جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە: كەزەككە تۇرۋدىڭ الەگى

رەسمي مەكەمەلەر تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, ارنايى سايتقا ءبىر ساتتە 125 مىڭ قولدانۋشى كىرگەن. بىراق بەرىلەتىن نەسيە سانى شەكتەۋلى, نەبارى – 761 ءوتىنىش قانا. «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ» ءباسپاسوز قىزمەتى 18 سەكۋندتىڭ ىشىندە-اق كەزەككە تۇرعاندار تولىپ قالىپ, ءوتىنىش بەرۋ اياقتالعانىن حابارلادى. وسىلايشا, گولوۆكيننەن كەيىن حالىقتى ەرتە وياتقان اۆتونەسيە باستالماي جاتىپ ءبىتىپ قالعان.

كوپشىلىك 761 ادامنىڭ 18 سەكۋندتا ءوتىنىش بەرىپ ۇلگەرگەنىنە كۇمانمەن قارايدى. راسىندا, بۇل – تەز بىتە سالاتىن شارۋا ەمەس. «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» اق جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋگە ارنالعان جاڭا پلاتفورما ىسكە قوسىلعان ەدى. ءوتىنىم قابىلداۋ 6 اقپان كۇنى تاڭعى 10.00-دەن باستاپ www.autonesie.kz رەسمي سايتى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا ارقىلى تىركەلۋ كەرەك. سودان كەيىن ء«وتىنىم بەرۋ» بولىمىندە «تەلەفون ءنومىرى» تارماعىن تولتىرىپ, اۆتوموبيل قۇراستىراتىن كاسىپورىندى تاڭدايدى. تاپسىرىس جاسالعاننان كەيىن كاسىپورىندى وزگەرتە المايسىز.

كەلەسى كەزەكتە كولىك الاتىن ادام شارت تالاپتارىمەن تانىسۋعا ءتيىس. وسى تالاپ­تارمەن كەلىسكەن جاعدايدا «وفەرتا شارتىمەن كەلىسەمىن» باتىرماسىن باسىپ, ەتسق ارقىلى وتىنىمگە قول قويى­لا­دى. بۇل ارەكەتتەردەن كەيىن پلاتفورمادا قۇجاتتاردى تەكسەرۋ باستالادى. ال اۆتونەسيەنىڭ شارتى بۇرىنعىداي. اۆتو­كو­لىكتىڭ قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك. قارجىلاندىرۋ سوماسى 10 ملن تەڭگەدەن, مەرزىمى 7 جىلدان اسپايدى.

«ەر قاناتى – ات», ال بۇگىنگى كۇننىڭ تىلىمەن ايتساق – «تەمىر تۇلپار». سون­دىق­تان اۆتوكولىكتى 4 پايىزدىق نەسيەمەن الۋعا ءۇمىتتى تۇرعىنداردىڭ كوپتىگى تۇسىنىكتى. ساراپشىلار كەزەككە قويۋدى تاڭعى 10.00-گە تىرەپ قويماي, باسقا ءتاسىلىن وي­لاس­تىرۋ كەرەك ەدى. وتىنىمگە جاۋاپتى مەكەمە ەندى اي سايىن وسىنداي «كەزەك-بايگە» وتكىزىپ وتىراتىنىن, جۇزدەن اسا ادامعا 4 پايىزدىق اۆتونەسيە بەرىلەتىنىن ايتادى. بىراق كەلەسى ايدا دا ءدال وسىنداي جاعداي قالىپتاسپاسىنا ەشكىم كەپىل­دىك بەرە المايدى. ساراپشىلار دا جو­بانىڭ كەمشىلىكتەرىن جىپكە ءتىزىپ وتىر. ماسەلەن, IT مامانى ەرلان وسپان مۇنى ۇيىم­داس­تى­رۋدىڭ باسقا ءتاسىلىن قاراس­تى­رۋ كەرەك ەكەنىنە نازار اۋدارادى.

«ۇستالماعان ۇرى ەمەس بولسا دا, مەن اۆتونەسيە نەمەسە بالاباقشا كەزەگى سياقتى «تاڭعى بايگەلەرگە» كۇدىكپەن قارايمىن. شەكتەۋلى رەسۋرستى ءادىل ۇلەستىرۋ الەمدە الدەقاشان جولعا قويىلعان. مىسالى, اقش-تىڭ گرين-كارتا لوتەرەياسى سياقتى. مەنىڭشە, بۇل دا لوتەرەيا بولۋى كەرەك ەدى. ادامدار تىركەلىپ قويادى, ايتۋلى كۇنى كەزدەيسوق ساندار اۆتوماتتى تۇردە ۇلەستىرەدى. ونداي تاۋەلسىز اۆتوماتتار كوپ, مىسالى, random.org. وسى سەرۆيس ارقىلى ءتىپتى الەمدىك برەندتەر ويىندار وتكىزىپ ءجۇر. ويىننىڭ ۋاقىتقا تاۋەلدى حەش-كىلتى بەرىلەدى, تازا وتكەنىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى قالمايدى. ءبىتتى. ەشكىمدە كىنا جوق. ءبارى اشىق. شىنىمدى ايتسام, مەن مامان رەتىندە وسىدان باسقا ءادىل جولىن بىلمەيمىن», دەيدى ە.وسپان.

ساراپشى مۇنداي ءتاسىلدى اۆتونەسيە بەرۋ­شىلەردىڭ ويىنا قالاي كەلمەگەنىنە تاڭىر­قاۋلى. بۇل جەردە ءبىر گاپ بار دەپ ەسەپ­تەيدى. سون­دىقتان بۇل «بايگەنىڭ» ارتى تەرگەۋگە ۇلاسسا تاڭعالمايتىنىن العا تار­تادى. ال تاۋەلسىز اۋديتور, ساۋت­گەمپتون ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ «تاۋەكەل جانە قارجى» ماگيسترى جاسۇلان الدانوۆ ۇيىم­­داستىرۋشىلار پلاتفورمانى ىسكە قوس­­قان­دا ونى جان-جاقتى زەردەلەمەگەنى, ىق­تي­مال تاۋەكەلدەردى ەسكەرمەگەنىن ايتادى.

«18 سەكۋندتا ليميت ءبىتىپ قالدى دەگەنگە ادام سەنبەيدى. بىراق تەحنيكالىق جاعى­نان مۇمكىن نارسە. سويتە تۇرا, ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ كەمشىلىگىن ايتۋ كەرەك. نەلىكتەن كەزەككە قويۋدى 761 ادام­نان كەيىن اياقتادى؟ مەجەلى مەرزىم باستالعان سوڭ جاپپاي تىركەلۋگە رۇقسات ەتسە بولماي ما؟ ەگەر ءار اي سايىن وسىنداي ءتاسىلدى قولدانسا, كەلەسىدە دە تىركەلىپ ۇلگەرمەي قالاتىندار كوپ بولادى. ماسەلەن, رەسمي مەكەمەلەر العاشقى مينۋتتا ءجۇز مىڭنان اسا ادام سايتقا كىرگەنىن مالىمدەدى. سونىڭ 761-ءىنىڭ عانا جولى بولعان. كەلەسىدە دە ءدال وسىنداي جاعداي قايتالانادى.

مۇنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ەكىنشى تەرىس جاعى بار. تىزىمگە ىلىكپەي قالعاندار, البەتتە, بىرەۋدى كىنالاعىسى كەلەدى. بۇل – ادام پسيحولوگياسى. دەمەك ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلارعا, قالا بەردى بيلىككە نارازى­لى­عى ويانادى. ەكىنشى, ءۇشىنشى تالپىنىسىندا دا تىزىمگە ەنبەي قالعانداردا مۇنداي قارسىلىعى ارتپاسا, كەمىمەيتىنى انىق. ونىڭ ورنىنا قالاعان ادامدى جاپپاي تىركەپ, سايتتا كەزەكتىڭ قالاي جىل­جى­عانىن باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك جاساعانى ءجون ەدى», دەيدى ج.الدانوۆ.

قارجى مامانى ەربول ازانبەكتىڭ ايتۋىنشا, نەسيەگە كولىك الۋدى بايگە جاساۋ اقىلعا قونىمسىز. ويتكەنى ەلىمىزدەگى اۆتوكومپانيالار نارىقتى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر.

«تىركەلىپ ۇلگەرسەڭ, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە الاسىڭ دەگەن – ادامدى قورلاۋ. ادامداردى بايگەگە قوسقان سياقتى. بۇلار­دىڭ اراسىندا كوپتەن بەرى وسى نە­سيەگە قول جەتكىزە الماي جۇرگەندەر بار. ناقتىسىن ايتساق, وسىعان دەيىن 2 رەت 4% اۆتونەسيە العىسى كەلەتىندەردىڭ ءتىزىمى جاساقتالعان. مىنا «بايگەدە» ءبىرىنشى تىزىمنەن بەرى كەزەگىن كۇتىپ ءجۇرىپ, ىلىنبەي قالعاندار دا بار. ەكى رەت ءتىزىم جاڭارتىلدى. مۇنىڭ ءبارى اۆتونەسيەگە سەنىمدى ازايتادى. بۇگىنگى نەسيە راسىمدەۋ ۋاقىتى 9-10 مينۋتقا سوزىلدى, ارتىن­شا 761 ادامدىق ليميت 18 سەكۋندتا ءبىتىپ قالدى دەگەن اقپارات تارادى. شىن ما­نىندە, تەحنيكالىق تۇرعىدا بۇل مۇم­كىن بولعان شىعار, بىراق قاراپايىم ادامداردى سەندىرۋ قيىن.

مۇنىڭ سىرتىندا ءبىزدىڭ ەلدە نەسيەگە ەمەس, قولما-قول اقشاعا قالاعان كولىگىڭدى الۋ ءۇشىن 1 جىل كەزەكتە تۇرۋىڭ كەرەك. ناقتى مىسال ايتايىن. مەن 2022 جىلدىڭ اقپان ايىندا «حيۋنداي ءسۇيىنباي» اۆتوسالونىنا ەشقانداي نەسيەسىز, قولما-قول اقشاعا ساتىپ الۋ ءۇشىن 32-ءشى بولىپ كەزەككە تۇرعانمىن. تۋرا 1 جىل بولدى, ءالى كەزەگىم كەلمەگەنىن ايتادى. وسىنى قامتاماسىز ەتە الماي وتىرىپ, نەسيەنى قامتي الا ما دەگەن كۇدىك بار. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەنى راسىمدەۋدىڭ باسقاشا جولى كەرەك. كەزەكتى ونلاين جاساسىن, رەتىمەن ەشقانداي جارىسسىز بەرىپ وتىرسىن. ادامدارعا كەزەگىنىڭ قا­شان كەلەتىنىن ونلاين باقىلاي الۋعا مۇم­كىندىك بەرسىن. بۇل ءادىل بولاتىن ەدى», دەيدى ە.ازانبەك.

ساراپشىلار ءسوزىنىڭ جانى بار. اينال­دىرعان 761 كولىككە بولا بۇكىل حا­لىق­تى ابىگەرگە سالۋ قانشالىقتى اقىلعا قونىمدى؟ ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 4,38 ميل­­ليون اۆتو­كولىك قۇرالى تىركەلگەن. سونىڭ 3,79 ميل­­­ليونى – جەڭىل اۆتوكولىك. بىراق سونىڭ 2,4 ميلليونىنىڭ شىعارىلعانىنا ون جىلدان اسىپ كەتكەن, ياعني ەسكى. جىل سايىن ەلىمىزدە 160 مىڭعا جۋىق «تە­مىر تۇلپار» جولعا شىعادى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى كولىك» بايانداماسىندا 2021 جىلى ەلىمىزگە 80 679 اۆتوكولىك قول­دانىسقا بەرىلگەنى كورسەتىلگەن. بۇدان بولەك, شەتەلدەن 80 237 ماشينا يمپورتتالعان. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اۆتو پاركىن جاڭارتۋعا جەتكىلىكسىز. ەندەشە, ەكى جىلدا بوتالايتىن تۇيە سەكىلدى ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعان ونەركاسىپتى قولداعانشا, شەتەلدەن جاڭا «تەمىر تۇلپار» اكەلۋگە رۇقسات ەتكەنى ءجون ەمەس پە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.

Energyprom.kz پورتالىنىڭ دەرەك­تە­رىنە ساي, 2022 جىلى ەلىمىزدە 123,8 مىڭ جاڭا كولىك ساتىلعان. سونىڭ جارتىسىنان استامى Chevrolet (34,3 مىڭ) پەن Hyundai (28,9 مىڭ) اۆتوموبيلدەرى. ۇزدىك بەستىككە Kia (14,4 مىڭ), Toyota (9,6 مىڭ) جانە Lada (7,4 مىڭ) ەنگەن. بۇدان بولەك, قىتايلىق Chery (4,5 مىڭ), Jac (3,4 مىڭ), Exeed (1,9 مىڭ), Haval (1,5 مىڭ) ماركالارى مەن Lexus (2,5 مىڭ) كولىكتەرى ۇزدىك وندىق قاتارىندا.

جەڭىل كولىككە قاتىستى مىنانداي قىزىق دەرەك بار. بۇۇ ەۋروپاداعى ەكو­نو­ميكالىق كوميسسياسى بىرقاتار مەم­لەكەت تۇرعىندارىنىڭ كولىكپەن قام­تا­ماسىز ەتىلۋىن زەرتتەپ كورگەن ەكەن. تىزىمگە ەۋروپا ەلدەرى, ازيانىڭ بىرنەشە مەملەكەتى مەن اقش ەنگەن. سوعان سايكەس, ليحتەنشتەين 1000 ادامعا شاققاندا 782 كولىكتەن كەلەدى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 203 «تەمىر تۇلپاردان» كەلىپ وتىر. ياعني ءتىزىمنىڭ سوڭىنان ساناعاندا بەستىككە ەنگەن. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, اۆتوموبيل سانى وتە از.

ايتپاقشى, كەشە جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىنشا وتىنىم­دەر­دى قابىلداۋعا ارنالعان قانات­قاقتى جوبانىڭ ناتيجەسى جونىندە ءباسپاسوز جيىنى ءوتتى. «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانار يبراشەۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا ءالى دە جالعاسادى.

«نەگىزى سايتقا 1 ميلليوننان اسا پايدالانۋشى كىردى. ونىڭ ىشىندە ءوتىنىم بەرگەن 125 مىڭنان اسا ازامات تىركەلدى. وسى پلاتفورماعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان وتىنىشتەر ءتۇستى. باع­دار­لاما ىسكە اسىرىلعاننان بەرى وسى ۋا­قىت­قا دەيىن جينالعان قاراجات 7,6 ملرد تەڭگە بولدى. رەۆولەرلىك مەحانيزم بولعاندىقتان, جالپى 761 ادام تىركەلەدى دەپ جوسپارلانعان.

باعدارلاما ۇزاقمەرزىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. كەلەسى ليميت الداعى ايلاردا قولجەتىمدى بولادى. بۇگىن ءتۇرلى سەبەپكە  بايلانىستى كەيبىر ازامات ۇلگەرمەسە, كەلەسى ايلاردا تاپسىرۋعا مۇمكىندىك بار. وسى ايدا نەسيەمەن اۆتوكولىك الۋ جۇمىستارى 60 كۇننىڭ ىشىندە اياقتالۋعا ءتيىس. بۇگىن پلاتفورماعا تىركەلگەننەن كە­يىن ءوتىنىش بەرۋشى اۆتوسالونعا جانە بانككە بارىپ, ءوز جۇمىستارىن جالعاستىرادى. وسى پلاتفورما ارقىلى تىركەلگەن ازاماتتارعا 60 كۇننىڭ ىشىندە اۆتوكولىكپەن قامتامسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەيدى ج.يبراشەۆا.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە رەسىمدەۋدىڭ العاشقى لەگىنە تىركەلىپ ۇلگەرگەن 761 ادامنىڭ كەيبىرىنىڭ ءوتىنىشى كەرى قايتارىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى كەيبىر ازاماتتار جۇيەنىڭ شىنىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن تەكسەرۋ ءۇشىن نەمەسە قالاي ىستەپ تۇرعانىن تەكسەرۋ ءۇشىن كىرگەن بولۋى مۇمكىن.

«كەيبىر ادامداردىڭ تولەم قابىلەتتەرى راستالماۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتى كەيبىر ازاماتتاردىڭ ءوتىنىمى تىركەلگەنىمەن, نەسيە رەسۋىمدەۋدەن باس تارتىلۋى ىقتيمال. ونداي ادامدار نەسيە العاندار تىزىمىنە كىرمەيدى. ياعني كەلەسى ايدا پلاتفورما اشىلعاندا قايتا كەزەككە تۇرا الادى, ال ولاردىڭ ورنىنا باسقا ءوتىنىم الىنبايدى. بۇل كەلەسى ايدا ولار اۆتوماتتى تۇردە ىقتيمال 100 ادامنىڭ تىزىمىنە كىرەدى دەگەن ءسوز ەمەس. وسى جولعىداي قايتادان باسىنان باستاپ ءوتىنىم رەسىمدەيدى», دەدى ج.يبراشەۆا.

«ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» اق باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رينات گاپپاروۆ تىزىمدەگى ورىندى ساتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ال ينتەرنەتتەگى حابارلاندىرۋلارعا سەنبەۋ كەرەك.

«قازىردىڭ وزىندە تۇرعىندار مەن باق وكىلدەرىنەن كەرى بايلانىس الىپ جاتىرمىز. تىزىمدەگى ورىندى ساتۋ مۇمكىن ەمەس, ونى ەشكىمگە بەرۋگە بولمايدى. بارلىق دەرەك – جسن, تولىق اتى-ءجونى كورسەتىلگەن, باسقا ادام نەسيە مەن كولىك الا المايدى. مۇنداي ارەكەتتى ۇسىنا­تىن­دارعا سەنبەڭىزدەر», دەيدى ر.گاپپاروۆ.

قالاي دەگەنمەن, اقپاننىڭ العاشقى دۇيسەنبىسى قازاق ەلىن ابىگەرگە سالعانى انىق. الداعى ۋاقىتتا جىبەرىل­گەن كەم­شى­لىكتەر ەسكەرىلىپ, ونى قايتالا­ماۋ­دىڭ تىڭ ادىستەرى ويلاستىرىلاتىنىنا سەنىم بىلدىرەيىك. وسىندايدا كەڭەس وداعى كەزىندە كولىك الۋعا كەزەككە تۇرىپ, جىلداپ سونى كۇتكەنى ەسكە تۇسەدى. ءالى كۇنگە كسرو-نىڭ ەلەسى ۇلى دالانى كەزىپ جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى.