باتىستا جاريالانعان تىڭ دەرەك

اتالعان تاقىرىپ اياسىنداعى ىزدەنى­سىمنىڭ ناتيجەسىندە تاعى تىڭ ماعلۇ­ماتتارعا قول جەتكىزدىم. جۋىقتا تاپقان ەكى دەرەك مەنى 1929 جانە 1937 جىلدارىنا دەيىن اپاردى. بۇل ماقالامدا وسى ەكى دەرەككە توقتالماقپىن.

بۇلاردىڭ العاشقىسى – ال­مانيا­دان (گەرمانيادان) تابىل­عان 1929 جىلى جازىلعان ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنا بايلانىستى دەرەك. گەرمانيادا قۇرىلعان شىعىس حالىق­تارىن زەرتتەۋ قوعامى كىتاپحاناسى قورىنا 1929 جىلىنىڭ اقپان-مامىر ايلارىندا قوسىلعان جاڭا كىتاپتار نۇسقاۋلىعى («Zugan­gsverzeichnis der Biblio­thek der D. M. G. Februar bis Mai 1929») Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Ge­sellschaft اتتى نەمىس شىعىس قوعامى جۋرنالىنىڭ 2-سانىندا جاريالانعان مالىمەت. بۇل كاتالوگقا ەنگەن جاڭا كىتاپتاردىڭ اراسىندا «تۇرىك حالىقتارى» دەگەن تاقىرىپشا بەرىلگەن. وسى تىزىمدەگى كىتاپتار اراسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا تيەسىلى ەكى كىتاپ بار. بۇل كىتاپتاردىڭ العاشقىسى – احمەت (اقىمەت) بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1924 جىلى ورىنبوردا باسىلعان ء«تىل-قۇرال» اتتى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا قاتىستى ەڭبەگى. ەكىنشى كىتاپ بولسا, 1925 جىلى ورىنبوردا باسىلعان اقىمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن تەلجان شونان ۇلىنىڭ 412 بەتتىك «وقۋ قۇرالى. 3-4 جىلداردا وقىلاتىن كىتاب» (ورفوگرافيا ساقتالدى – گقە) اتتى ەڭبەگى. بۇل كاتالوگتىڭ ماڭىزدىلىعى – ۇلت ۇستازىنىڭ باسىنا ءىس ءتۇسىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان 1929 جىلى جازىلۋى. ءدال وسى جىلدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ كسرو شەكاراسىنان تىسقارى جەرلەرگە تارالعانى جانە گەرمانياداعى شىعىستانۋ تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى كىتاپحانانىڭ قورىنا ەنگەنى وتە قىزىق وقيعا.

ال 1937 جىلعى باتىس ەۋرو­پادا جا­زىلعان الاش تۋرالى ماعلۇماتقا كەلەتىن بولساق, يو­حاننەس بەنتسينگ (1913-2001) دەگەن نەمىس عالىمىنىڭ Die Welt des Islams (يسلام الەمى) جۋرنالىندا جاريالانعان تۇركىستان حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇرەسى («Das turkestanische Volk im Kampf um seine Selbständigkeit») اتتى ماقالاسى. اقيقاتىندا, بۇل با­تىستاعى العاشقى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا بولاتىن تاريحي ماڭىزى زور, قۇندى ەڭبەك. وسى ماقالادا اۆتور ابىلاي حان, كەنەسارى سىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇ­رەسىندەگى ءرولى تۋرالى دا ءسوز قوزعايدى. ماقالاسىندا الدىمەن پاتشالىق رەسەي داۋىرىنە, سوسىن ءحىح عاسىرداعى ساياسي ۇلت-ازاتتىق كۇ­رەستەرگە توقتالادى, سودان كەيىن تۇركى حالىقتارىنداعى ىش­كى وزگەرىستەرگە, قوعامداعى مو­­دەر­نيزاتسيا ۇدەرىستەرىنە, حح عا­­سىر­دىڭ باسىنداعى باسپاسوزگە جانە زيالىلاردىڭ حالىقتى وياتۋ ۇردىسىنە كوڭىل اۋدارادى. 1916 جىلعى كوتەرىلىس تاقىرىبىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جالپى تۇركىستان حالىق­تارىنداعى بۇل قوزعالىسقا باعا بەرەدى. ماقالادا اۆتور حح عاسىردا ورىن العان وقيعالارعا, الاش قوزعالىسى مەن ونىڭ كوشباسشىسى زيا­لى­­لارىنىڭ ساياسي قىزمەتى مەن زەرت­تەۋلەرىنە دە توقتالىپ, تالداۋ جاساعان.

زەرتتەۋشى يوحاننەس بەنتسينگ: «1916 جىلدىڭ كوكتەمىندە-اق پاتشا ۇكىمەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن اسكەري قىزمەتتەن بوسا­تىلىپ كەلگەن حالىقتاردى اسكەرگە شا­قىرۋدى جوسپارلاپ وتىر دەگەن قاۋەسەت تارايدى. بۇل ماسەلە 1916 جىلعى 25 ناۋ­رىزدا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جاسىرىن وتىرىسىندا تالقىلانعان دەسەدى. بىراق قازاقتاردىڭ جاياۋ اسكەرگە نەمەسە اتتى اسكەرگە قوسىلۋى تۋرالى ماسەلە «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلعى 25 قاڭتارداعى سانىندا تالقىلانعانىنا قارا­عاندا, بۇل ءىس ودان دا ەرتەرەك جوس­پارلانعان سياقتى. بۇل جو­نىندە ماعلۇمات الۋ ءۇشىن ءالي­حان بوكەيحان, احمەت باي­تۇرسىن ۇلى جانە ن.بەيىمبەت 3 اقپاندا پەتەربورعا بارىپ, اسكەري مينيستر پوليۆانوۆقا جولىقتى»  دەپ جازادى. ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر جەرىندە مىناداي پىكىر بىلدىرەدى: «الاش قاي­راتكەرلەرى... قازاقتاردىڭ اسكەري قىزمەت ات­قارۋىن, ەۋروپالىق قارۋ-جاراق پەن ۇرىس ادىستەرىن بىلۋلەرىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ءبىلدى... ناۋ­رىزدىڭ 9-ى كۇنى قازاقتاردىڭ اسكەري قىزمەت اتقارسا ەلگە پايدالى بولاتىنىن, 8 ساۋىردە بولسا بۇل ماسەلەنى تەز ارادا شەشۋ كەرەكتىگىن جازدى». زەرت­تەۋشى قولىنا جەتكەن ماتەريال­داردى يگەرە وتىرىپ, باتىس ەۋ­روپانىڭ عىلىمي قاۋىمىنا ءوزىنىڭ تۇجىرىمىن ءبىلدىرىپ, پاتشالىق رەسەي وتارلاۋىنداعى تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ومىرىنە باعا بەرگەن. سونىمەن قاتار ما­قالادا پات­شانىڭ سوعىسقا الۋ تۋرالى جارلىعىنا قارسى جازدا كوتەرىلىس تولقىنىنىڭ بىرتە-بىرتە جايىلا باستاعانى جايىندا ايتىلادى. وسىدان كەيىن «1916 جىلى 30 تامىزدا بايتۇرسىن ۇلى مەن بوكەيحان ورىنبوردا تورعاي, ورال, اق­مولا, جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ «الاش وردا» وكىلدەرىنىڭ كونفە­رەنتسياسىن شاقىرىپ, احۋالدى جانە قابىلداناتىن شارالاردى تالقىلاعان بولاتىن», دەپ جازىپتى.

ءبىر قىزىعى, بەنتسينگ 1916 جىلعى وقيعالاردا دا «الاش وردا» تەرمينىن قولدانادى. بۇ­عان قوسا ماقالادا الاش قوز­عالىسى, ونىڭ باسىلىمدارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ەسىم­دەرى ءجيى اتالعان. 1937 جىلى ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەدى. تۋرا سول ۋاقىتتا گەرمانيادا شىققان عىلىمي ماقالادا ولاردىڭ ەسىمدەرى اتالىپ, كۇرەستەرىنىڭ تالدانۋى دا اسا ەرەكشە ماڭىزعا يە دەپ ويلايمىن. كەڭەستىك بيلىك الاش ارىستارىنىڭ اتىن, مۇراسىن ۇمىتتىرۋعا تىرىسقانىمەن, شەت­ەلدەردە ولار تۋرالى العاشقى ءارى كولەمدى زەرتتەۋلەر جازىلىپ, عىلىمي زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ كەتكەن ەدى. مىنە, سودان بەرى الاش قوزعالىسى, سايا­سي كۇرەس جەتەكشىلەرىنىڭ ءومىر جولى, شى­عارماشىلىق عىلىمي مۇراسى مەن پاس­­سيونارلىعى, الاش يدەيا­سى – باتىس عىلىمىنىڭ تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋ­مەتتانۋ, ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ, جۋر­نا­ليستيكا, ت.ب. سالالارىندا ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلىپ كەلەدى. «ال­ماس پىشاق قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەن وسى بولسا كەرەك.

وسى ورايدا, زەرتتەۋشى يو­حاننەس بەنتسينگتىڭ بۇل ماسەلە­لەرگە قالايشا قانىق بول­عانى دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بەنتسينگ بەرليندە تۇ­را­تىن تۇركىستاندىقتارمەن (ور­­تاازيالىق­تارمەن) جانە ەدىل-جايىق وڭىرىنەن كەلگەن تا­تار وقىعاندارىمەن تانىسىپ, ولارمەن تىعىز عىلىمي جانە دوس­تىق قارىم-قاتىناس ورناتقان. سونىمەن قاتار ولار­­دان تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, فولكلورىن ۇي­رەن­گەن. وسى دوستارىنىڭ اراسىندا بەلگىلى تاتار زيالى­سى اياز يسحاكيدىڭ قىزى, اتاقتى تۇركولوگ عالىم ساادەت يس­حا­كي چاعاتايدان تاتار ءتىلىن ۇي­رەنىپتى. بەنتسينگ جوعارىدا اتالعان ما­قالاسىن بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتالىم الىپ جۇرگەن كەزىندە جازعان, بۇل ونىڭ العاشقى عىلىمي ماقالاسى. نەمىس عالىمى 1939 جىلى دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءتا­مام­داپ, كەيىن اتاقتى تۇركولوگ جانە ديپلومات بولعان. كە­زىندە يوحاننەس بەنتسينگدەي تانىمال تۇركولوگتىڭ دوكتورانتى بولعان پروفەسسور نەۆزات گوزايدىن (2001) مەن عالىمنىڭ جاقىن تا­نىسى ءارى ارىپتەسى بولعان نۇ­ري يۇجە (2020) بەنتسينگ تۋ­رالى قۇن­دى ەستەلىكتەر مەن ومىر­بايان­دىق سيپاتتاعى شولۋ ماقالا جاز­عان بولاتىن.

قورىتا كەلگەندە, 1929 جىلى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ عى­لىمي ەڭبەك­تە­رىنىڭ گەرمانيا­داعى كىتاپحاناعا الىنۋى جانە 1937 جىلى يوحاننەس بەن­تسينگتەي تانىمال تۇركولوگ عالىمنىڭ ماقالاسىندا الاش قوزعالىسى مەن الاش زيالىلارىنىڭ كۇرەسى تۋرالى ايرىقشا اتالۋى, عىلىمي تالداۋ جاسالۋى – ۇلت تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەك. بۇل – الاش زيالىلارىنىڭ جانە ولاردىڭ سايا­سي كۇرەسى مەن مودەرنيزاتسيالىق قوزعا­لىسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىل­عاندىعىنىڭ تاعى ءبىر اي­عاعى.

گۇلجانات قۇرمانعاليەۆا-ەردجيلاسۋن,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, انكارا قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

انكارا, تۇركيا