بارىس-كەلىس, الىس-بەرىسكە قولايى جوق جايداق دالا بولسا كەڭ دالانى ءتىنتي زەرتتەگەن ورىستىڭ كوزى ءتۇسىپ, وسى جەرگە مۇرنىنان شانشىلا توقتاپ-تۇراقتار ما ەدى؟! ولار تەكتى توپىراققا مىڭعىرتا بالىق اۋلاپ ماسايراپ, مالىنتە تال ەگىپ سەرۋەندەپ, ايقىشىن ايقايلاتا شىركەۋ سالىپ بەكەردەن بەكەر جايعاسىپ الدى دەيسىز بە؟! تاراستى نە ءۇشىن ماڭعىستاۋعا, تۇپقاراعانعا جەر اۋداردى – اقىنعا شىن مانىندە كەسىلگەن جازا ما, الدە قازاق جەرىن وتارلاۋ, جەرگىلىكتى حالىقتى ءدىني باعىتىنان اداستىرۋ ماقساتىنداعى شوۆينيستىك-ميسسيونەرلىك استىرتىن تاپسىرما ما؟ بۇل سۇراقتار اشىلۋى, اقيقاتى ايتىلۋعا ءتيىس جۇمباق كۇيىندە ءالى جاۋاپسىز كەلەدى. بىراق «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي, قالاي بولعاندا دا حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى, قالاۋ-مۇراتى ەسكەرىلىپ, جىبەك جولىنىڭ وڭتايلى ءمۇيىسى, ماڭعىستاۋداعى نەبىر تاريحي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ التىن بەسىگى بولعان وڭىردەگى كونە قالانى ءتول اتاۋىمەن اتايتىن ۋاقىت باياعىدا كەلگەن ەدى.
1939 جىلى ۋكراين حالقىنىڭ ايتۋلى اقىنى تاراس شەۆچەنكونىڭ مەرەيتويىنا وراي ماڭعىستاۋداعى قالا اتى وعان تەلىنگەن, نە دەگەن قۇرمەت؟ جالپى, سول كەزدەگى تۇبەكتەگى اقكەتىك ماسكەۋدەگى مىرزالاردىڭ ەسىنەن ءبىر ساتكە دە شىقپاعان سياقتى – ولار وزدەرىنە ۇناعان ىعاي-سىعايلاردىڭ ەسىمىن اقكەتىككە ايدارلاۋدى ۇمىت قالدىرماعان. اقكەتىكتە الدىمەن ساياسي ماقساتتا, ياعني ورتالىق ازيا ەلدەرىن جاۋلاپ الۋ ءۇشىن نوۆو-پەتروۆسك اتتى بەكىنىس-قورعان ورناتىپ, كەيىن پاتشا قۇرمەتىنە قالانى فورت-الەكساندروۆسك اتاعان ەدى. 1918 جىلى پەتروگرادتا اتىپ ولتىرىلگەن قىزىل توڭكەرىسشى م.ۋريتسكيدىڭ قۇرمەتىنە رەسەيدىڭ وزىندە بىرنەشە قالا ۆ.لەنين بۇيرىعىمەن ۋريتسكيدىڭ اتىنا بەرىلسە, ماڭعىستاۋداعى اقكەتىك تاعى الدىمەن اۋىزعا ىلىگىپ, 1924 جىلدان باستاپ اقكەتىك فورت-ۋريتسك اتاندى. جيىرما جىلدان سوڭ شەۆچەنكونىڭ «تونىن جامىلعان» اقكەتىك 80 جىل بويى وسى توننىڭ استىنان شىعا الماي كەلەدى. ءبىر كەزدەرى اقتاۋ قالاسىنىڭ اتى دا شەۆچەنكو بولعانىن ەسكەرسەك, ماڭعىستاۋداعى ەكى قالانىڭ ەكەۋىنىڭ دە اتى ۋكراين اقىنىنا بەرىلگەن ەكەن.
كەيىنگى جىلدارى ماڭعىستاۋلىق ازاماتتار قالانىڭ ءتول اتىن قايتارۋعا بەل شەشە كىرىستى, ارنايى قۇرىلعان باستاماشىل توپتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تالاي ءىس-شارالار ءوتىپ, قۇجاتتار تولتىرىلدى, قۇزىرلى ورىندارعا زاڭعا ساي حاتتار جىبەرىلدى, كوڭىل كونشىتەتىن ناتيجە جوق. قالانىڭ اتاۋى وزگەرگەننەن تۇپقاراعاندا تاراس تاقتان ءتۇسىپ قالايىن دەپ تۇرعان جوق – اقىننىڭ اتىندا ۇلكەن ساياباق, مۋزەي, ەسكەرتكىشتەر مەن قۇدىعى بار جانە مۇنىڭ ءبارى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالىپ-قورعالۋدا. جىل سايىن مامىر ايىندا مۋزەي كۇنىنە وراي ۋكراين حالقىنىڭ قاتىسۋىمەن تاراس شەۆچەنكونى ۇلىقتاۋ كۇنى ۇيىمداستىرىلادى.
– تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدە كوپتەگەن قالا, وبلىس, اۋدان, اۋىل, اتاۋلارى بايىرعى تاريحي اتاۋلارىنا وزگەرتىلدى. جەرگىلىكتى حالىق تاراپىنان ولكەنىڭ كارى شاڭىراعى, ماڭىزدى قالانى اقكەتىك تاريحي اتاۋىنا اۋىستىرۋ ماسەلەسى كوپتەن كوتەرىلىپ كەلەدى, بۇل تۋرالى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا بىرنەشە رەت ماقالالار دا شىقتى, الايدا وزگەرىسكە قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. وتارشىلدىق-توتاليتارلىق داۋىردەن قالعان, يدەولوگيالىق جاعىنان ەسكىرگەن فورت-شەۆچەنكونىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ تاريحي اقكەتىك اتاۋى بەرىلسە اعا بۋىنعا قۋانىش, جاس ۇرپاققا وتانسۇيگىشتىك سەزىم, ۇلگى سىيلاي الار ەدىك, – دەيدى باستاماشىل توپ وكىلى, تۇپقاراعان اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇيەۋباەۆ.
تاريحي اتاۋدى قايتارۋ ماسەلەسى فورت توڭىرەگىنە كەلگەندە نەگە سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى؟ ءوڭىردىڭ, ەلدىڭ دامۋىنا, ۇلتتىڭ بۇتىندىگىنە زيانى تيمەسە تۇك پايداسى تيمەگەن باۋتين ەسىمى دە تۇتاستاي ءبىر اۋىلدى مەنشىكتەپ وتىر. ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ءوز وڭىرلەرىنە تاريحي اتاۋدى قايتارۋعا تالپىنۋى دۇرىس, بۇل – قانداي دا ءبىر ۇلتتى جەك كورۋ ەمەس, ءوز توپىراعىندا تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ. اتا-بابا جەرىنىڭ, تاريحي مەكەننىڭ ءبىر قارىس جەرى قانداي قىمبات, قانداي ماڭىزدى بولاتىنىن قاي ۇلت تا تۇسىنەدى دەپ ويلايمىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
