سول جىلى 18 ساۋىردە البەرت ەينشتەين نيۋ-دجەرسي شتاتىنىڭ پلەينسبورو قالاسىنداعى پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعىندا 76 جاسىندا ناۋقاستان قايتىس بولدى. ونىڭ تىلەگىمەن اتى اڭىزعا اينالعان فيزيكتىڭ سۇيەگى ورتەلىپ, ك ۇلى بەلگىسىز جەرگە شاشىلدى. تەك ميى عانا ساقتالىپ قالدى.
ونىڭ ءمايىتىن قاداعالاعان پرينستون اۋرۋحاناسىنىڭ پاتولوگى توماس ستولتس حارۆي ەسىمدى كىسى ەدى. ول عالىمنىڭ ميىن باس سۇيەگىنەن الىپ تاستاپ, ونى 240 بولىككە ءبولىپ, ونىڭ كوپشىلىگىن 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى ىجداعاتپەن ساقتاپ, ءوزىنىڭ جەكە مەنشىگىنە قالدىرادى. قازىر سول بولىكتەردىڭ 170-ءى پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعىنا قايتارىلدى, اتالعان ورىندا عالىمنىڭ مي بولشەكتەرى كىم كورىنگەننىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن جەردە ق ۇلىپتاۋلى تۇر. فيلادەلفياداعى ميۋتتەر مەديتسينالىق تاريح مۇراجايىندا ەينشتەيننىڭ مي ءتىنىنىڭ تاعى 46 جۇقا ءتىلىمى قۇندى جادىگەر رەتىندە ساقتالعان. قالعان بولشەكتەردىڭ قايدا ەكەنى ءالى بەلگىسىز.
تاريحتاعى ايگىلى عالىم ميىنىڭ بولىكتەرى نەگە تابىلماي جاتىر؟ بۇنىڭ جاۋابى توماس حارۆي جانە باسقالاردىڭ ەينشتەيننىڭ ميىندا فيزيكالىق ەرەكشە قۇبىلىستىڭ بار ەكەنى ءارى ميعا دۇرىس عىلىمي تالداۋ جاساۋ ونىڭ دانىشپاندىعىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەي الادى دەگەن كوزقاراستا بولىپ وتىر.
ەينشتەيننىڭ ميىن بولگەننەن كەيىن حارۆي ولاردىڭ كەيبىرىن 200 ۋلترا جۇقا ءتىننىڭ 12 جيىنتىعىنا سايكەستىرە كەسۋدى قاداعالايدى, بولىكتەردىڭ ارقايسىسى ادام شاشى ەنىنىڭ جارتىسىنان اسپايدى. سونىمەن بىرگە ولار اتالعان عىلىمي جۇمىس الدىندا اڭىزعا اينالعان ميدىڭ تولىق فوتوسۋرەتتەرىن ءار قىرىنان تۇسىرەدى.
ەينشتەيننىڭ وتباسىنىڭ رۇقساتىنسىز توماس حارۆي فيزيكتىڭ مي قىرتىستارى تۋرالى ارناۋلى سلايدتار جاساپ, ولاردى ميدىڭ جاسىرىن قۇپيالارىن اشا الادى دەپ ۇمىتتەنگەن ەسىم-سويلارى ءالى بەلگىسىز زەرتتەۋشىلەرگە جىبەرگەن. حارۆي وسى ۇلگىلەردىڭ كوپشىلىگىن اقش پەن كانادانىڭ كەي وڭىرلەرىنە ءوزى جەتكىزىپ بەرگەن, سونىمەن بىرگە ەينشتەين ميىنىڭ قالعان بولىگىن ءوز كولىگىندەگى كارتون قوراپقا سالىنعان قۇتىدا ساقتايدى. بۇل تۋرالى Science باسىلىمى اشىق جازادى.
ءبىر ءداۋىردىڭ دانىشپانىنىڭ ميىن ءارى-بەرى تاسىمالداۋدان تيتىقتاعان حارۆي قالعان بولىكتەردى ۇيىندەگى بىرنەشە قۇتىعا اۋىستىرادى. ول ۇلگىلەردى قىزىعۋشىلىق تانىتقان زەرتتەۋشىلەرمەن ءبولىسۋدى جالعاستىرسا دا, حارۆي ەينشتەيننىڭ ميىنىڭ نەگىزگى بولىگىن 1998 جىلعا دەيىن ءوز ۇيىندە ساقتادى. ول ارادا اتتاي جەلىپ 43 جىل وتكەن سوڭ, پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعىنا عالىمنىڭ مي قالدىقتارىن قايتاردى. ەگەر عالىمدار مەديتسينالىق ورتالىققا اتالعان ميدى زەرتتەۋ جونىندە قىزىقتى ۇسىنىس جاساسا عانا, ەينشتەيننىڭ ميىن جاقىننان كورۋگە رۇقسات ەتىلەدى.
ءحارۆيدىڭ ەينشتەين ميىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا دەگەن تالپىنىسىنان ناتيجە شىقتى ما دەگەن سۇراق الەمدى كەزگەلى قاشان؟ ارينە, ناتيجە جوق ەمەس, بار. حارۆي وزگە عالىمدارعا جىبەرگەن فوتوسۋرەتتەر مەن ۇلگىلەر تۋرالى بىرنەشە زەرتتەۋ جارىققا شىقتى, ولاردىڭ العاشقىسى 1985 جىلى جاريالاندى. بۇل زەرتتەۋلەر قاراپايىم ادامداردىڭ ميىنىڭ باقىلاۋ توپتارىمەن سالىستىرعاندا, ەينشتەيننىڭ مي قۇرىلىمىندا شامالى ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن دالەلدەدى. اسىرەسە ەينشتەيننىڭ ماڭداي بولىگىندەگى قوسىمشا ويىق, اتاپ ايتقاندا ميدىڭ جۇمىس جادىمەن جانە جوسپارلاۋمەن بايلانىستى بولىگى بەلگىلى ءبىر ايماقتارداعى نەيرونداردىڭ اقپاراتتى جىلدام وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرە الاتىنىن ۇعىندىردى.
وسىدان كەيىن توماس حارۆيدەن ۇلى فيزيكتىڭ كەسىلگەن مي بولىكتەرىن تاپسىرىپ العان زەرتتەۋشىلەر العان زاتتارىن كەرى قايتاردى. دەگەنمەن حارۆي جىبەرگەن سلايدتاردىڭ ءبىر بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن قالپىنا كەلتىرىلمەدى. بۇل جاعداي «ەينشتەيننىڭ مي بولىكتەرى قايدا؟» دەگەن سۇراقتى بارعان سايىن قيىنداتا ءتۇستى. عالىم ميىنىڭ نەگىزگى بولىگى دانىشپان فيزيك قايتىس بولعان پرينستوندا قالعانىمەن, قالعان بولىكتەرى تەكتەن-تەككە جوعالىپ كەتتى. مۇمكىن ونى وسى سالاعا قىزىعاتىن عالىمدار كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان شىعار, اقيقات ءتۇبى ءبىر كۇنى اشىلارى داۋسىز.
