كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان العاشقى زاڭ جوباسى ء«ۇشىنشى ەلدەرمەن ءوزارا ساۋداداعى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى جويۋ ءتارتىبى جانە شارتتارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قۇجات بولاتىن. كەلىسىم ءونىمنىڭ ەاەو-دا جانە ءۇشىنشى ەلدىڭ اۋماعىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەستىگىن باعالاۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋ ماسەەلسىن قاراستىرادى. بۇل رەتتە, قۇجاتتىڭ نورمالارىنا سايكەس مۇشە مەملەكەتتەردە جانە ءۇشىنشى ەلدە قولدانىلاتىن سايكەستىكتى باعالاۋ جونىندەگى ورگانداردى اككرەديتتەۋ راسىمدەرىنىڭ بالامالى بولۋى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس.
«كەلىسىمگە قول قويۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ 55-بابىندا ەسكەرىلگەن. كەلىسىم مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن ءوزارا ساۋداسىنداعى ەاەو-نىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى قولدانىلاتىن ونىمگە قاتىستى كەدەرگىلەردى جويۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىندايدى. وسىعان دەيىن ەاەو-نىڭ 52 تەحنيكالىق رەگلامەنتى قابىلداندى, ونىڭ 46-سى كۇشىنە ەندى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدى قابىلداۋ ەاەو-دا جانە ءۇشىنشى ەلدىڭ اۋماعىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتى تالاپتاردىڭ سالىستىرمالىلىعىن ايقىنداۋ نەگىزىندە سايكەستىكتى باعالاۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋعا جاعداي جاسايدى.
«سونداي-اق كەلىسىمدە مۇشە مەملەكەتتەردە جانە ءۇشىنشى ەلدە قولدانىلاتىن سايكەستىكتى باعالاۋ جونىندەگى ورگانداردى اككرەديتتەۋ راسىمدەرىنىڭ بالامالىلىعى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس ەكەندىگى كوزدەلگەن. ۇسىنىلعان ءتاسىل وتاندىق ءونىمدى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان», دەدى مينيستر.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن ءۇشىنشى ەلدەر اراسىنداعى شيكىزاتتىق ەمەس ونىمدەر بويىنشا تاۋار اينالىمى 2022 جىلى 48,6 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 33,5 پايىزعا جوعارى (36,4 ملرد دوللار).
قازاقستاننان ءۇشىنشى ەلدەرگە شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 2022 جىلى 24,8 پايىزعا ءوسىپ, 18,9 ملرد دوللارعا جەتتى. وڭدەلگەن تاۋارلار بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق ەلدەرى رەتىندە قىتاي, وزبەكستان, تۇركيا جانە نيدەرلاند تىركەلدى.
«الدىن الا بولجامدار بويىنشا ءۇشىنشى ەلدەرگە ەكسپورتتىڭ ۇلەسى, ونىڭ ىشىندە كەلىسىمنىڭ قابىلداۋىنا جانە ونى ودان ءارى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى 10%-عا ارتۋى مۇمكىن. كەلىسىمدە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ تالاپتارى ەسكەرىلگەن, وسىعان بايلانىستى ونى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە الىپ كەلمەيدى», دەدى س.جۇمانعارين.
سونداي-اق سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى شەكارالىق وكىلدەردىڭ قىزمەت ۋچاسكەلەرى تۋرالى حاتتامانى (كارتا 1:200 000) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ەكى ەل اراسىندا تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى قولداۋعا, ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق جانە وزگە دە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءاربىر قاتىسۋشى مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان كەلىسىلگەن شەكارا ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«تاۋەلسىزدىك العالى بەرى كورشىلەس ءارى باۋىرلاس ەكى ەل اراسىندا تىعىز دوستىق قارىم-قاتىناس ورنادى. ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ قازاقستان مەن قىرعىزستان ءۇشىن ايرىقشا مانگە يە. بۇل رەتتە بۇگىن ماقۇلدانعان زاڭنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا بۇل حاتتاما – ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. نۇرتورە ءجۇسىپ ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا, جالپى الەمدە وقۋشىلارعا جاسالعان شابۋىلداردىڭ جيىلەپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, جۇرگىزىلىپ جاتقان الدىن الۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە نازار اۋداردى. وسىعان وراي دەپۋتات بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى ۇسىندى.
سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە وقۋ مەكەمەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى فورمالدى تۇردە جانە قارابايىر تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن ايتتى. دەپۋتات پەتروپاۆل قالاسىنداعى 9-سىنىپ وقۋشىسى مەكتەپكە بالتا مەن پىشاق الىپ كەلىپ, ءۇش بالانى جاراقاتتاعان قايعىلى جاعدايدى ەسكە سالدى.
وسىعان بايلانىستى مۇنداي توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ جۇيەسىندەگى, ەرتە الدىن الۋداعى كۇردەلى پروبلەمالارعا نازار اۋداردى. سەناتور ەلىمىزدە بۇل باعىت بويىنشا ماڭىزدى عىلىمي بازا جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وقۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتىن جاساۋ, وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن انىقتاۋ كەزىندە دەپرەسسياعا نەمەسە اگرەسسياعا بەيىم بالالاردى الدىن الا وقشاۋلاۋ ەسكەرىلمەيدى.
«كوپ ساتىلى كەشەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جاساۋدى كۇن تارتىبىنە شىعارۋ كەرەك. الەم ەلدەرىندە مۇنداي تاجىريبەلەر بار. قاي ەل بولماسىن بۇل ماسەلەگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. ماسەلەن, قىتايدا مەكتەپكە تەك وقۋشىنىڭ دا, اتا-انانىڭ دا سۋرەتى بار ارنايى كۋالىكپەن كىرۋگە بولادى. كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا كۇزەتشى كابينكاسى قويىلعان. كەلگەن ادامنىڭ كۋالىگى بولماسا, تەك مۇعالىم عانا ەرتىپ كىرە الادى. ال فرانتسيادا وقۋشىلارعا عيماراتقا الىپ كىرۋگە بولمايتىن زاتتار ءتىزىمى جازىلعان نۇسقاۋلىق بەرىلەدى. ساباق اراسىندا ريۋكزاكتار مەن پورتفەلدەر تەكسەرىلەدى. جىلىنا ەكى رەت انتيتەرروريستىك جاتتىعۋ ساباقتارى وتكىزىلەدى», دەدى سەناتور.
اينۇر ارعىنبەكوۆا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىسىندا ورمان سالاسى بويىنشا قوردالانعان پروبلەمالارعا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورماندى زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋ وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوعادى.
امانگەلدى تولاميسوۆ ەلىمىزدە كيبەرقىلمىستىڭ, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ كوبەيگەنىن جانە قازاقستاندىقتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىنىڭ تارالۋى جيىلەپ بارا جاتقانىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىلدا ينتەرنەتتەگى الاياقتىق سانى 10 ەسەگە ءوستى. بۇعان كۇندەلىكتى ومىردە تسيفرلىق جەلىلەردى كەڭىنەن قولدانۋ سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان جەكە ادامداردىڭ تەگى, اتى جانە اكەسىنىڭ اتى جانە ولاردىڭ جەكە سايكەستەندىرۋ نومىرلەرى سياقتى مالىمەتتەر باسقا ماقساتتا پايدالانۋى مۇمكىن.
«اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى مەن سايتتارى كەز كەلگەن ازاماتقا جسن جانە جەكە كۋالىك ءنومىرى بويىنشا سالىقتار مەن ايىپپۇلدار تۋرالى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن زاڭسىز پايدالانۋعا اكەلۋى مۇمكىن. ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وسىنداي جاعدايلارمەن جۇگىنۋىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. زارداپ شەككەندەردىڭ ايتۋىنشا, ولارمەن تەرىس قارىم-قاتىناستا بولعان ادامدار بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى سالىقتار مەن ايىپپۇل قارىزدارى تۋرالى اقپارات الىپ, كەيىن سول اقپاراتتى تاراتۋ ارقىلى ولاردى بوپسالاعان», دەدى امانگەلدى تولاميسوۆ.
نۇرلان بەكەنوۆ ەلوردادا سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ بالامالى كوزدەرىن ىزدەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سەناتور ول ءۇشىن نۇرا جەراستى سۋلارى كەن ورنىن يگەرۋ, ونىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جانە بۇزىلىق سۋ قويماسىن سالۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. دەپۋتات استانانى سۋمەن جابدىقتاۋ جالعىز كوزدەن – استانا سۋ قويماسىنان جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ول 1969 جىلى سالىنعان جانە 500 مىڭ ادامعا ەسەپتەلگەن بولاتىن. دەگەنمەن ەلوردا حالقى بۇل كورسەتكىشتەن الدەقاشان اسىپ كەتكەن.
«قالانىڭ قارقىندى دامۋىنا, سونداي-اق حالىق سانىنىڭ ۇنەمى ءوسىپ وتىرۋىنا بايلانىستى سۋ تۇتىنۋ كولەمى دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. استانا سۋ قويماسىنىڭ رەسۋرستارى تولىق سارقىلعان جاعدايدا, توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە ەلوردا ءۇشىن بالاما سۋ كوزىن سالۋ ارقىلى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. وسىلايشا, بۇگىننەن باستاپ حالىقتى ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ بالاما جولدارىن قاراستىرىپ, جوسپارلاۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەدى سەناتور نۇرلان بەكەنوۆ.
رۋسلان رۇستەموۆ «ارتسپورت» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋ جولدارىن ۇسىندى. جوبا جۇرتشىلىق جىلى قابىلداعان بولاتىن جانە تەگىن ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالارعا قول جەتكىزۋ ارقىلى بالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى. الايدا كەيىننەن سىبايلاس جەمقورلىق قاۋپى تونەتىن كوپتەگەن فاكتور انىقتالىپ وتىر. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامانى ەنگىزۋ وبلىستىق مادەنيەت جانە سپورت باسقارمالارىنا قوسىمشا اۋقىمدى جۇكتەمە ءتۇسىردى. باسقارما تاراپىنان قاداعالاۋ, تەكسەرۋ جانە اقى تولەۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ, قارجىنىڭ نىسانالى جۇمسالۋىندا كەمشىلىكتەرگە جول بەرۋ قاۋپى جوعارى بولىپ وتىر.
«اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالارعا بولىنەتىن قاراجاتتى ءار اۋماقتاعى بالالاردىڭ سانىنا قاراي پروپورتسيونالدى ەسەپتەپ, باعدارلامانى جۇرگىزۋ جانە قارجىلاندىرۋ فۋنكتسياسىن اۋداندىق, قالالىق بيۋدجەتتەرگە بەرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سونداي-اق اۋداندىق (قالالىق) اكىمدىكتەردىڭ كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىن قاداعالاۋعا قولجەتىمدىلىگى باعدارلامانى ساپالى جانە ءتيىمدى جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى رۋسلان رۇستەموۆ.
سەناتور التىنبەك نۋح ۇلى قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى, شىعىس ەلدەرىنەن شىققان تۇڭعىش اكادەميك, الەمگە ايگىلى عالىم, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قانىش ساتباەۆتىڭ 125 جىلدىعىن جوعارى يدەولوگيالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق تۇرعىسىندا جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە شاقىردى.
سۇلتان دۇيسەمبينوۆ فيتوسانيتاريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى قيىن جاعداي تۋرالى حابارلادى. دەپۋتات فيتوسانيتاريالىق باقىلاۋ بەكەتتەرىن زاماناۋي زەرتحانالارمەن جاراقتاندىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋگە جانە ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماسەلەسىن قاراۋعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى جۇمىستىڭ بۇل باعىتىنا وسىمدىك كارانتينى جونىندەگى 559 مەملەكەتتىك ينسپەكتوردىڭ جاۋاپتى ەكەنىن جانە ونىڭ 172-ءسى مەملەكەتتىك شەكارانىڭ پەريمەترى بويىنشا ورنالاسقان فيتوسانيتاريالىق باقىلاۋ بەكەتتەرىنە تىكەلەي بەكىتىلگەن.
كەيبىر ينسپەكتورلار باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتەرىنە جەتۋ ءۇشىن 120 شاقىرىمعا دەيىن جول ءجۇرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ولار كولىك شىعىندارىن وزدەرى كوتەرەدى. ال ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسى جۇمىس وتىلىنە بايلانىستى 84 000 تەڭگەدەن باستاپ 146 000 تەڭگەنى قۇرايدى. دەپۋتات بۇل ءبىرىنشى پروبلەمانىڭ سەبەبى – كادر تاپشىلىعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات ينسپەكتورلاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جاعدايىن دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق. وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيالارعا 298 اۆتوكولىك قاجەت بولىپ وتىرعان كەزدە, ولاردىڭ تەك 259-ى جۇمىس ىستەيدى.
گەننادي شيپوۆسكيح ءورت قاۋىپسىزدىگىن, ونىڭ ىشىندە ورتكە قارسى قىزمەت دەپوسىنىڭ تاپشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى وزەكتى پروبلەمانى كوتەردى. سەناتور اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە اتالعان دەپولاردى سالۋعا ء«ورت قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن جالپى تالاپتار» تەحنيكالىق رەگلامەنتىندەگى كەمشىلىكتەر نەگىزگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
اندرەي لۋكين «قازاۆتوجول» كاسىپورنىنىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. سەناتور كاسىپورىن تاراپىنان بولاتىن بۇزۋشىلىقتارعا نارازىلىعىن ءبىلدىردى. اتالعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ قاتارىندا قۇرىلىس جۇمىستارىن ورىنداۋ كەزىندە نورمالاردى ساقتاماۋ, قارجىنى ءتيىمسىز پايدالانۋ جانە ۇرلاۋ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ جانە تاعى باسقا كەلەڭسىزدىكتەر بار.
جانبولات جورگەنباەۆ شەكاراشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى سىن كوتەرمەيتىنىن ايتتى. سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇنداي احۋال قىزمەتكەرلەردىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعدايىنا اسەر ەتەدى. سەناتور قولدانىستاعى جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋدى جانە شەكارا پۋنكتەرىن ۇلگىلىك ءۇي-جايلارمەن, گازبەن جانە ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن شەشۋدى ۇسىندى.
