وتكەن اپتادا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ اياقتالدى. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ نورمالارىنا سايكەس ەلىمىزدە تىركەلگەن ساياسي پارتيالار ءبىرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋماعى بويىنشا ناۋقانعا قاتىسۋ قۇعىنا يە. وسى نەگىزدە ساياسي ۇيىمدار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن پارتيالىق تىزىمدەر مەن تالاپ ەتىلگەن باسقا دا قۇجاتتاردى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا وتكىزدى.
– 2023 جىلعى 19 ناۋرىزعا تاعايىندالعان پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى كۇنتىزبەلىك جوسپارعا سايكەس وكىلدى ورگاندار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ مەرزىمى 20 قاڭتاردا باستالىپ, 8 اقپاندا ساعات 18.00-دە اياقتالدى. جالپى, بۇل سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ەرەكشەلىگى – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ, سونىمەن بىرگە وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ ارالاس: پروپورتسيونالدى وكىلدىك ەتۋ, سونداي-اق بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاۋ جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. ال اۋداندار مەن قالالاردىڭ ءماسليحاتتارىنا دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ ءراسىمى تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيە نەگىزىندە, ياعني بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا ءوتتى. پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ قۇقىعىنا زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن ساياسي پارتيالار يە بولدى. 21 قاڭتاردا وتكەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋعا قاتىسۋعا ەلىمىزدە تىركەلگەن بارلىق 7 ساياسي پارتيا جىبەرىلدى, – دەدى دودانىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جۇمىستاردى قورىتىندىلاعان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ.
وسك ناقتىلاعان دەرەك بويىنشا سايلاۋ ناۋقانىنا پارتيالىق تىزىممەن 281 ادام ۇسىنىلعان. ونىڭ ىشىندە «قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 52 ۇمىتكەر, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 52 كانديدات, «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق» پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 19 ادام, «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 18 ۇمىتكەر, «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 25 ادام, «Respublica» پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 25 مۇشە جانە «Amanat» پارتياسىنىڭ تىزىمىندە 90 كانديدات بار.
جالپى, بۇل سايلاۋ ناۋقانى قازاق قوعامىنداعى ازاماتتىق كوزقاراس بەلسەندىلىگى مەن تاڭداۋ ەركىنىڭ دەڭگەيىن دە انىقتايتىن سىناق بولعالى تۇر. مۇنى اۋەلى دوداعا قاتىسىپ وتىرعان ساياسي ۇيىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, تىركەۋدەن وتكەن 7 پارتيانىڭ اراسىنداعى ەڭ بەلسەندىسى «Amanat» پارتياسى بولسا, ساياسي ارەناداعى جاڭا كۇش – «Respublica» پارتياسىنىڭ دا امبيتسياسى بىردەن كوزگە تۇسە باستادى. بۇل قاتاردا «اۋىل» حدپ, «قازاقستان حالىق پارتياسى», «اق جول» پارياسى, «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا» جانە «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى دا بار.
وسى جەردە «Amanat» پارتياسىنىڭ بەلسەندىلىگى دەگەندە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ەڭ كوپ ۇمىتكەر – 90 ادام جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا دا 29 ادام ۇسىنعانىن ايتقان ورىندى بولار. جانە بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قوماقتى ۇلەسىن ۋىسىندا ۇستاعان ۇيىم قازىر پارتيا جۇمىسىنىڭ تولىقتاي ترانسفورماتسيالانعانىن جاريا ەتۋدە. سونداي-اق پارتيا باسشىلىعى ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىنا ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر قاتارىنىڭ 75 پايىزعا جاڭارعانىن دا باستى ارتىقشىلىق رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسىپ وتىر.
ال «Respublica» پارتياسى سايلاۋعا 29 كانديدات ۇسىندى. ونىڭ تورتەۋى ءبىر مانداتتىق وكرۋگ بويىنشا دوداعا تۇسەتىن تىزىمدە تۇر. پارتيا كانديداتتارىنىڭ اراسىندا ءتۇرلى سالانىڭ وكىلدەرى بار ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا كاسىپكەرلەر, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ەسىمدەرى اتالۋدا. پارتيالىق تىزىمدەگى 25 ۇمىتكەردىڭ ورتا جاسى 38 بولسا, 17-ءسى ەر-ازامات, 8-ءى ايەل ەكەن.
«اۋىل» پارتياسى دا ءماجىلىس سايلاۋىنا 25 كانديدات ۇسىندى. جالپى, بۇل پارتيا بۇعان دەيىن وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءوز ۇمىتكەرىن ۇسىنىپ, ەلەكتورات الدىنداعى تانىمالدىعىن ارتتىرعان ۇيىم ساناتىنا كىرگەن. وسى جولعى كانديداتتاردىڭ اراسىندا دا بۇرىن دەپۋتات بولعان 7 ادام بار. جالپى تىزىمدەگى 15 ادامنىڭ اگرارلىق ءبىلىمى بار, ورتا جاس مولشەرى – 43, ونىڭ ىشىندە التى ايەل, 3 جاس ۇمىتكەر جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ دا وكىلى سايلاۋعا ءتۇسىپ وتىر.
بۇعان دەيىنگى ءتۇرلى سايلاۋ ناۋقاندارىنا بويكوت جاريالاپ كەلگەن «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا» بۇل جولى ماجىلىسكە كانديدات تىزىمىنە 19 ادام قوسقان. ال ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلاۋعا التى كانديدات ۇسىنعان.
«بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ دا ۇمىتكەرلەر تىزىمىندە 18 ۇمىتكەر بار. ساياسي ۇيىم رەتىندە تىركەلگەنىنە 2 اي عانا بولعان جاڭا ۇيىم بۇعان دەيىن ەل ىشىندەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ءجيى ارالاسىپ, ءوز جاقتاستارىن تاپقان بولاتىن. ايتپاقشى, پارتيا جەتەكشىسى ازاماتحان ءامىرتاي ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديدات رەتىندە پارتيالىق تىزىممەن ەمەس, استانا قالاسىنداعى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن تۇسەتىنى جاريا ەتتى. ول بۇل قادامعا ۇيىم قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن بارعانىن ايتادى.
«اق جول» پارتياسىن دا وسى سايلاۋداعى بەلسەندى ۇيىم دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل جولى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا 54 كانديدات, ءبىر مانداتتىق وكرۋگ بويىنشا 24 ۇمىتكەر ۇسىندى. جالپى, بۇعان دەيىن ماجىلىستەگى فراكتسياسى اتىنان كوپتەگەن وتكىر ماسەلە كوتەرىپ, تانىمال بولعان ادامدار بۇل جولى دا ۇمىتكەرلەر قاتارىندا ەكەن. كانديداتتاردىڭ ەڭ جاسى جيىرما بەستە بولسا, بۇعان دەيىن ۇستانىپ كەلگەن گەندەرلىك تەڭدىك تالابىن دا جالعاستىرا بەرمەك, ياعني ساياسي بەلسەندى قىز-كەلىنشەك ۇلەسى 40 پايىزدان كەم بولمايدى.
«قازاقستان حالىق پارتياسى» دا بۇل سايلاۋعا 52 ادامنان تۇراتىن پارتيالىق ءتىزىمدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل تىزىمدەگى ۇمىتكەردىڭ ون جەتىسى ايەل قاۋىمىنىڭ وكىلى بولسا, جاستار جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ساناتىنا قاتىستى تالاپ تا سايكەسىنشە 32,7 پايىزعا ورىندالعان.
ەندى وسى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك العان 281 ادام بولاشاقتا يە بولاتىن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتىنىڭ 69 مانداتى ءۇشىن دوداعا ءتۇسىپ, تەر توگەتىن بولادى. ياعني جاڭا ماجىلىستەگى پارتيالاردىڭ پارمەندىلىگى اتالعان 69 مانداتپەن ولشەنبەكشى. انىعى, تىركەلگەن پارتيا جەتەۋ, ۇمىتكەر سانى – 281. ال پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا دەپۋتاتتار مانداتىنا قاي ساياسي ۇيىمنىڭ مەيلىنشە كوبىرەك يە بولاتىنىن قازىر تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. بۇل جەردە ساياسي پارتيانىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى مەن ساياسي سالماعىنا ءارى ۇگىت-ناسيحات كەزەڭىندەگى ءىس-ارەكەتتىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىسى ۇستانىمداردى ەسەپكە الۋىمىز كەرەك. بۇدان بولەك, سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قاتىستى قۇقىقتارى دا ەسكەرىلۋگە ءتيىس. ياعني سايلاۋعا كانديدات رەتىندە قاتىسۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ارنايى كۆوتا بار. وسى جولعى ناۋقانعا ۇمىتكەرلەردى تىرەۋ بارىسىندا بۇل تالاپ تا ساقتالعان. ايتپاقشى, ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا جاسى جيىرمادان ەندى اسقان بوزبالا مەن 72 جاستاعى زەينەتكەر دە بار كورىنەدى.
– پارلامەنت ءماجىلىسى سايلاۋىنا ۇسىنىلعان ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمدەرىندە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس ايەلدەر, جاستار جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن بەلگىلەنگەن 30 پايىزدىق كۆوتا تولىعىمەن ەسكەرىلدى. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا ءار سايلاۋ وكرۋگىندەگى ورتاشا باسەكەلەستىك كورسەتكىشى 21 كانديداتتى قۇرايدى. ەڭ جوعارى باسەكەلەستىك دەڭگەيى استانا قالاسىنداعى 2 سايلاۋ وكرۋگىندە دە بايقالىپ وتىر. مۇنداعى كانديدات سانى – 63. ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىش ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا انىقتالدى, بۇل جاقتاعى ۇسىنۋ دەرەگى 8 ۇمىتكەردى قۇراعان. دەگەنمەن پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ۇسىنۋ كەزەڭىندە ساياسي پارتيالار بەلسەندىلىگىنىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە جوعارى بولدى. بۇل قاتاردا 6 پارتيانى ەرەكشە ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ۇمىتكەرلىگىنە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ۇسىنۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولدى, – دەيدى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ.
اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا قالاسى بويىنشا 334 ۇمىتكەر, اۋداندار بويىنشا 2130 مەن قالالىق ءماسليحاتتار بويىنشا 617 كانديدات تىركەلگەن. جالپى, جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا سايلانۋعا ىنتالى ۇمىتكەرلەر سانى ءبىر مانداتتىق جۇيە بويىنشا دا كوبەيگەن. ماسەلەن, ءماسليحات دەپۋتاتى بولۋعا قۇقىق بەرەتىن 3 081 ماندات بولسا, كانديداتتاردى رەسمي تىركەۋ اياقتالعانعا دەيىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا قۇجاتىن ۇسىنعان ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالار اراسىنداعى باسەكەلەستىك كورسەتكىشى ءبىر ورىنعا 4,3 ادامدى قۇراعان. ال ەلىمىزدەگى 29 ءبىر مانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا جالپى ۇسىنىلعان كانديدات سانى 609 ادامعا جەتتى.
