوگرافىنىڭ ەكى جۇزگە جۋىق بەلگىسىز تۋىندىلارىن تاپتى. تابىلعان بۇل فوتوسۋرەتتەر قۇندى دەرەككوز رەتىندە تاريحتى وبەكتيۆتى تۇردە ءتۇسىنۋ ءۇشىن جازباشا قۇجاتتاردان ەش كەم ەمەس. چەحياداعى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ماماندار بۇرىن زەرتتەلمەگەن تاريحي كارتالارمەن وتاندىق تاريحتىڭ قاينار كوزدەرىن بايىتتى», دەيدى ساعيلا نۇرلانوۆا.
ۇلتتىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى باتىس ەۋروپالىق كارتوگرافتار جاساعان XVIII-XIX عاسىرلارداعى تاريحي كارتالاردى دا ەلگە ءساتتى جەتكىزىپتى. سول قۇجاتتارعا سايكەس, ءارتۇرلى كەزەڭدەردەگى قازاق جەرلەرىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ ۋاقىتى دا كورسەتىلگەن. مۇنان وزگە, ءساتتى تابىلعان قۇجاتتار قاتارىنا 1856 جىلعى مەيەردىڭ گەوگرافيالىق اتلاسى دا كىرەدى. وندا الەمدىك ماڭىزى بار ەلدەر مەن قالالاردىڭ كارتالارى مەن جوسپارلارى بار. بۇل باسىلىمدا XIX عاسىردىڭ ورتاسىنداعى قازاق جەرلەرى, قالالار, شەكارالار مەن اكىمشىلىك بولىنىستەر ەگجەي-تەگجەي كورسەتىلگەن. مىسالى, «تارتاريا كارتاسى» جوڭعار ەكسپانسياسى كەزىندەگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىندا بولعان وزگەرىستەردى ايقىن كورسەتەدى. ال 1799 جىلى لوندوندا جاريالانعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ كارتاسىندا قازاق دالاسىنىڭ قالالارى مەن باسقا دا ەسكەرتكىش ورىندارىنىڭ قيراندىلارى بەدەرلەنگەن.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بىرقاتار قۇجاتتى ەلگە جەتكىزدى. سونىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە, وتكەن جىلى رەسەيدىڭ بىرقاتار قالاسىنا جاسالعان ءىسساپارلار كەزىندە الاش قايراتكەرلەرىنە, يساتايعا, كەنەسارىعا, باسقا دا تۇلعالارىمىزعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ, ولار ەلىمىزگە اكەلىنگەن. ساعيلا نۇرلانوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل تۇرعىدا تاتار ساياساتكەرى گاياز يسحاقيدىڭ قورى وتە قۇندى بولىپ تۇر. عالىم, ساياسي قايراتكەر گ.يسحاقي اقپان, قازان توڭكەرىستەرى قارساڭىندا قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەندى تۇردە قاتىسقان. ءارى ول ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى الاش قايراتكەرلەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. يسحاقي قورىنىڭ قۇجاتتارىندا مۇسىلمان سەزدەرىنىڭ قارارلارى مەن قاۋلىلارىنىڭ حاتتامالارى بار. ال تاتارستاننىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنەن الاش قايراتكەرى ابۋباكىر الدياروۆتىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولعان قۇجاتتارى تابىلدى. سونداي-اق, ۇلتتىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى 1920-1930 جىلدارداعى ساياسي ۇدەرىستەردى قامتيتىن قۇجاتتاردى انىقتاعان. جالپى ايتقاندا, الداعى ۋاقىتتا بابالارىمىزعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى تەرەڭ زەردەلەۋ ءىسى ودان ءارى جالعاسا بەرمەك.
ءامىرحان الماعانبەتوۆ,
جۋرناليست
