تاريح • 26 قاڭتار، 2023

قازاق كينوسىنىڭ بويتۇمارى

80 رەت كورسەتىلدى

سۇلتاناحمەت قوجىقوۆتىڭ ەسىمى اتالعاندا داڭقى داۋىرگە داس­تان بولعان «قىز جىبەك» ءفيلمى ويىمىزعا ورالادى. كوركەم ونەردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، قازاق كينوسىن شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن كينوگەردىڭ بيىل عاسىر تويى.

ول تالانتتى بوپ تۋعان ادام. قاننان كەلگەن قاسيەت قولىنا الدىمەن قىلقالام ۇستاتقان. كەنەپتەگى كەمەل ويدى قوس اعانىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ، ونەردەن ءوز جولىن، ءوز ارناسىن ىزدەپتى. شى­عارماشىلىق ادامىنا ەڭ الدىمەن ەركىندىك كەرەك. سەبەبى ونەر قالىپقا قۇيا بەرەتىن كىرپىش ەمەس، ول شەتسىز، بالكىم شەكسىز الەم. سۋرەتكەر بويىنداعى وسى ەركىندىك پەن حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەگىز ورىلگەندىكتەن دە ۇلتىنىڭ بەكزات بولمىسىن، ءور رۋحىن ەكراندا جارقىراتا كورسەتتى. فيلمگە كىلەڭ تۋلاعان تالانتتاردى تاڭداپ الىپ، ولاردىڭ دا ەسىمىنىڭ ەل جۇرەگىنە ەنۋىنە جول اشتى.

ر

قازاقتىڭ اياۋلى قىزى مە­رۋەرت وتەكەشوۆا ءوز ەستەلى­گىندە: «ونەر دەگەن وتە نازىك الەم، ەش­قانداي استامشىلىقتى كوتەر­مەيدى. جىبەكتىڭ بەينەسىن سومداۋ ءۇشىن تەك ادەمىلىك قانا ەمەس، تالانت كەرەك. قاعىلەز رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ، سۋرەتشى گۋلفايرۋز ىسمايىلوۆا، كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ، وپەراتور اسحات اشراپوۆ باستاعان كوميسسيا مەنى 400 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن اقتىق سىنعا قاتىساتىن 10 قىزدىڭ قاتارىنا ەنگىزدى. ارتىنشا بارلىعىمىزدىڭ ونە­رىمىزدى ساراپتاپ شىققان كور­كەم­دىك كەڭەس باستى رولگە مەنى بەكىتتى. كينو الەمىنە ەنۋىمە، ومىرلىك بويتۇمارىما اينالعان جىبەك ءرولى ارقىلى ەلگە تانىلۋىما كورەگەن رەجيسسەر قوجىقوۆتىڭ اسەرى مول»، دەپ تولعانادى.

تەرەڭ مازمۇنىمەن، كوركەمدىك قۋاتىمەن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان كارتينا 1972 جىلى با­كۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالدە كورسەتىلىپ، ءۇش بىردەي ديپلومعا يە بولدى. ۇلت تانىمىن ەتنيكالىق پلاندا كەڭ دە تىنىستى ەتىپ بەدەرلەگەنى ءۇشىن ايتۋلى ماراپات سۇلتان قوجىقوۆقا، سۋرەتشى گۋلفايرۋس يسمايىلوۆاعا، اكتەر كەنەباي قوجا­بەكوۆكە بەرىلدى. تۋىندى مەم­لەكەتتىك سىيلىققا لايىق دەپ تانىلدى.

سول تۇستا كەڭەستىك باسپاسوزدە رەجيسسەردىڭ داڭقىن اسىرعان ءتۇرلى ماقالالار جارىق كورىپ جات­تى. «بۇل – س. قوجىقوۆتىڭ ۇلكەن تابىسى، كەمەلدى سۋرەتشى بولعانىنىڭ ايعاعى» دەپ جازدى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى. ءومىر ەسىگىن اشقان مىڭداعان سا­­بيگە جىبەك ەسىمى قويىلدى. ۋني­ۆەرسيتەت قابىرعالارىنان «قىز جىبەك» اتاۋىمەن ەستەتي­كا­لىق ۇيىرمەلەر اشىلا باستادى.

حالىق داستۇرىمەن ساباقتاسىپ جاتقان مازمۇندى يدەيانى ميلليون جاناردى جاۋلاعان جاۋ­ھار تۋىندىعا اينالدىرۋدا رەجيس­سەردىڭ تاباندى ەڭبەگى جاتىر. كارتيناداعى ءار دەتال، ءار شتريح ۇلكەن تالعاممەن ورىلگەن. ماسەلەن، جاساندى، ارزان شىت-شىبىر ەكراندا ءبىلىنىپ قالادى دەپ كوستيۋمدەرگە بارقىت، ماقپال، جىبەك، ءشايى، ءپ ۇلىش سەكىلدى قىمبات ماتالار، قۇندىز، سۋسار، ەلتىرى، ءىنجۋ-مارجان قولدانىلعان. ار­نايى قاۋلى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە فيلم­گە تاڭداۋلى 40 ات تاۋى­پ بەرۋ جۇكتەلدى. ءتىپتى ات اب­زەل­دە­رى، ساۋىت-سايماندار، كيىز ءۇي جي­ھازدارى، كىلەم، تەكەمەت­تەر تاڭداۋلى شەبەرلەردىڭ قو­لى­نان شىقتى. باتىرلار مەن قىز­داردىڭ كيىمدەرىنە قاجەتتى جۇزدەگەن اشەكەيدى الماتىداعى ايگىلى «سۋۆەنير» فابريكاسى قاق­تاعان كۇمىستەن، باعالى مەتالداردان جاساپ شىعاردى. قو­جىقوۆ قازاق دالاسىنىڭ كوركەم تابيعاتىن كورسەتۋ ءۇشىن ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىندا الاتاۋ، التاي، اقتاۋ، جايىق، قارقارالى، ىلە جاعاسى سەكىلدى ەڭ شۇرايلى جەر­لەردى قامتىدى. جانكەشتى جۇمىس، ەسەلى ەڭبەك، تىنىمسىز تو­گىلگەن تەر. بۇل سۇلتاناحمەت قوجىقوۆتىڭ ءوز ماماندىعىنا عانا ەمەس، ۇلتىنىڭ اسقاق ارمانىنا دەگەن ادالدىعى ەدى. كار­تيناداعى ۇشان-تەڭىز ەڭبەكتى ۋاقىت بەدەرىندە سان سىناققا تۇسكەن حالقىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ، ۇلتتىق رۋحىن وياتۋ، قالعىعان نامىسىن قايراۋ دەپ قابىلداماي كورىڭىز. سۇلتاناحمەت سوعىسقا قاتىستى، مايداندا مۇقالماعان جىگەر جالىنعا اينالدى. كوڭىل تۇكپىرىندە شىمىر-شىمىر قاي­ناعان اپپاق ارمان ۇلتىنىڭ اسقاق كەلبەتى بولىپ ەكراندا جارق ەتتى.

 بۇل تۇرعىدا سىنشى ءامينا قۇرمانعالي: «قازاق نەتكەن سۇلۋ حالىق دەپ الەم ەكى رەت تاڭداي قاقتى. ءبىرى – «اباي جولىن» وقىعاندا، ەكىنشىسى – «قىز جىبەكتى» كورگەندە. «قىز جىبەك» - كوركەمونەردەگى تىلسىم قۇبىلىس. ونىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ وزىندە ءبىر عاجاپتىق بار. بەينە ءبىر قازاقتى جەبەۋشى ءتاڭىردىڭ ءوزى «عاسىردىڭ قايتالانباس عاجابىن جاساسىن» دەپ، ىلعي دارىنداردى ءبىر جەرگە اكەلىپ توعىستىرعانداي. وسى فيلم تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ ادەمى، سۇلۋ، سەرگەك، دەنى تازا، تا­زا قاندى حالىق ەكەنىن كورسەتتى. شىنارداي سىمباتتى، سۇڭقارداي سۇلۋ، تۇلپارداي تەكتى حالىق ەكەنىن كورسەتتى. قازاق كينوسىن اقساق، سوقىر، تاز، قالقان قۇلاق، ورساق ءتىس، بۇكىر، تالتاق، تاشتەك-تاپال (ادەيى جيناپ العان) سايقىمازاق كەيىپكەرلەردەن ارىلتتى. بۇكىل­وداق­تىق مەملەكەتتىك كينەماتو­گرافيا ينستيتۋتىنىڭ رە­جيس­سەرلىك فاكۋلتەتىن ءتا­مامداپ، دوۆجەنكونىڭ وزىنەن ساباق العان سۇلتاناحمەتتىڭ بىلى­مىنە، نازىك ەستەتيكالىق تالعا­مىنا، كورەگەندىگى مەن تاباندىلىعىنا تاڭدانۋعا بولماس. تاڭداناتىن نارسە – ونىڭ وسى قابىلەتتەرىنىڭ مو­يىندالماۋى» دەپ كۇيىنۋى دە رەتتى.

راسىندا سۋرەتكەردىڭ العا ۇستاعان ارمانى ۇلتتىق ويتا­نىمنىڭ كاۋسارىن الدىڭا توساتىن ءمولدىر بۇلاق پا دەرسىز. الايدا قازاق كينوسىنىڭ جاۋ­ھارى رەتىندە جارتى الەمدى شارلاعان وسى ءبىر تۋىندىعا وي ارمانىن سىعىپ بەرگەنىمەن، كينوعا قاتىستى سىن-پىكىرلەردىڭ قارشا بوراۋى رەجيسسەردىڭ جانىنا جۇك ءتۇسىرىپ، جۇرەك تالماسىنا ۇشىراتقانى دا ءومىر شىندىعى.

ءفيلمنىڭ العاشقى ءتۇسىرىلىم ماتەريالدارىن تالقىلاۋ بارىسىندا شاكەن ايمانوۆ: «تو­لەگەن، بەكەجاننىڭ قاسىندا ءالسىز، جاسقانشاق. ءبىزدىڭ كورىپ وتىرعانىمىز – ويسىز، الاڭسىز جۇر­گەن بىرەۋ» دەسە، عابيت مۇسى­رەپوۆ تە وسى ويدى قۇپتاپ، باستى رولدەگى ارتىستەرگە سىن ارقىلى جىگەر بەرگەن. كارتينانىڭ اينالاسىندا ستسەناري اۆتورى ع.مۇسىرەپوۆ پەن رەجيسسەر اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر ورىن العانىمەن، فيلم جارىققا شىق­قاندا عابەڭ: «ەندى مەن بۇل فيلم ءۇشىن وپپوزيتسيونەر ەمەسپىن. بۇل ءسوزىمدى س. قوجىقوۆتىڭ الدىندا شىن كوڭىلىممەن ايتامىن»، دەپ اعىنان جارىلىپتى.

ءاربىر سۋرەتكەردىڭ ارمانى تۇتاس عۇمىرعا تاتيتىن تۋىندى­سىمەن تاريحتا قالۋ. شىعار­ما­شىلىق جولىندا قانشاما دۇنيە­نى قالىپتاستىرسا دا، «قىز جىبەك» كينورەجيسسەر رەتىندە قو­جى­قوۆتىڭ قايتالانباس قول­تاڭباسى بولىپ قالا بەرمەك. ونىڭ ارمانى دا، اڭسارى دا، دەر­تى مەن ءورتى دە، قۋانىشى دا وسى تۋىندىنىڭ وزەگىندە ءورى­لىپ جا­تىر. ەندەشە دەگدار تا­لانت­تىڭ ءومىر جىرىن، كوڭىل سىرىن بولاشاققا جەتكىزەتىن بايىپ­تى قادامدار بيىلعى مەرەيلى جىلدىڭ ەنشىسىندە دەپ بىلەيىك.

 

الماتى 

ۇقساس جاڭالىقتار