كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
بۇرىنعىلاردىڭ «اۋرۋ قالسا دا, ادەت قالمايدى» دەگەن ءسوزىنىڭ راس ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك. تاياۋدا ءدال وسىنداي جاعداي تاعى قايتالاندى. جاپونيانىڭ باس شاھارى توكيودا وتكەن وليمپيا ويىندارىندا ەرەكشە ونەرىمەن دارالانىپ, قولا جۇلدەگە قول جەتكىزگەن اۋىر اتلەت يگور سون دوپينگپەن ۇستالىپ, ابىرويىمىزعا تاعى نۇقسان كەلتىردى.
قوعامدى ەلەڭ ەتكىزگەن جاڭالىق الەۋمەتتىك جەلىدە دە كەڭ تاراپ, قولدانۋشىلار اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. جانكۇيەرلەردىڭ كوبى دوپينگپەن ۇستالعان سپورتشىلارعا اياۋشىلىق تانىتپاي, اۋىر جازا تاعايىنداۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى مەملەكەتتەن بەرىلگەن بارلىق سىياقىنى تۇگەلىمەن بيۋدجەتكە قايتارۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ جاتىر.
اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى الديار ءنۇرالينوۆتىڭ ايتۋىنشا, يگور سون مەن تاعى بىرنەشە سپورتشىنىڭ قانىندا تىيىم سالىنعان پرەپاراتتىڭ بار ەكەنى قازاقستان ۇلتتىق دوپينگكە قارسى ورتالىعىندا انىقتالعان سوڭ, بۇل ناتيجەلەر فەدەراتسيا مەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ باسقا دا وكىلدەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەيدى. الايدا ەرەجە بۇزعان سپورتشىلار بۇكىلالەمدىك انتيدوپينگ اگەنتتىگىنىڭ (WADA) كودەكسىنە جانە حالىقارالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ دوپينگكە قارسى ەرەجەلەرىنە سايكەس 4 جىلدان 8 جىلعا دەيىن جارىستاردان شەتتەتىلەدى.
– سپورتشىلاردى جارىستان تىس دوپينگكە تەكسەرۋ ولار قاتىسقان حالىقارالىق دودالاردان كەيىن, ياعني التى اي وتكەن سوڭ قابىلدانادى. سوندىقتان بۇل جەردە سپورتشىلاردىڭ الەمدىك دوداداعى ناتيجەلەرىن جويۋ نەمەسە مەدالدارىن قايتارۋ تۋرالى ماسەلە تۋىندامايدى. اسىرەسە ي.سوننىڭ وليمپيادا جۇلدەسىنە جانە مەملەكەتتەن العان سىياقىسىنا قاتىستى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. فەدەراتسيا دوپينگتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنە نولدىك توزىمدىلىك قاعيدات ۇستانادى. ءبىز ۇلتتىق قۇرامانىڭ بارلىق وكىلىنەن حالىقارالىق جارىستاردىڭ قارساڭىندا جانە الەمدىك دودالاردان كەيىن دوپينگ سىناما الىپ وتىرامىز, دەيدى ا.نۇرالينوۆ.
سونىمەن قاتار باس حاتشى بۇل تەكسەرىستەر ەڭ الدىمەن سپورتشىلارىمىزدىڭ حالىقارالىق دودالاردا ەرەجە بۇزباۋى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى WADA ەل سپورتشىلارىنان شەتەلدىك جارىستاردا ءۇش جانە ودان دا كوپ ارتىق ءتارتىپ بۇزعانىن انىقتاعان جاعدايدا, ولار بۇكىل كوماندانى جارىستان شەتتەتۋى مۇمكىن.
سپورت ءجۋرناليسى رۋسلان مەدەلبەك سپورتشىلار اراسىندا مۇنداي تەكسەرىستى ءجيى وتكىزىپ تۇرعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق ول دوپينگ سىنامالار الاتىن ورتالىق تاۋەلسىز جانە ەشبىر ناتيجەنى جاسىرىپ قالا المايدى دەيدى.
– الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ پىكىرى اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنداعى دوپينگ داۋى ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالىپ وتىر دەگەنگە سايادى. بىراق بۇل جەردە مىنا نارسەنى ءتۇسىنۋ كەرەك. قازاقستاندا دوپينگ سىناما الاتىن ورتالىق تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيدى. ولار دوپينگ سىنامانىڭ ناتيجەسىن جاسىرىپ قالا المايدى, ەگەر مالىمەتتەردى جاسىراتىن بولسا, وندا ءبىز رەسەيدىڭ كەبىن كيەمىز. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, رەسەيدىڭ انتيدوپينگ ورتالىعى (رۋسادا) سوچيدەگى سىنامالاردى جاسىرعانى ءۇشىن ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. ال قازاقستاندا دوپينگ سىناماسىن الاتىندار ەشكىمنىڭ اتاق-داڭقىنا قاراماي وتە ءادىل جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, ءبىز كەز كەلگەن ءبىر زەرتحاناعا بارىپ قان تاپسىردىق دەيىك, قاندا نە بارىن, قانداي سىرقاتىمىز بار ەكەنىن جاسىرىپ قالماي, ءبارىن كورسەتە سالادى عوي. بىزدەگى دوپينگ ورتالىعى دا سول جولمەن جۇمىس ىستەيدى. قايتا وسىنداي سپورتشىلاردا دوپينگ بار ەكەنىن ەرتە باستان انىقتاپ, دۇرىس ىستەپ جاتىر, – دەيدى سپورت ساراپشىسى.
سپورت الەمىندە 2014 جىلى باعى جانىپ, اۋىر اتلەتيكادان قازاقتان شىققان تۇڭعىش الەم چەمپيونى اتانعان جاسۇلان قىدىرباەۆتىڭ باسىنان دا دوپينگ داۋى اينالىپ وتكەن جوق. 2015 جىلى اقش-تىڭ حيۋستون قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا قولا جۇلدە العان وتانداسىمىزعا 2016 جىلى دوپينگ قولداندى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, بۇكىل اتاعىنان ايىرىلعان-دى. 8 جىلعا سپورتتان شەتتەتىلگەن وتانداسىمىزدىڭ جازاسى بيىل كۇزدە اياقتالادى.
– بۇل جايسىز جاڭالىقتى ەستىگەندە اسپاننان جاي تۇسكەندەي اسەردە بولدىم. مەن ەشقاشان رۇقسات ەتىلمەگەن ءدارى-دارمەكتى قولدانعان ەمەسپىن. ءوزىمنىڭ تازا سپورتشى ەكەنىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن حالىقارالىق سوتتىڭ دا كومەگىنە جۇگىندىك. وكىنىشكە قاراي, بۇل ارەكەتىمىزدەن ەش ناتيجە شىقپادى. وسىلايشا, وليمپيادادا اتوي سالساق دەگەن اسقاق ارمانىمىزبەن ءبىرجولا قوش ايتىسۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, بۇل جەردە سپورتشىلاردى كىنالاي سالۋ وڭاي. بىراق ەشكىم ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدى تۇسىنگىسى كەلمەيدى. كوبىسى سپورتشى بولۋ وڭاي, ءتىپتى ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى راقات دەپ ويلايدى. ءاربىر ءىستىڭ وزىنە ساي ماشاقاتى بار ەكەنىن ولار تۇسىنە بەرمەيتىن سياقتى. بوزبالا شاعىمىزدان سپورتتى جانىمىزعا سەرىك ەتىپ, بۇكىل ءومىرىمىزدى وسى سالاعا ارناعانبىز. وسى كۇنگە جەتكەنگە دەيىن قانشاما تەر توگىلدى, ەت جاقىندارىمىزدى, تۋىستارىمىزدى جىلداپ كورمەي, جاتتىعۋ زالىنان شىقپادىق. كوپ سپورتشى ەل نامىسى ءۇشىن دەنساۋلىعىن قۇربان ەتىپ جاتىر. ايتا بەرسەڭ, اقتالعانداي بولاسىڭ. بارلىعىمىزدىڭ سپورتقا كەلگەندەگى ماقساتىمىز بايراقتى دودالاردا ەل نامىسىن قورعاپ, حالقىمىزدى قۋانتۋ بولاتىن, –دەيدى ج.قىدىرباەۆ.
قازاق سپورتىنىڭ تاريحىنا زەر سالار بولساق, ەلىمىزدە ەڭ كوپ دوپينگ داۋىنا اۋىر اتلەتيكا سپورتشىلارىنىڭ ىلىنگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ماسەلەن, 2019 جىلعا دەيىن وسى سپورتتى جانىنا سەرىك ەتكەن 40-تان اسا ورەنىمىزدىڭ تىيىم سالىنعان پرەپاراتتى قولدانعانى انىقتالىپ, جارىستاردان الاستالعان. ءدال سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداعان ەدى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇسىنعان زاڭ جوباسىندا سپورتشىنى دوپينگ قولدانۋعا ماجبۇرلەگەن يا سەپتەسكەن جاتتىقتىرۋشى, فۋنكتسيونەرلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ولارعا 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (شامامەن 500 مىڭ تەڭگە, 1 300 دوللار) كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى دەپ كورسەتىلگەن.
ءتىپتى بۇدان بولەك زاڭ جوباسىندا سپورتشى دوپينگپەن ۇستالىپ, ناتيجەسى جويىلسا, ۇكىمەت اتلەتكە بەرىلگەن اقشالاي سىياقىنى قايتارىپ الۋ, وزىنە جانە باپكەرىنە مەملەكەتتەن تاعايىندالعان ءومىر بويعى ماتەريالدىق تولەمدى توقتاتىپ, جارىستاردا العان جاراقاتى ءۇشىن مەملەكەتتەن الاتىن وتەماقىسىنان ايىرىلىپ, مەملەكەت بەرگەن تۇرعىن ءۇيدى قايتارىپ بەرۋ ماسەلەلەرى ناقتى كورسەتىلسە دە, ەرەجە بۇزاتىنداردىڭ قاتارى ءالى كۇنگە دەيىن ازايماي تۇر.
سپورت ءجۋرناليسى بەك تولەۋوۆ وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 2008 جىلدان بەرى دوپينگپەن ۇستالعان قازاقستان اۋىر اتلەتتەرىنىڭ سانى 40-تان اسىپ جىعىلاتىنى تۋرالى ماقالا جازعانىن, قازىر بۇل كورسەتكىش ادام شوشيتىن دەڭگەيگە جەتكەنىن ايتادى.
«سپورتشىلارىمىز قازىر زاڭعا دا, سپورت ەرەجەسىنە دە باعىنىپ جاتقان جوق. بۇل – وتە قيىن جاعداي. قازىرگى تاڭدا ءبىر اۋىر اتلەت الەمدىك جارىستان مەدال اكەلسە, ونىڭ جەتىستىگىنە قۋانۋعا ءتيىس بولعان جانكۇيەرلەر دوپينگپەن ۇستالىپ قالماي ما ەكەن دەپ ۋايىمدايتىن جاعدايعا جەتتى. قازاقستان قۇراماسىن ۇزاق جىلدار بويى باپتاعان الەكسەي ني مەن ونىڭ كومەكشىسى, مارقۇم ەنۆەر تۇركەلەري ەلىمىزدەگى اۋىر اتلەتيكا سپورتىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىمەن, قىزدى-قىزدىمەن ءبىراز دۇنيەنى ءبۇلدىرىپ كەتكەنىن دە ايتۋىمىز كەرەك. ولار اتاق-داڭق پەن اقشاعا وڭاي جەتۋ ءۇشىن وسىنداي لاس ارەكەتتەرگە كوپ باردى جانە بۇل جوسپارلارى جۇزەگە اسىپ, قازاق سپورتشىلارى وليمپيادا مەن الەم چەمپيوناتتارىندا جۇلدەلەردى كۇرەپ الا باستادى. بىراق قازاقتا «كوپ اسقانعا – ءبىر توسقان» دەگەن ءسوز بار عوي. ەندى, مىنە, سونىڭ زاردابىن تارتىپ جاتىرمىز. ەنۆەر تۇركەلەري بولگاريا, تۇركيادا جۇمىس ىستەگەندە دە شاكىرتتەرى دوپينگپەن ۇستالعان. ونىڭ دايىنداعان دوپينگتەرىن يليا باستاعان ءبىراز اتلەتتەرىمىز ءىشىپ, وپىق جەدى. بىراق وتكەننەن ساباق الماعان سىڭايلىمىز. ءالى كۇنگە دەيىن دوپينگپەن ۇستالىپ جاتقاندار بار. سوسىن اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسى مەن سونىڭ اينالاسىندا تالاس-تارتىس تولاستار ەمەس. ءتىپتى كىسى ءولىمى بولسا دا, تاۋبەسىنە كەلمەگەندەر بار. ارقايسىسى, وزىنىكىن دۇرىس دەپ سانايدى. ال اقيقات – جالعىز. سوندىقتان قازاق اۋىر اتلەتيكاسى دۇرىس جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن «بالىقتى» باسىنان تازالاۋ كەرەك سياقتى», دەيدى سپورت شولۋشىسى.
سپورت جانكۇيەرى داۋرەن اليكباەۆ بولسا بۇكىلالەمدىك دوپينگ اگەنتتىگى قورعاۋشىسى جوق سپورتشىلارمەن كۇرەسىپ كەتكەنىنە نارازى. قۇزىرەتتى ورگان وكىلدەرى نەگىزىنەن سپورتشىلارمەن ەمەس, دوپينگ پرەپاراتتارىن وندىرەتىن ءدارى-دارمەك زاۋىتتارىمەن كۇرەسۋى كەرەك ەدى دەپ ەسەپتەيدى.
– كەيدە جاڭالىقتاردان الەمدە عىلىم سالاسى قارقىندى دامىپ جاتقانىن, ءتۇرلى جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ جاتقانىن وقىپ قالامىز. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, دوپينگ ماسەلەسىنە كەلگەندە عىلىمنىڭ وزىق ۇلگىسىن بايقاي الماي جاتىرمىز. سپورتشىلاردان دوپينگتى ءدال ۋاقىتىندا تاپپاعان سوڭ, ارادا پالەنباي ۋاقىت وتكەن سوڭ انىقتاعانى كىمگە كەرەك. دەمەك, عىلىم دوپينگتەن قالىپ بارا جاتىر دەپ قابىلداۋعا بولاتىن شىعار. مەنىڭشە, دوپينگپەن كۇرەسەتىندەر نەگىزى سپورتشىلارمەن ەمەس, سونى شىعاراتىن ءدارى-دارمەك زاۋىتتارىمەن كۇرەسۋى كەرەك. بىراق وعان شامالارى جەتپەيدى. ال ولاردىڭ الدەرى وزدەرىن قورعاي المايتىن سپورتشىلارعا عانا جەتەدى. بىلە بىلسەڭىز, دارىحاناداعى 90-95 پايىز ءدارى – سپورتشى ءۇشىن دوپينگ. سوندا ناعىز دوپينگ پايدالاناتىن كىم؟ ءسىز بەن ءبىز سياقتى سپورتپەن اينالىسپايتىن جۇرتتىڭ بالالارى, – دەيدى ول.
قورىتا ايتقاندا, تاۋ كوتەرگەن تولاعايلارىمىزدىڭ دوپينگ قولدانۋى ءسوز باسىندا ايتقانداي, اۋرۋ ەمەس, ادەتكە اينالىپ كەتكەن سىڭايلى. جەر-جاھاننىڭ سپورتشىلارى ۇران ەتىپ ايتىپ جۇرگەن «الەم تازا سپورت ءۇشىن» دەگەن ەرەجەگە باعىنبايتىن سپورتشىلار زاڭعا دا پىسقىرىپ جاتقان جوق. ءبىر باسىن كەسسە, ەكىنشى باسى ءوسىپ شىعاتىن الگى ەرتەگىدەگى ايداھار سەكىلدى قانشا جەردەن دوپينگكە قارسى كۇرەس جۇرگىزسە دە, ەبىن تاپقاندار ەكى اساپ جەي بەرمەك...
