تاريح • 24 قاڭتار، 2023

الجير تۇتقىنىنىڭ سۋرەتى

57 رەت كورسەتىلدى

وتكەن جىلى الماتىعا ساپار بارىسىندا قالالىق ارحيۆكە باس سۇقتىم. اتالعان مەكەمەنىڭ باس ساراپشىسى ءلايلا قاسىمقىزى ءوزى باستاپ، شاڭ باسقان سورەلەردى ارالاتتى. قازاق رۋحانياتىنا، ەل مەن جەر تاعدىرىنا ۇلەس قوسقان اسىل تۇلعالاردىڭ كوبىنىڭ جەكە قۇجاتتارى سوندا ساقتالىپتى. سولار­دىڭ ىشىنەن كوزىمە وتتاي باسىلعانى زاعفي ءتىنالي­نانىڭ ءبىر سۋرەتى ءھام ول تۋرالى مالىمەتتەر بولدى.

قاپەلىمدە «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى اتانىپ، الجير لاگەرىنە جەر اۋدارىلعان، وتكەن عاسىردىڭ زۇلمات جىلدارىندا تاۋقىمەتتى تاعدىر كەشكەن زاعفي ءتىنالينانىڭ ءومىرى اياداي ءبىر ماقالاعا سىيا قويماس. ول 1911 جىلى قازىرگى اقمولا وبلىسىنداعى ار­شالى اۋدانىنىڭ باباتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق مەكتەبى بول­ماعاندىقتان باستاۋىش سىنىپتى تا­تار (كەيبىر دەرەكتەردە باستاۋىش سى­نىپتىق ورىس مەكتەبى) مەكتەبىندە وقىپتى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن سوڭ، قى­زىلجارداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن تەحنيكۋمعا وقۋعا ءتۇسىپ، جالعاستى ءبىلىم الادى. سول كەزدە وزىنەن «قازاق ادەبيەتى» پانىنەن باقىلاۋ ال­عان اقىن ماعجان جۇماباەۆ ەكەنىن كەيىننەن بىلەدى دە، وعان دەگەن ىستىق سەزىمىن جۇرەگىندە ساقتاپ وتەدى.

زاعفي ءتىنالينا ءوزى وقيتىن تەح­ني­كۋمنىڭ اعارتۋ جۇمىستارىنا بەل­سەنە اتسالىسىپ، حوردا قازاقشا ءان ورىندايدى. اتالعان حور 1928 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن كەڭەس ودا­عىنىڭ بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى سەسسياسىندا قاتى­سۋ­شى­لار الدىندا ءوز ونەرلەرىن كور­سەتىپ، «قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى حورى» دەگەن داڭقتى اتقا يە بولادى. وسى سا­پاردا زاعفي باستاعان ونەرلى قىز­دار كوممۋنيستەر پارتياسىنىڭ قاي­راتكەرى نادەجدا كرۋپسكايامەن كەزدەسەدى. وسى تۋرالى ءتىنالينا ءوز ەستەلىگىندە: «سەندەر، شىعىس قىزدارىنان شىققان العاشقى قارلىعاشتارسىڭدار. كەڭەس وكىمەتى بەرگەن قۇقىقتارىڭدى پايدالانىڭ­دار. وقىڭدار، سەندەردىڭ تاعدىرلارىڭ ءوز قولدارىڭدا. ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەسىڭدەر» دەگەن سوزدەرى مەنىڭ ماڭگى ەسىمدە» دەپ جازادى. جازعى كانيكۋل كەزدەرىندە تەحنيكۋم كومسومولدارى اۋىلدارعا بارىپ ساۋات اشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. «1929 جىلى قۇربىم مارحابا ەكەۋمىز قاراعاندىنىڭ جايلاۋىندا قىزىل وتاۋ تىگىپ، جالپى حالىقتى ساۋات اشۋعا شا­قىردىق. بىزگە «كەلەم» دەپ ۋادە بەر­گەندەرىمەن اۋىل اتقا مىنەر­لەرى­نەن قايمىققان جۇرت بىزگە كەلە المادى. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلمەي دال بولعان بىزدەر، كەشكە كيىزۇي سىر­تىندا وتىرىپ، حالىق اندەرىن، ساكەن سەيفۋلليننىڭ، شولپان يمان­باەۆانىڭ اندەرىن ايتتىق. «قا­زاق­ستاننىڭ ءبىرىنشى حورى» دەگەن اتاعىمىز بولدى عوي، ءبىز ءاندى وتە جاقسى ايتاتىنبىز. جانىمىزعا جاستار جينالا باستادى، ارتىنشا اۋىل ادامدارى دا كەلدى. وسىلايشا، ءبىزدىڭ قىزىل وتاۋ جۇمىسى العا باستى»، دەيدى ول سول كەزدەگى ەلدىڭ مادەني ءومىرىن سيپاتتاي كەلە.

1934 جىلى زاعفي سادۋاقاسقىزى سول كەزدەرى قازاق باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ازامات ابات الى­باەۆقا تۇرمىسقا شىعادى. ءۇش جىل وتكەن سوڭ، وتكەن عاسىردى قىزىل قان­عا بوياعان قۋعىن-سۇر­گىن باستالادى. اتىشۋلى كەزەڭ قا­ناتىن قاتايتىپ، ەندى عانا جاڭا ءومىر باستاعان زاعفي ءتىنالينانى دا اينالىپ وتپەيدى. جارى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ، اباقتىعا قامالادى. ءوزى پار­تيا قاتارىنان جانە جۇمىستان شەت­تەتىلەدى. ونىمەن قويماي، 1938 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە سوتسىز جانە تەر­گەۋسىز باس بوستاندىعىنان ايىرىپ، الجير لاگەرىنە ايدايدى. كولونيادا ول بەيىمبەت ءمايليننىڭ، قايسار ءتاش­تيتوۆتىڭ، ءزارىپ تەمىربەكوۆتىڭ ايەل­دەرىمەن بىرگە قيىن كۇندەردى وتكىزەدى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي، ءۇش جىل تۇرمەدە وتىرىپ بوساتىلعان كەزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باس­تالادى.

1937 جىلدىڭ اۋىر زاردابى مەن «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى دەلىنگەن جالا ونىڭ سوڭىنان ءبىر ەلى قال­مايدى. اراعا جيىرما جىل سالىپ، 1956 جىلى 6 قازاندا تۇركىستان اس­كە­ري وكرۋگى اسكەري تريبۋنالىنىڭ انىق­تاۋى بويىنشا زاعفي ءتىنالينا اقتا­لادى. 1957 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كول­لەگياسىنىڭ انىقتاۋى بويىنشا ونىڭ كۇيەۋى ابات الىباەۆ تا اقتالادى.

مەيلى قانداي ازاپتى كۇندەردى باسىنان وتكىزسە دە، ول حالىق اعارتۋ سالاسىندا ۇلكەن ىستەر تىندىرادى. ونىڭ بۇل ەڭبەكتەرى جەكە مۇراعاتتارىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعانى شىن­دىق. قورداعى قۇجاتتاردا زاعفي سا­دۋاقاسقىزىنىڭ پيونەرلەر، كومسومولدار اراسىندا بولعان، ءارتۇرلى جيىنداردا سويلەگەن سوزدەرى، قازاق حالقىنىڭ بىرەگەي تۇلعالارى ساكەن سەيفۋللين جانە ءوزى سىيلاعان، قۇرمەتتەگەن اسىل ۇستازدارى تۋرالى، ن.ك.كرۋپسكايانىڭ قابىلداۋىندا بولۋى، الجير لاگەرى­نە كەتكەن اكەسى ب.ءتىنالين، جۇبايى ا.الىباەۆ تۋرالى ەستەلىك جاز­بالارى، اقمولا وبلىسىنىڭ پارتيا جانە كومسومول ارداگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى; اقمولاداعى كومسومول، پيونەر ۇيىمدارىنىڭ، ايەلدەر قوزعالىسىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى جازبالارى ونىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ كۋاگەرى ىسپەتتى.

ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزگەنى زاعفي ءتىنالينا­نىڭ جەكە قور قۇجاتتارىنداعى ساكەن سەيفۋللين تۋرالى ەستەلىگى بولدى. 339 قورداعى 27 بەتتەن تۇراتىن 5-ىستە زاعفي سادۋاقاسقىزى جيناقتاعان ساكەن سەيفۋللين تۋرالى جارىق كور­گەن ماقالالار، 1988 جىلى تسە­لي­نوگراد قالاسىندا اقىنعا ارنالىپ اشىلعان مۋزەيدىڭ افيشاسى جانە اڭىز اداممەن كەزدەسۋلەرى تۋرا­لى ەستەلىگى توپتاستىرىلعان. ول وسى ەستەلىگىندە: «مەن ساكەن سەي­فۋل­لينمەن بىرنەشە رەت كەزدەستىم. العاشقىدا بالا كەزىمدە كوردىم جانە قىزمەت بارىسىندا كەزدەستىم»، دەپ جازادى.

1934 جىلى زاعفي سادۋاقاسقىزى الماتى قالاسىندا قازاق ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشە­سى جانە بالالار كوممۋنيستىك ۇيىمى بيۋ­روسىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىن اتقارادى. وسى كەزدەرى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ادىستەمەلىك نۇس­قاۋلىقتار بولماعاندىقتان، قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءىلياس قابىلوۆ قازاقتىڭ ىرىلەرى ءىلياس، ساكەن، بەيىمبەت اعالارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرادى. بۇل كەزدەسۋگە مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ، ابات الىباەۆتار قاتىسقان ەكەن. كەزدەسۋ بارىسىندا زاعفي ءتىنالينا بالالارعا ارنالعان كوركەم ادەبيەت پەن بالا تاربيەسىنە ارنالعان نۇسقاۋلىقتار جوق ەكەندىگىن ايتادى. «جاس مامانعا ءبىرىنشى بولىپ قولداۋ كورسەتكەن دە، بالالار ءۇشىن جازاتىن جازۋشىلار كەرەكتىگىن جانە بالالار ادەبيەتى ءبولىمىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان دا ساكەن اعا»، دەپ جازادى زاعفي ءتىنالينا.

بۇل قولجازبا ەستەلىكتە 1967 جىلى تسەلينوگراد قالاسىنداعى م.گوركي اتىنداعى دراما تەاترىندا قويىلعان ءسابيت مۇقانوۆ جازعان «ساكەن سەيفۋللين» پەساسى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلگەن. باستى ءرولدى – گ.پونومارەنكو، سا­كەننىڭ اناسى جامالدىڭ ءرولىن – ا.بوجەنكو سومداپتى. سپەكتاكلگە س.سەيفۋلليننىڭ جارى گۇلباحرام دا قاتىسىپتى.

ۇلتىمىز تاريحىنداعى مادە­ني ورتالىقتاردىڭ العاشقى قارلى­عاش­تارى­نىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى، الجير تۇت­قىنى زاعفي ءتىنالينا تۋرالى ەل ىشىندە ءالى دە تولىپ جاتقان دەرەكتەر بولۋى بەك مۇمكىن. ال ونىڭ ومىرگە، بولاشاققا تىكە قاراپ تۇرعان وسى ءبىر سۋرەتى كەشەگى قازاق قىزدارىنىڭ قان­داي قيىندىق كورسە دە، ەشكىمگە يلىك­پەي، باس ۇرماي، تىك جۇرگەنىن بەي­نە­لەي­دى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • بۇگىن، 22:02

ىقپالدى ءماجىلىس مىنبەرى

پىكىر • بۇگىن، 21:54

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • بۇگىن، 21:52

ينفلياتسيا بارومەترى نە دەيدى؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:43

نەسىبەنى ارتتىراتىن نەسيە

ايماقتار • بۇگىن، 21:37

سىردىڭ كۇرىشى – سىرتقى نارىقتا

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:34

اسكەري توپوگراف

قوعام • بۇگىن، 21:08

ءبىر جىلدا 100 كىتاپ وقىعان

قوعام • بۇگىن، 21:00

كۇي رۋحى اسقاقتاعان كەش

ونەر • بۇگىن، 20:59

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:55

دۋبلياجدىڭ دارابوزى

ونەر • بۇگىن، 20:48

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • بۇگىن، 20:46

شوقان بەينەسىندەگى ساعي

كينو • بۇگىن، 20:44

ومىرمەن قوشتاسۋ ءانى

ونەر • بۇگىن، 20:42

رۋح

سپورت • بۇگىن، 20:38

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • بۇگىن، 20:34

باپ كەم بە، باق كەم بە؟

بوكس • بۇگىن، 20:27

كونە قۇمىرا جانە كەستەلى تەرى

جادىگەر • بۇگىن، 20:14

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • بۇگىن، 20:11

الەم كۋبوگىندە جۇلدە الدى

سپورت • بۇگىن، 20:08

ءتورت رەت تىزە بۇكتىردى

حوككەي • بۇگىن، 20:07

ۇقساس جاڭالىقتار