ء«بىر-بىرىمىزگە تاسادا تۇرىپ تاس اتپاساق, ءوز سىباعامىزدى باسقاعا اساتپايمىز» دەگەندى ءجيى ايتاتىن, جەرلەستەرىنىڭ بەتكە ۇستاسا بەدەلى بار, ارقاعا ۇستاسا پاناسى بولار ازامات ەدى»
مالىك مۇقانوۆ قالامى وتكىر, ويى ۇشقىر, ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز جۋرناليست ەدى. ول ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن. قىسىر كەڭەس, بوگدە اڭگىمە دەگەندى كەرەك قىلمايتىن. شىنشىلدىقتى شۇرايلىلىقپەن جەتكىزە الاتىن شىن شەبەرگە ءتان ونەرى زور ەدى. قولىنا گازەت نەمەسە كىتاپ ۇستاپ جۇرتتان شەتتەپ, وزىمەن ءوزى ويعا شومىپ وتىراتىن. سوندايدا ونى ۇنەمى نامىس بۋىپ, ۇلتىنىڭ قامىنا قاراداي قامىعىپ وتىراتىنىن سەزەتىنبىز. اسىرەسە ەل تونالىپ, دۇنيەنىڭ ءبارى جەكەشەلەنىپ, بايلىقتىڭ ءبارى دۇنيەنىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعانداردىڭ قامساۋىندا كەتكەنىنە كۇيىنەتىن...
ماكەڭدى ەسكە العاندا الدىمەن ونىڭ كۇرەسكەرلىگى ويعا ورالادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيامپۇرىس ارەكەتتەردى قازىر ۇمىتا باستادىق. سەپاراتيستىك پيعىلدىڭ وت قويسا لاپ ەتە قالاتىنداي كورىنىس بەرگەنىن ەستەن شىعاردىق. ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ جەكە مەملەكەت بولىپ, ءوز الدىنا تۋ تىگىپ, ىرگەسىن بۇتىندەي باستاعانى اقىل-ويى, ساناسى يمپەرياليستىك, شوۆينيستىك ساياساتپەن ۋلانعان جاندارعا جاراداي كورىندى. قولىنداعى ۇشى-قيىرسىز جەردى ۇقساتا الماي جاتسا دا, وزگەلەردەن جەر قامتىپ قالۋ دەگەندى ارعى اتا-باباسىنان بەرى باستارىنا سىڭىرگەندەر قولتىقتان كەتىپ, ەل بولىپ جاتقان رەسپۋبليكالاردان تىم بولماسا ءبىر قوماقتى كەسەكتى الىپ قالۋعا جانتالاستى... ولاردىڭ قازاقستاننىڭ دا بويىنان ءبىراز جەرىن سىلىپ الماق ويلارى بولعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. سول پيعىلىن ءححى عاسىردا دا جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سىرتقى كۇشتەر ىشكى سەپاراتيستەردى قولداپ, ولاردىڭ گازەتتەرىن شىعارىپ بەرىپ, اۋىزدارىنا كەلگەنىن ايتقانىن قۇپتاپ, ءتۇرلى شىعىندارىن مويىندارىنا الىپ, ارانداتۋ شارالارى اعىل-تەگىل ءجۇردى. سۋپرۋنيۋك دەگەن ءبىر سۇمپايىنىڭ ءسوزى ماسكەۋلىك جادىگوي جيرينوۆسكيدىڭ سوزىنەن اۋمايتىن...
سول كەزدەگى قازاقستان بيلىگى قانشا جەردەن ارانداتۋشىلار مول بولعانىمەن, تەكەتىرەسكە ەرىك بەرمەي, رەسەي باسشىلىعىمەن بارىنشا كەلىسىمدى ساياسات ۇستاعانى ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتادى. وسى ورايدا جەرگىلىكتى شوۆينيستەردىڭ ارەكەتتەرىن اشكەرەلەگەن, ولاردىڭ نە كوزدەيتىنىن كورسەتىپ, حالىقتىڭ كوزىن اشقان ءبىر توپ كۇرەسكەر ازاماتتىڭ دا ەڭبەگى وراسان بولدى. سول كۇرەستىڭ باسىندا قازاق, ورىس تىلدەرىنە جۇيرىك, بىلىكتىلىكپەن ايتا دا, جازا دا بىلەتىن مالىك مۇقانوۆ اعامىز ءجۇردى. قالعانىمىز سونىڭ توڭىرەگىنە جينالىپ, قولىمىزدان كەلگەنىنشە سەپاراتيستەردىڭ جۇگەن-قۇرىقسىز جوسۋىنا توسقاۋىل بولۋعا تىرىستىق. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باق-تار ارقىلى جالپاق ەلىمىزگە بىزدەگى ارەكەتتەر تولىق جەتىپ جاتتى. جاڭاتاستان ەكى ۆاگون جاستىڭ قىزىلجارعا جەتۋى دە سول تۇس, ماكەڭنىڭ كازاكتاردىڭ «كرۋگىن» وتكىزۋگە قارسى شىعىپ, ءىلىپ قويعان تۋلارىن جۇلىپ الىپ, جەرگە تاستاعانى دا وسى كەز...
ەلىمىزگە تانىمال تالاي تۇلعا, قايراتكەر دە ماكەڭنىڭ كۇرەسكەرلىك قىرلارىنا ءتانتى بولعانىن ايتىپ, ەسكە الىپ وتىرادى. بىردە, سەناتور قىزمەتىندە جۇرگەن قۋانىش سۇلتانوۆ تا ءوزىنىڭ سونداي ءبىر اڭگىمەسىن ايتىپ ەدى. «پەتروپاۆلداعى سەپاراتيستىك ورەكپۋ تولقىپ تۇرعان كۇندەردىڭ بىرىندە اقپارات ءمينيسترى رەتىندە مەنى دە وبلىستىڭ بەلسەندىلەرىمەن كەزدەسۋگە جىبەردى. ەكونوميكالىق داعدارىستى سىلتاۋ قىلعاندار شۋ دەگەننەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى جوق دەگەن سارىندا سايراپ بەردى. ەشبىر قارسى پىكىر, دالەلدى قۇلاققا ىلگىسى جوق. ءبىز جوعارى جەردەن كەلگەن ادامدار بولعان سوڭ ولاردىڭ پيعىلىنا دەيىن تومەنشىكتەپ, ءسوز تالاستىرا المادىق. سول كەزدە ماكەڭ انالاردىڭ دالەلدەرىن تاس-تالقان قىلىپ, شاشىپ تاستاعان ەدى», دەپ ريزا بولعانىن ۇمىتا المايتىنىن ايتىپ ەدى.
«الۋا – مەنىڭ ايدىنىم» اتتى ماكەڭدى ەسكە الۋ كىتابى قۇراستىرىلعاندا قازاقتىڭ تاعى ءبىر قايسار ازاماتى, سول كەزدە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولعان قۋات ەسىمحانوۆ بىلاي دەپ جازىپتى: ء«بىر-بىرىمىزگە تاسادا تۇرىپ تاس اتپاساق, ءوز سىباعامىزدى باسقاعا اساتپايمىز» دەگەندى ءجيى ايتاتىن, جەرلەستەرىنىڭ بەتكە ۇستاسا بەدەلى بار, ارقاعا ۇستاسا پاناسى بولار ازامات ەدى».
ماكەڭ وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى دا بولعان ەدى, سونىڭ مىنبەرىن پايدالانىپ, ورىس-قازاققا سەپاراتيستەردىڭ قاندى قاساپقا باستاپ جۇرگەنىن اشىق ايتىپ, دالەلىن كەلتىرىپ, ارانداتۋشىلىققا ۇرىنىپ قالماۋعا شاقىراتىن. ال ارانداتۋشىلاردىڭ باسشىلارىمەن ارىستانداي ارپالىستى. اقىرى ول سۋپرۋنيۋكتىڭ سەپاراتيستىك سوزدەرى قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن بولشەكتەۋگە شاقىراتىنىن دالەلدەپ سوتقا بەرىپ, ونى ەكى جىلعا باس بوستاندىعىن ايىرۋعا قول جەتكىزگەن.
ول ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەندە ءتۇرلى سالانىڭ باسشىلارى دا وزدەرىنىڭ بيۋدجەتتىك شىعىستارىن قورعاۋعا قاتتى دايىندالاتىن. ويتكەنى ماكەڭ ولاردىڭ اقشانى بوس شىعىنعا بولدىرەتىنىن بۇلتارتپاي ۇستايتىن. سول جىلدارى جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىندە ىستەپ جۇرگەن ءبىز وندايدى ءوزىمىزدىڭ باستىعىمىزدىڭ قىلىعىنان تالاي رەت كورگەنبىز. ول باسقا دەپۋتاتتاردىڭ بىرىنەن دە ىقپايدى, ايتاتىنى تەك: «الگى مۇقانوۆ «پريديراتسيا» ەتىپ جۇرمەسىن مىناعان», دەپ پىسىقتاپ جاتاتىن ەدى.
مالىك مۇقانوۆتىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى دە ەرەكشە ەدى. ول از سوزبەن, ناقتى دالەلدەرمەن ۇلكەن ويلاردى, سونىڭ ىشىندە وراسان داۋلاردى شەشەتىن ءتۇيىندى سوزدەردى تاۋىپ ايتاتىن. رەسپۋبليكالىق «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە حالىققا ابدەن تانىلعان ول ەلدىڭ باستى باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان جىلدارى شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەن اقمىلتىق ءجۋرناليستىڭ ءوزى بولدى. «ەگەمەننىڭ» باسشىلارى ماكەڭنىڭ جۋرناليستىك ونەرىن باسقالارعا ۇنەمى ۇلگى ەتىپ وتىراتىن. وسىندا ول جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىن دا الدى.
ماكەڭ سان قىرلى دارىن يەسى ەدى. ونىڭ سىرشىل, پسيحولوگيالىق پورترەتتەرى ايقىن, جۇتىنعان, جۇپ-جۇمىر, كوركەم اڭگىمەلەرى «جالىن», «جۇلدىز», «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالدارىنا ءجيى شىعىپ تۇردى. مىسالى, ايىرىلىسقان جاستاردىڭ اراسىنداعى بالا تاعدىرى, ونىڭ پسيحولوگيالىق قالىپتى دامۋى اۋىر سوققىدان قالاي بۇزىلۋىن ليريكالىق كوركەمدىكپەن بەرە بىلگەن «جانات پەن كوكەسى» اتتى اڭگىمەسى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا باسىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وكىنىشكە تولى حاتتار العانىن ايتۋشى ەدى. بۇدان باسقا «قوڭىر بۇزاۋ», «كورشىلەر», ء«ۇش تال گۇل», «دەمالىس», «ەسكى دومبىرا» جانە ت.ب. اڭگىمەلەرى – ەستەتيكالىق-تالعامدىق قۋاتى جوعارى, ادام جانىنىڭ تەرەڭ, پسيحولوگيالىق قىرلارىنا بويلايتىن كوركەمدىك شەبەرلىكتىڭ ۇلگىلەرى.
«بۇلت ءوتتى كولەڭكەسى كولەڭ ەتىپ,
كوڭىلىم ءبىر سىلكىندى ەلەڭ ەتىپ.
سامال جەل ماڭدايىڭنان سيپاعاندا
لەبىنە قالا بەردى بەلدەر ەلتىپ.
كۇن زەرگەر كوك مايساعا گ ۇلىن ەكتى,
اق بۇلاق تال تۇبىندە كۇبىر ەتتى.
اسپاندا قيقۋ سالعان تىرنا داۋسى
جەردەگى جۇرەكتەردى دۇبىرلەتتى».
كوز الدىڭىزعا كوكتەم سۋرەتى اينا-قاتەسىز كەلىپ, كوڭىل كۇيىڭىز ءبىر كوتەرىلىپ قالماي ما؟ بۇل ماكەڭنىڭ «كوكتەم» دەگەن ولەڭىنەن ءۇزىندى. ونىڭ وسىنداي ليريكالىق جىرلارى كوپ. ەگەر سوڭىنا تۇسسە, ول ءىرى اقىن بولارى داۋسىز ەدى. بىراق ماكەڭ قوعام مەن ادامعا پايداسى كوبىرەك تيەتىن پۋبليتسيستيكانى, ءومىردىڭ بۇگىنگى كۇرەسىن قالاپ, ۇلكەن پوەزياعا بارماعان.
ماكەڭنىڭ دەرەكتى كوركەم ادەبيەتتەگى وبرازىن دا جاساۋعا تىرىسقانبىز. «وزگەلەندى بۇل عالام» اتتى رومانىمىزداعى باتىر مۇقانوۆ دەگەن كەيىپكەردىڭ ءپروتوتيپى مالىك مۇقانوۆ ەكەنىن جۇرت جاقسى بىلەدى. جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارى وعان ارناپ ولەڭ, ەستەلىك جازدى. ماسەلەن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن زەينوللا اكىمجانوۆ مارقۇم:
«زامانعا تالايلار ءجۇر قولىن سەرمەپ,
جان ەدىڭ ويىڭ – وتتى, كوڭىلىڭ سەرگەك.
ارمانىڭ: «شىڭ باسىنان
كورىنسەم تەك,
ۇلتىم ءۇشىن قۇربان بوپ كومىلسەم تەك!»
دەپ جىرلاعان-دى.
وسى جولدار ماكەڭنىڭ ومىرلىك كرەدوسىن ايقىن كورسەتىپ تۇرعانداي. «اسقار, التاي – التىن انا ەستە جوق, باتىر, حاندار – اسقان جاندار ۇمىتىلدى!» دەپ ماعجان ايتپاقشى, مالىك مۇقانوۆتىڭ ەسىمى دە جىلدان-جىلعا ۇمىتىلىپ بارادى. 2019 جىلدان بەرى «ەگەمەننىڭ» سولتۇستىك قازاقستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولا ءجۇرىپ, ماكەڭنىڭ اتىنا ءبىر كوشە اتىن بەرۋ كەرەكتىگىن ايتپاعان, جازباعان جەرىمىز جوق. ءبارى دە جۇرە تىڭداپ, سالعىرت قارايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا جەرگىلىكتى جەردە ماكەڭنەن ارتىق ەڭبەك سىڭىرگەن كىمىڭ بار دەسەڭ, ۇققىسى كەلمەيدى. شەنەۋنىكتەرگە تەك وردەن-مەدالى كوپ, قىزمەتى جوعارى, ءتۇرلى اتاق العان ادامدار عانا كەرەك. باسقالاردى بىلگىسى جوق. ايتەۋىر, بيىل وڭىرىمىزگە ماكەڭنىڭ ەڭبەگىنەن حابارى مول ايداربەك ساپاروۆ اكىم بولىپ كەلدى. ول كىسىنى كەلمەي جاتىپ كەڭىردەكتەن الا المادىق... ەندى سايلاۋ ناۋقانى وتكەن سوڭ, ءتىرى بولسا بيىل 80 جاسقا تولاتىن اسىل اعامىزدىڭ اتىنا ءبىر كوشە بەرەرمىز دەگەن ويدامىز.
