بۇل يدەولوگەما قازاقستان حالقىنىڭ وزگەرىستەرگە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە, دەموكراتيالاندىرۋعا, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا دەگەن سۇرانىسىنا جاۋاپ رەتىندە قالىپتاستى. بىراق ول كەنەتتەن پايدا بولعان جوق. ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا سايلانىسىمەن كۇن تارتىبىنە قويىپ, ىلگەرىلەتە باستاعان جانە دايەكتى تۇردە جالعاستىرىپ كەلە جاتقان جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن كوپتەگەن باستاما مەن شەشىمنەن ءوربىدى.
وسى باستامالاردىڭ ىشىندە پرەزيدەنت وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ ءمانىن اتاۋىنان-اق وڭاي اڭعارۋعا بولادى – ادامدار, ولاردىڭ پروبلەمالارى مەن ارمان-مۇددەلەرى مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋشىلار ءۇشىن ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. ورتالىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە شەشىم قابىلداۋشىلار ءۇشىن حالىقتىڭ يگىلىگى العا شىعۋى قاجەت.
سوڭعى جىلدارى ءدال وسى تۇجىرىمداما, سونداي-اق مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى ينستيتۋتتاندىرۋ قادامدارى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىندە ەلەۋلى ىلگەرىلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. اۋەلى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلىپ, ونىڭ اياسىندا بىرنەشە ءىرى رەفورمالار پاكەتى قابىلداندى (ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسىرىلدى). 2022 جىلى ۇقسك ءوز جۇمىسىن اياقتادى, بىراق ەستافەتانى ۇلتتىق قۇرىلتاي ءوز قولىنا الدى – بۇل ارادا اڭگىمە جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ جاڭا ينستيتۋتتىق دەڭگەيگە شىعۋى تۋرالى بولىپ وتىر. ۇقسك كوپ رەتتە مەملەكەتكە رەفورمالاردىڭ دۇرىس باعىتىن ايقىنداۋعا كومەكتەسەتىن ساراپشىلىق الاڭ بولسا, قۇرىلتاي – ەل تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن, وسى رەفورمالاردىڭ ناقتى ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەت سانايتىن ازاماتتاردىڭ القالى جيىنى.
قازاقستاننىڭ بىلتىر باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتارى بۇل ساياساتتىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى. جاڭعىرتۋ مەن رەفورمالاۋ ۇدەرىستەرى باسەڭدەمەك تۇگىل, جاڭا سەرپىن الدى جانە ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنىڭ مەملەكەتتى جاڭارتىپ, ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋعا كوپ كومەگى تيگەنىن مويىنداۋ كەرەك. جاڭا پاراديگما مەملەكەت پەن ازاماتتار ورتاق ماقساتپەن بىرىككەن سەرىكتەستەر ەكەنىنە نەگىزدەلگەن. ال بۇل ماقسات – وركەندەگەن ەل, بەرەكەلى قوعام بولۋ.
2022 جىلدىڭ بارلىق وقيعاسىن زەرتتەپ, تالداۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت قاجەت. بۇل شىنىندا دا ايرىقشا جىل بولدى. بىراق قازىر ءبىز رەسمي دەرەكتەر مەن ساراپتاما باعالاۋلارعا سۇيەنە وتىرىپ, «قازىرگى ساتتە» عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋى ءۇشىن دە ماڭىزى بار شەشۋشى وقيعالارعا شولۋ جاساعىمىز كەلەدى.
ساياسي جاڭعىرۋ
وتكەن جىلدىڭ شەشۋشى ساياسي وقيعالارى, ارينە, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم مەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى بولدى. ءبىر جىلدا وسىنداي ەكى ماڭىزدى ناۋقاننىڭ وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى-اق – رەفورمالاردىڭ قارقىنى مەن اۋقىمىن ايعاقتايتىن كورسەتكىشى.
سونىمەن بىرگە 2022 جىلى 5 ماۋسىمدا وتكەن كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم 1995 جىلدان بەرى العاش رەت جۇزەگە اسقانى بارشامىزدىڭ جادىمىزدا. ال كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تاعدىرى جالپىعا بىردەي داۋىس بەرۋگە شىعارىلۋىنىڭ ءوزى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنداعى ساپالى وزگەرىستەرگە بەكەم بەت بۇرعانىن, دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىن نىق ۇستانىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. رەفەرەندۋم بيلىكتىڭ وتە دەر كەزىندە جولداعان مەسسەدجى بولدى. وعان ازاماتتاردىڭ قايتارعان جاۋابى دا كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتارلىقتاي – قازاقستان حالقى ءبىر-بىرىمەن بىرلىكتە, ەل باسشىلىعىمەن ىنتىماقتاستىقتا ەكەنىن كورسەتە وتىرىپ, رەفورمالاردى قولدادى. قوعامنىڭ بىرىگۋى – وتكەن پلەبيستسيتتىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق سەزىنەرلىكتەي جانە اسا ماڭىزدى ناتيجەسى.
2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەكىنشى بولىگى (قىركۇيەكتەگى) نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى دەموكراتيالاندىرۋ, جاڭارتۋ جانە نىعايتۋ باعىتىنداعى قوزعالىس ۆەكتورىن بارىنشا ارتتىردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ
1 قىركۇيەكتەگى حالىققا جولداۋىندا نەگىزگى زاڭعا جاڭا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەتىن باستامالارىن جاريالادى. ولاردىڭ بىرەۋى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىك مەرزىمىن وزگەرتۋگە قاتىستى: ەندى مەملەكەت باسشىسى قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىنسىز
7 جىلعا جانە ءبىر-اق مەرزىمگە سايلانادى. بۇل جاڭاشىلدىق ەلدەگى جوعارعى بيلىكتىڭ ءسوزسىز اۋىسۋىنا كەپىلدىك بەرەدى, ونى مونوپوليالاۋدان قورعايدى.
تۇتاستاي العاندا, 2022 جىلعى رەفورمالار سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا تۇپكىلىكتى كوشۋدى ايقىنداپ بەرىپ, ودان ارعى جۇيەلى قايتا قۇرۋلاردىڭ ىرگەتاسىن قالادى. سونىڭ ىشىندە, قازاقستانداعى پارتيالىق قۇرىلىستى جانداندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى شەشىمدەر پاكەتى قابىلداندى. جاڭا ساياسي بىرلەستىكتەر قۇرۋ راسىمدەرى جەڭىلدەتىلدى: پارتيالاردى تىركەۋ شەگى 20 مىڭنان 5 مىڭ مۇشەگە دەيىن, وڭىرلىك وكىلدەردىڭ ەڭ از سانىنا (600-دەن 200 ادامعا دەيىن) جانە ۇيىم قۇرۋ جونىندەگى باستاماشىل توپقا (1000-نان 700 ادامعا دەيىن) قويىلاتىن تالاپتار قىسقارتىلدى. ناتيجەسىندە, 2022 جىلى قازاقستاندا سوڭعى 10 جىل ىشىندە العاش رەت «بايتاق» جاڭا ساياسي پارتياسى تىركەلدى, تاعى ءبىر پارتيا – Respubika تىركەۋ راسىمىنەن ءوتىپ, قالعان پارتيالار بويىنشا ءتيىستى ۇدەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. نەلىكتەن بۇل سونشالىقتى ماڭىزدى؟ كوپپارتيالىق جۇيە, سونىڭ ىشىندە وكىلدى ورگانداردا پارتيالاردىڭ كوبىرەك بولۋى ساياسي باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا, پىكىرلەر ءپليۋراليزمىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى, ال تۇتاستاي العاندا ساياسي جۇيەنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعى مەن ازاماتتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ تيىمدىلىگى كوپ جاعدايدا وسىعان بايلانىستى.
رەفورمالاردى ءىس جۇزىندە تولىق جۇزەگە اسىرۋ بەلگىلى ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. ساياسي جۇيەنى قايتا قۇرۋ كەرەك, ال قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت سايلاۋىن (2022 جىلعى 20 قاراشادا وتكەن), سونداي-اق ءماجىلىس پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋىن (2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتكىزىلەدى) مەرزىمىنەن بۇرىن وتكىزۋدى جاريالاۋ ارقىلى بۇل ۇدەرىستى جەدەلدەتتى. بۇعان قوسا 14 قاڭتاردا سەناتتىڭ كەزەكتى سايلاۋى بولدى.
ماڭىزدى ماسەلە: ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋى جاڭاشا, الدەقايدا دەموكراتيالىق جانە اشىق فورماتتا وتەدى.
بىلتىر ءماجىلىس (دەپۋتاتتاردىڭ 30 پايىزى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ەمەس, تىكەلەي سايلانادى) جانە وبلىستىق ءماسليحاتتار (مۇندا سحەما 50/50 بولادى) سايلاۋىنىڭ ارالاس پروپورتسيالىق-ماجوريتارلىق جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قالالار مەن اۋدانداردىڭ ءماسليحاتتار سايلاۋى تولىق ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا وتەدى. ساراپشىلار دايەكتەگەندەي, مۇنداي ءتاسىل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن, حالىقتىڭ, ونىڭ قالاۋلىلارى مەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورماتىنىڭ نەگىزىن قالايتىن نەعۇرلىم ۇيلەسىمدى سايلاۋ مودەلىن قالىپتاستىرادى. بۇعان يمپەراتيۆتىك ماندات دەپ اتالاتىن مانداتتىڭ ەنگىزىلۋى سەپتىگىن تيگىزەدى – ءوز قالاۋلىسىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولماعان ادامدار ونى دەپۋتاتتىق كرەسلوسىنان ايىرا الادى.
بۇعان قوسا, پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسىن تومەندەتۋ (قازىر 5% داۋىس الۋ جەتكىلىكتى), سونداي-اق پارتيالىق تىزىمگە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30% كۆوتا ەنگىزۋ جونىندەگى بۇرىنعى باستامالاردى ەسكە تۇسىرگەن ءجون. مۇنىڭ ءبارى ءماجىلىستىڭ جاڭا شاقىرىلىمى شىنىمەن دە پالاتا ءۇشىن «قايتا قۇرۋعا» اينالادى دەپ كۇتۋگە نەگىز بولىپ وتىر.
ەندىگى ايتارىمىز. الدا قازاقستانداعى حالىق قالاۋلىلارى – ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى عانا ەمەس, اكىمدەر دە. 2021 جىلى العاش رەت اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدار, كەنتتەر, اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى ءوتتى. ال 2023 جىلى اۋدان, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن سايلاۋ قاناتقاقتى رەجىمدە ۇيىمداستىرىلادى. بۇدان بولەك, 2022 جىلدىڭ وزىندە وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن تاعايىنداۋ جۇيەسىن وزگەرتىپ, ونى ءىس جۇزىندە تەك جاناما سايلاۋ قۇقىعى دەپ اتالاتىن نەگىزدە سايلاۋعا اينالدىراتىن زاڭنامالىق نورمالار كۇشىنە ەندى: پرەزيدەنت كانديداتتاردى ۇسىنادى, كەيىن ولار ءۇشىن تاڭداۋشىلار (جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى) داۋىس بەرەدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى باسشىلارىن سايلاۋدى ەنگىزۋ جانە ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ – رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام. ويتكەنى ول بىردەن بىرنەشە ماسەلەنى شەشەدى. بۇل – ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ, ازاماتتاردىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋىن ارتتىرۋ, جەرگىلىكتى بيلىك پەن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا پاراديگماسى, جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
2022 جىلى جاڭا دامۋ كەزەڭىندە قازاقستاندى ساياسي جاڭعىرتۋ جانە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ۇدەرىستەرىمەن سيمۆوليكالىق تۇردە تىعىز بايلانىسى بار تاعى ءبىر ماڭىزدى شەشىم بولدى: 2022 جىلى رەسپۋبليكا كۇنى – 25 قازان ۇلتتىق مەرەكەلەر كۇنتىزبەسىنە قايتا ورالدى.
ادام قۇقىعى
ادامنىڭ نەگىزگى قاجەتتىگىنىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ال قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارىن قاتاڭ ساقتاۋ.
قازاقستاندا بۇل باعىتتاعى جۇمىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءسوزسىز باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. وتكەن جىل مۇنى قۋاتتاي ءتۇستى. جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋعا دا ىقپال ەتتى.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق سوت «قالپىنا كەلتىرىلدى» (مۇنداي ينستيتۋت قازاقستاندا 1992-1995 جىلدارى بولعان, كەيىن ونىڭ ورنىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى فۋنكتسيالارى الدەقايدا شەكتەۋلى قۇرىلىم باسقان). ول 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. وعان رەسمي تۇلعالار (ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن باس پروكۋرور) عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتار دا جۇگىنە الادى. ياعني كەيبىر زاڭدار ءوزىنىڭ ازامات رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ سانايتىن كەز كەلگەن ادام كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى جانە ونىڭ ماسەلەسىن وسى اسا جوعارعى ينستانتسيا مىندەتتى تۇردە قارايتىن بولادى.
نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن دە كۇشەيتتى. كونستيتۋتسياعا تيىسىنشە جاڭا باپ قوسىلدى, وندا ومبۋدسمەننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ جانە پرەزيدەنتتەن باسقا, قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ الدىندا ەسەپ بەرمەۋىنىڭ كەپىلدىكتەرى كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا, ومبۋدسمەننىڭ ءوزى دە, بىلايشا ايتقاندا, حالىققا جاقىنداي ءتۇستى.قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جەرگىلىكتى وكىلدىكتەرىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
2022 جىلى كونستيتۋتسياعا تاعى ءبىر قاعيداتتى تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. وعان قازاقستاندا ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىنعاندىعى جازىلدى. بۇل قادام سيمۆولدىق دەۋگە بولادى. ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنا ەنگىزىلگەن موراتوري 2004 جىلدان بەرى كۇشىندە. 2020 جىلى قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلعان. ۇلتتىق زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر 2021 جىلى ەنگىزىلگەن.
بىراق ءولىم جازاسىنا تىيىم سالۋدىڭ نەگىزگى زاڭ ماتىنىندە دە پايدا بولۋى – قازاقستاننىڭ ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارىن قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل بىرەگەي شەشىمنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا كەڭىنەن ماقۇلداۋ مەن قولداۋعا يە بولۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
الايدا جۇمىس تەك كونستيتۋتسيالىق رەفورمامەن شەكتەلگەن جوق. بۇل سالاداعى زاڭناما دا جەتىلدىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى.
2022 جىلى قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى مەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ودان ارعى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. وندا بارلىق باعىت (سونىڭ ىشىندە ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ونداي جاعدايلاردى تەرگەۋ سياقتى نازىك تاقىرىپ تا بار) بويىنشا قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىن نىعايتۋ مىندەتتەرى ايقىندالدى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا ۆەدومستۆوارالىق باقىلاۋ كۇشەيتىلۋ ۇستىندە. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جانىنان قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ وزدەرىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى.
ازاماتتىق قوعام
قازاقستان حالقى – باستاماشىل جانە جاناشىر حالىق. مۇنى ءتىپتى رەسمي ستاتيستيكا دا راستايدى. ەلىمىزدە 770-كە جۋىق ۆولونتەرلىك ۇيىم, ءارتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەيتىن 17 مىڭنان استام ۇەۇ بار. ازاماتتىق قوعام قاشاندا ەلدىڭ دامۋىنا جانە پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە حال-قادەرىنشە قاتىسۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. مەملەكەت ءوز تاراپىنان بۇعان تەك قانا قولداۋ بىلدىرەدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور الەۋمەتتىك سەرىكتەستەر رەتىندە بۇگىندە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاقىرىپ بويىنشا 2 مىڭعا جۋىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. ال 2022 جىلى مەملەكەت پەن ازاماتتىق سەكتوردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگى ءتىپتى نىعايتىلدى – ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتۋ مۇمكىندىكتەرى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلدى. بۇل مەملەكەت پەن ۇەۇ-نىڭ جالپىۇلتتىق دامۋ باسىمدىقتارىن ىسكە اسىرۋ باعىتتارىندا الدەقايدا تىعىز بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز, سونداي-اق ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ۇەۇ جوبالارىن (سونىڭ ىشىندە اقشالاي) قولداۋ تەتىكتەرىن جاسايدى.
وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا قايىرىمدىلىق جانە ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى زاڭناما دا جاڭارتىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل قىزمەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارجىلاي جانە قارجىسىز قولداۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلدى.
قوعامدىق كەڭەستەر قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق-ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدىڭ پارمەندى شاراسى, سونداي-اق بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى كەرى بايلانىستىڭ ءوزىن جاقسى تانىتقان تەتىگى بولىپ قالا بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردى قوسا العاندا, 250-دەن استام قك بار, ولار 2022 جىلدان باستاپ تاعى 13 كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدا قۇرىلدى. وتكەن جىلى قك-ءنىڭ بارلىق قۇرامىنا رەۆيزيا جۇرگىزىلىپ, ولارداعى بيلىك وكىلدەرىنىڭ سانى بارىنشا ازايتىلدى. كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا 4 مىڭنان استام ادام تارتىلعان بولسا, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور مەن ساراپشىلىق قوعامداستىق وكىلدەرى.
سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەن باستاپ زاڭ جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىن قاراۋعا دەيىنگى, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن باقىلاۋدان باستاپ جەر ماسەلەسىنە دەيىنگى ازاماتتار ءۇشىن ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەر – قك-لەردىڭ باستى نازارىندا. جانە دە كەڭەستەردىڭ ۇسىنىمدارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋى ءۇشىن مىندەتتى بولىپ سانالادى. شىن مانىندە, قوعامدىق كەڭەستەر «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن ادامعا باعىتتالۋىن ارتتىرۋعا قالاي اسەر ەتەتىنىنىڭ ايقىن كورىنىسىنە اينالدى.
اقپاراتتىق سالا
قازىرگى الەم – اقپارات الەمى. ال ونىڭ شىندىعى مەملەكەتتەر مەن قوعامداردان وسى سالاعا ءجىتى دە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان بار سىن-قاتەرلەردى جاقسى تۇسىنەدى جانە اقپارات كەڭىستىگىن ەركىندىكتى تولىق قامتاماسىز ەتەتىندەي جانە قاۋىپتى حاوسقا جول بەرمەيتىندەي ەتىپ دامىتۋعا ۇمتىلادى.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا: ء«سوز بەن شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلەدى» دەلىنگەن. پرەزيدەنت (كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى رەتىندە) ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا بۇل تاقىرىپتى دامىتا ءتۇستى. ول ەلىمىزدەگى ودان ءارى دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلار تاۋەلسىز جانە جاۋاپتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنسىز مۇمكىن ەمەستىگىن ايتىپ, «باق تۋرالى» زاڭدى «مەملەكەت مۇددەسىن, قوعام سۇرانىسىن جانە مەدياسالانى دامىتۋ ۇردىستەرىن ەسكەرە» وتىرىپ, قايتا قاراۋ مىندەتىن قويدى.
«ماسس-مەديا تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى جانە وعان قاتىستى باسقا دا قۇجاتتار كەڭىنەن تالقىلاۋ ءۇشىن «اشىق نقا» ينتەرنەت-پورتالىندا ورنالاستىرىلدى. وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن باق تۋرالى قولدانىستاعى زاڭناما 50 پايىزدان استامعا جاڭارتىلادى دەپ بولجانىپ وتىر.
وزگەرىستەر, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت پەن باق اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ەسكىرگەن تاسىلدەرىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان. اڭگىمە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىس تەتىگىن تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيالاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. باق-تى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مودەلىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. جۋرناليستەر قوعامداستىعىنىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. جۋرناليستەردى كاسىبي اككرەديتتەۋدىڭ جاڭا تەتىگى ازىرلەنۋدە.
اقپاراتتىق سالادا بۇگىندە تسيفرلىق ماسس-مەديا ۇستەمدىك قۇرىپ وتىر. ءارتۇرلى ساراپشىلىق ينستيتۋتتار قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭالىقتاردى قايدان الاتىنى تۋرالى ءجيى ساۋالداما جۇرگىزەدى. وسىنداي الەۋمەتتىك ولشەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى مىناداي جالپى ءۇردىستى كورسەتەدى: الەۋمەتتىك جەلىلەر, بلوگەرلەر, مەسسەندجەرلەردەگى اقپاراتتىق ارنالار جانە باسقا دا ونلاين پلاتفورمالار بارعان سايىن جاڭالىق كوزدەرىنە اينالۋدا. مۇنىڭ قاۋىپتىلىگى سول, «جاڭا مەديانى» قۇقىقتىق رەتتەۋدە ءالى كۇنگە ەلەۋلى ولقىلىق بار. مۇنىڭ ءوزى فەيكتەرگە, ايلا-شارعىلارعا, جاۋاپسىز اقپارات جىبەرۋگە جاعداي جاسايدى. جاڭا زاڭناما وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ءتيىس.
2022 جىلدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەپيزودى – قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق دوكتريناسىنىڭ ازىرلەنۋى. بۇل قۇجات قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەر جاعدايىندا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ يدەولوگيالىق قۇرامداس بولىگىن ايقىندايدى, اقپاراتتىق سالانى ودان ءارى ىرىقتاندىرۋ باعدارلارىن بەرەدى. دوكترينانىڭ تۇپكى ماقساتى – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتاندىق باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ.
الەۋمەتتىك ساياسات
قازاقستان – الەۋمەتتىك مەملەكەت, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى مەن ءال-اۋقاتى ماسەلەلەرى ارقاشان نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا. بۇل رەتتە ەلىمىزدە بولىپ جاتقان جاڭعىرتۋ الەۋمەتتىك ساياساتتى دا شەت قالدىرعان جوق. مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – 2023 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان الەۋمەتتىك كودەكس. وسى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى, بۇرىن ءارتۇرلى قۇقىقتىق اكتىلەر مەن زاڭدار اياسىندا «شاشىراپ» كەلگەن اۋقىمدى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن ءبىر «مۇقابانىڭ» ىشىنە جيناقتاۋىمەن ماڭىزدى. بۇل الەۋمەتتىك ساياساتقا قاجەتتى جۇيەلىلىك, بەلسەندىلىك بەرەدى, ءتيىمسىز شارالاردى انىقتاپ, جويۋعا, قايتالاۋلاردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەۋمەتتىك كودەكس تسيفرلىق الەۋمەتتىك وتباسى كارتاسىن قۇرۋدى, انا مەن بالانى قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى, ەڭبەك نارىعىن دامىتۋدى جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەردىڭ كاسىبيلىگى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋدى جانە باسقا شارالاردى كوزدەيدى.
2022 جىلى قابىلدانعان ماڭىزدى ينستيتۋتتىق شەشىم – قازاقستاندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىن قولداۋ جونىندەگى ومبۋدسمەننىڭ جاڭا لاۋازىمى تاعايىندالعاندىعى.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – قوعامدا كاسىبيلىك پەن ەڭبەكسۇيگىشتىك سىندى قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ جانە نىعايتۋ, ەڭبەك ادامىنىڭ بەدەلىن كۇشەيتۋ. بۇل تاقىرىپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سويلەگەن سوزدەرى مەن تاپسىرمالارىنا ۇنەمى ارقاۋ بولىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ناعىز قاھارماندارى – ءوز ءىسىن ادال دا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن ادامدار دەگەن يدەيا ادىلەتتى قازاقستان قوعامىنىڭ ىرگەتاستارىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس. ءتىپتى وتكەن جىلى قوعامدا ەڭبەك قۇندىلىعى يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى دا بەكىتىلدى.
الايدا ءتىپتى قاھارماندار دا جالعىز يدەولوگياعا قاناعاتتانبايتىندىعى انىق. ەڭبەك ادامدارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ولاردىڭ ەڭبەگى ءىس جۇزىندە باعالى ەكەنىن كورسەتۋ كەرەك. رەسمي تەرمينولوگيانى قولدانا ايتقاندا, قولداۋدىڭ مونەتارلىق قۇرالدارىنا سۇرانىس بار. سونىڭ ءبىرى – مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان ەتج (ەڭ تومەنگى جالاقى) مولشەرىن كەزەكتى ۇلعايتۋ: ەگەر 2020 جىلى ەتج 42 500 تەڭگە بولسا, 2023 جىلى – 70 000 تەڭگە. ەكى جىلدا شامامەن 65% ءوسىم. بۇل نەگە ماڭىزدى؟ ەتج دەڭگەيى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مالىمەتى بويىنشا, 1,6 ملن جالدامالى جۇمىسكەردىڭ كىرىسىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەتج-نى وسىلاي ارتتىرۋدىڭ كاسكادتىق اسەرى ودان دا كوپ ادامعا تيەدى.
بيۋدجەتتىك سالا جۇمىسكەرلەرى تابىسىنىڭ ءوسۋى – اسا ايقىن كورسەتكىش. 2023 جىلى بالاباقشا تاربيەشىلەرىنىڭ, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر پەداگوگتەرىنىڭ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ماماندارىنىڭ جالاقىسى تاعى 25%-عا وسەدى (وعان قوسا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ءارتۇرلى ۇستەمەاقىلار بار – جالاقىنىڭ 50%-ىنا دەيىن). دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا, مەدبيكەلەردىڭ جالاقىسى 20 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى جۇيەسىندە لاۋازىمداردىڭ ساناتىنا قاراي جالاقىنى 10-نان 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. پوليتسيادا دا بيىل جالاقىنى كوتەرۋ قاراستىرىلعان, ال 2025 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن جالاقىنى يندەكستەۋدى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. 2023 جىلى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارىنىڭ جالپى ۇلعايتىلۋى 2020 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 60%-دى قۇرايدى.
جاستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى 20%-عا, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىكى 15%-عا وسەدى. بۇدان بولەك, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا تۇزەتۋلەر قابىلداندى. جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى – جاستار ساناتىنىڭ جاسى 28-دەن 35-كە دەيىن ۇلعايتىلعاندىعى. بۇل ءارتۇرلى سالالارداعى جاستارعا ارنالعان قولداۋ شارالارىمەن ء(بىلىم بەرۋدەن باستاپ تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا دەيىن) قامتىلاتىن قازاقستاندىقتار سانى الدەقايدا كوبەيەتىنىن بىلدىرەدى.
2022 جىلعى تاعى ءبىر ۇلكەن الەۋمەتتىك جوبا – «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورى قۇرىلعاندىعى. مەتسەناتتاردىڭ قاراجاتىمەن بۇل قور قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمىلعان. ول ماسەلەلەر – ماقساتتى (مىسالى, قىمبات ەمدەۋدى قارجىلاندىرۋ نەمەسە وقۋ اقىسىن تولەۋ) جانە جالپى (الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىلەرى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا جاردەمدەسۋ جانە ت.ب.).
بالالار جىلى
الەۋمەتتىك ساياسات تۋرالى ايتقاندا, 2022 جىل قازاقستاندا بالالار جىلى بەلگىسىمەن وتكەنىن ەسكە تۇسىرمەۋگە بولمايدى. ونىڭ اياسىندا نە ىستەلدى؟
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋدى بالا تاربيەسىنەن باستاۋ كەرەك, ويتكەنى بيلىك, باسقارۋ, حالىق تەك بىلىممەن تۇزەلەدى», دەگەن. وسى وسيەتكە سايكەس, ءبىلىم مەن تاربيە سالاسىنداعى جۇمىستاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جان-جاقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە بارىنشا نازار اۋدارىلىپ, كۇش سالىندى.
قازاقستاندا بالالار بۇكىل 19 ميلليون حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعىن قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە 400 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلدى. مۇنداي دەموگرافيالىق سەرپىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۋىنداتپاس ءۇشىن بالالار ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, بالالاردىڭ ءوسۋى مەن دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ بويىنشا جۇيەلى, ويلى جانە قارقىندى جۇمىس قاجەت.
وتكەن جىلى 540-تان استام ءبىلىم بەرۋ جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ نىساندارى, ونىڭ ىشىندە 150 مىڭنان استام وقۋشىعا ارنالعان 250-دەن استام جاڭا مەكتەپ اشىلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءدال بالالار جىلىندا «جايلى مەكتەپ» جوباسى بەكىتىلىپ, ونىڭ اياسىندا 2026 جىلعا دەيىن 842 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 400-گە جۋىق مەكتەپ سالۋ جوسپارلانۋدا. 2022 جىلى 4,5 ملن-نان استام بالا (93%) ءتۇرلى شىعارماشىلىق, زياتكەرلىك, سپورتتىق ءىس-شارالارمەن, ساۋىقتىرۋمەن جانە الەۋمەتتىك شارالارمەن قامتىلدى.
وتكەن جىلى 1 100-دەن استام جاڭا سپورت, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مادەنيەت نىساندارى اشىلدى. ولاردىڭ اراسىندا جاقىن قاشىقتىقتاعى وتە سۇرانىسقا يە سپورت ينفراقۇرىلىمى – سپورت سارايلارى عانا ەمەس, اۋلاداعى سپورت الاڭدارى, تۇرعىن ۇيلەردەگى شاعىن سپورت زالدارى بار.
تەگىن ىستىق تاماقپەن قامتىلعان جاسى كىشى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى 10 پايىزعا ۇلعايتىلدى. مەكتەپ اسحانالارى مەن جۋىناتىن بولمەلەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلە دە شەشىلۋدە.
252 وقۋشى حالىقارالىق بەدەلدى پاندىك وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى اتاندى. العاش رەت ولاردىڭ جەتىستىكتەرى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي كوتەرمەلەندى. مەدالدەر ءۇشىن بەرىلگەن اقشالاي سىيلىقتىڭ جالپى سوماسى 73 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى.
مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى ازىرلەنۋدە. ونىڭ اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50 پايىزى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ الەۋمەتتىك جيناق شوتتارىنا اۋدارىلاتىن بولادى.
ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى قولداۋ جۇيەسى ازىرلەنۋدە. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭناما جاڭارتىلدى. پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيالار سانى ارتتى (قازىر ولاردىڭ سانى 89). ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى تۇزەتىمدىك قولداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 9 وڭالتۋ ورتالىعى مەن 48 ينكليۋزيالىق قولداۋ كابينەتى اشىلدى. ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا بالالاردى قورعاۋ جانە جالپى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋ ماسەلەلەرىمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسادى.
وتكەن جىلى بۇل ماڭىزدى قۇرىلىم كۇردەلى جاڭعىرتۋدان ءوتىپ, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قۇرامى تولىعىمەن جاڭارتىلدى, جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى قايتا قارالدى, پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ شىن مانىندە وزەكتى پۋلى قالىپتاستى. ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنداعى باسىم باعىتتار – انالار مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, ولاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, مەكتەپ جاعدايىندا بۇزاقىلىقپەن كۇرەسۋ, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب.
2022 جىلى ەكى جاڭا قىزىقتى باستاما قابىلداندى – بالالار اماندىعىنىڭ يندەكسىن ازىرلەۋ جانە وڭىرلەردە بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل لاۋازىمدارىن ەنگىزۋ. بۇل باستامالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاندا بالالارعا شىنىمەن «باۋىرمال» بولاتىن, ولاردىڭ اماندىعىن ءسوزسىز باسىمدىق ەتەتىن ينستيتۋتتىق ورتانى قالىپتاستىرادى.
ءبىلىم جانە عىلىم
ءبىلىم جانە ءبىلىمدى مەن ونى قالىپتاستىراتىن ادامدار – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ قۇندى رەسۋرسى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا ارقا سۇيەمەگەن ەل قازىرگى زاماندا ءومىر سۇرە المايدى. قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ۇردىستەر ەل باسشىلىعىنىڭ جاعدايدى جاقسى تۇسىنەتىنىن جانە دامۋدىڭ جاڭا تراەكتورياسىنا قالاي «باعىتتاۋدى جۇيەلى» پايىمدايتىنىن كورسەتەدى.
وتكەن جىلى ۇكىمەت قۇرىلىمىندا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن باسقاراتىن ەكى ۆەدومستۆو پايدا بولدى: ءبىر بەيىندى مينيسترلىكتىڭ ورنىنا ەكەۋى – وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قۇرىلدى.
ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, بۇل قادام ارقىلى عىلىمعا دا, ءبىلىم بەرۋدىڭ ءاربىر دەڭگەيىنە دە بىردەي لايىقتى كوڭىل ءبولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاعداي جاسالدى. بۇل ءابسوليۋتتى نەگىزدەلگەن كوزقاراس: ءبىلىم بەرۋ كەشەندى جۇيە جانە ونىڭ كەز كەلگەن دەڭگەيىندەگى ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەر وسى جۇيەدەن الدەقايدا الىسقا كەتەتىن ۇزاق مەرزىمدى «دومينو اسەرىنە» يە. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مەكتەپتەگى بىلىمدە ساپا بولماسا, ساپالى عىلىم دا, ياعني ء«بىلىم ەكونوميكاسى» دا بولمايدى. اۋىل مەن قالا, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا ءبىلىم ساپاسى مەن وعان قولجەتىمدىلىكتە الشاقتاسا, الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق تەڭسىزدىك ۋشىعا تۇسەدى. تىزبەك كوپ. ال مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
وتكەن جىلدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جۇيەلى شەشىمى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ترانسفورماتسياسى. وعان مەملەكەتتىك مارتەبە (ۇعا 100% مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە جۇمىس ىستەيدى) جانە بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ قايتارىلدى.
اكادەميا, شىن مانىندە, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىنا مۇمكىندىگىنشە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن عىلىمدى دامىتۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق ساياساتتى ايقىندايتىن ورتالىقتاندىرىلعان قۇرىلىمعا اينالادى. وسى باعىتتار بويىنشا 2022 جىلى جۇزەگە اسىرىلعان شارالار مەن جوبالاردىڭ ىشىندە عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى مەن 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانعانىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
عالىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسى دامىتىلۋدا, ونىڭ ىشىندە سىياقى باعدارلامالارى ارقىلى, مىسالى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى جاڭا مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعايىنداۋ قاراستىرىلعان. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلار مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ساناتتارىنا قويىلاتىن تالاپتار تومەندەتىلدى.
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە جەتەكشى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالى اشىلدى. ي.گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى – س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا, ماسكەۋ ينجەنەرلىك فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ فيليالى – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىندا, اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى – م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا.
مۇنداي جوبالار قازاقستان ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار «جوعارى مەكتەپتەگى» ستاندارتتاردى كوتەرۋگە مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى.
مادەنيەت جانە سپورت
قوعامدارداعى مادەنيەتتىڭ ءرولى ەشقاشان ناپاقا دەڭگەيىندەگى قارابايىر «ويىن-ساۋىقتارعا» دەيىن تومەندەگەن ەمەس. ۇلتتىق مادەنيەت – حالىقتىڭ قايتالانباس دۇنيەتانىمىنىڭ كورىنىسى, تاريحتىڭ ءبىر بولىگى جانە ونىڭ بەينەلەنۋ تاجىريبەسى, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قىرى, قازىرگى الەمدە ءوز ورنىن تابۋدىڭ جولى. سونداي-اق ەگەر مادەنيەت جەتكىلىكتى دامىعان, قىزىقتى جانە ءساتتى ەكسپورتتالعان بولسا, ول – ەلدىڭ وڭىنان تانىلۋى جانە ۇلتتىق مۇددەلەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن قۋاتتى «جۇمساق كۇش».
مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى جوبالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ – وتە ماڭىزدى ينۆەستيتسيا. ونى قازاقستاندا جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى ءادىسى تاڭدالدى. ءداستۇرلى ونەرگە دە, جاڭا كرەاتيۆتى يندۋسترياعا دا نازار اۋدارىلادى. بۇل رەتتە ءوز مادەنيەتىنىڭ تاريحي تامىرىن قايتا پايىمدايتىن, سولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا قازاق بولمىسىن – بىرەگەي, تانىمال جانە زاماناۋي تۇلعانى قالىپتاستىراتىن اۆتورلار مەن سۋرەتشىلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
مەملەكەت تاراپىنان ىسكە قوسىلعان قولداۋ تەتىكتەرى مادەنيەت پەن ونەر سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا, جاس تالانتتاردى قولداۋعا ارنالعان. وسىلايشا, جىل سايىن قازاقستان مادەنيەتىن قۇرۋعا, ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 75 ادام مەملەكەتتىك ستيپەنديا يەگەرى اتانادى (اقشالاي ەسەپتەگەندە ءبىر ادامعا 2,2 ملن تەڭگەدەن اسادى).
2022 جىلى العاش رەت «ۇماي» ۇلتتىق ونەر سىيلىعى تابىس ەتىلدى (54 ميلليون تەڭگەلىك جۇلدە قورى تالانتتارىمىزعا جاقسى قولداۋ بولدى). Dala dauysy بايقاۋى, «شەرتپە كۇي» رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى مۋزىكا فەستيۆالى, Astana Piano Passion رەسپۋبليكالىق بايقاۋى وتكىزىلۋدە.
اقىن-جازۋشىلاردى قولداۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارىلۋدا. وتكەن جىلى «ايبوز» ۇلتتىق ادەبيەت سىيلىعى العاش رەت بەرىلدى. «جاڭا قازاق ادەبيەتى» سەرياسى بويىنشا كىتاپتار شىعارۋ قولعا الىنىپ, ونىڭ اياسىندا زامانداس قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى جارىق كورەدى. ال 2023 جىلدان باستاپ 19 بەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاس جازۋشىلار مەن اقىندارعا «پروزا», «پوەزيا», «دراماتۋرگيا», «بالالار ادەبيەتى» اتالىمدارى بويىنشا بۇرىن جاريالانباعان شىعارمالارى ءۇشىن ارنايى پرەزيدەنتتىك ادەبي سىيلىق بەرىلەدى.
2022 جىل قازاق كينوگەرلەرى ءۇشىن وتە جەمىستى جىل بولدى. جامبىل جاباەۆ پەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تاريحي كارتينالاردى («جامبىل. جاڭا ءداۋىر», «سوڭعى ۇكىم») ءتۇسىرۋ اياقتالدى. 14 ءفيلمنىڭ پرەمەراسى بولدى. ايدىن ساحاماننىڭ «دوس-مۇقاسان» ءفيلمى وتاندىق كينوپروكات بويىنشا وتاندىق فيلمدەر اراسىندا كوش باستادى – كاسسادان تۇسكەن ءتۇسىم 500 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى.
قازاق فيلمدەرى وتكەن جىلى 6 حالىقارالىق «ا» كلاسى كينوفەستيۆالىندە جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. قازاق كينوسىنىڭ كۇندەرى الەمنىڭ 13 ەلىندە ءوتتى.
ال 2023 جىلى «Mادەنيەت week» حالىقارالىق فورۋمى وتەدى, ونىڭ ماقساتى – ەلىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن قالىپتاستىراتىن كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىنداعى ساراپشىلار, عىلىمي قاۋىمداستىق جانە قالىڭ جۇرتشىلىق ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن پانارالىق پلاتفورما قۇرۋ.
ادەتتە سپورتتى دا «ويىن-ساۋىققا» جاتقىزادى, بىراق بۇل جالپى كارتينانىڭ ءبىر بولىگى عانا.
جوعارى جەتىستىكتەر سپورتتا دا بار. مۇنداعى جەتىستىك – ەلدىڭ شەتەلدەگى بەدەلى مەن تانىلۋى, ازاماتتاردىڭ ءوز سپورتشىلارى مەن ەلى ءۇشىن ماقتانىشى. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ تەك چەمپيوناتتار مەن وليمپيادالارداعى تابىسقا جەتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, سالاماتتى, ۇيلەسىمدى دامىعان ۇلتتى قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان دا قاجەت.
بارلىق سپورت باعىتىندا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سالانى قارجىلاندىرۋ ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى تۇرعىلىقتى جەرگە جاقىن جانە وتباسىلىق بيۋدجەتكە ساي بارلىق ماعىنادا قولجەتىمدى جوعارى ساپالى سپورت ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. قازىر ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا بارلىق جۇمىس ىستەپ تۇرعان سپورت نىسانىن (ونىڭ ىشىندە اۋلا جانە مەكتەپ عيماراتتارىن) تەكسەرۋ, جاڭالارىن سالۋ, بارلارىن جاڭعىرتۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
اتاپ ايتقاندا, سپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جوسپارىنا سايكەس ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 113 سپورت نىسانىن سالۋ كوزدەلگەن. بۇدان بولەك, «Amanat» پارتياسىنىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان اۋىلدىق جەرلەردە قۇراستىرمالى ءمودۋلدى سپورت نىساندارىن سالۋ جوباسى بار. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتارىمىزدى سپورتتىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ 55 پايىزعا دەيىن ارتۋعا ءتيىس.
دەنە شىنىقتىرۋمەن ۇدايى اينالىساتىنداردىڭ قاتارى دا كوبەيەدى, بۇل – سالاماتتى ۇلتقا عانا ەمەس, بولاشاقتا الەمدىك سپورت ارەناسىنداعى جەتىستىكتەرگە جەتەلەيتىن جول.
دەمەك وتاندىق سپورتشىلاردىڭ حالىقارالىق جەتىستىكتەرى – ەلىمىزدەگى سپورتتىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. 2022 جىلى قازاقستاندا بۇل تۇرعىدا ماقتانۋعا نەگىز كوپ: سپورت تۇرلەرى بويىنشا ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ سپورتشىلارى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 561 جارىسقا قاتىسىپ, 600 مەدال جەڭىپ الدى.
ۋيمبلدون چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش «قازاقستان تەننيسشىسى ەلەنا رىباكينانىڭ تاماشا جەتىستىگى ەل سپورتىنىڭ تاريحىنا جازىلدى. 2022 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا ول الەمنىڭ ءبىرىنشى راكەتكاسى يگا شۆەنتەكتى ۇتىپ, World Tennis League (دۋباي, ءباا) ءتۋرنيرىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
FIDE ءبىزدىڭ ءبيبىسارا اساۋباەۆانى ازياداعى ەڭ ۇزدىك شاحماتشى دەپ تانىدى. جەلتوقسان ايىندا الماتىدا وتكەن جىلدام شاحماتتان الەم چەمپيوناتىندا ءبيبىسارا اساۋباەۆا «التىن دۋبل» جاساپ, شاحماتتىڭ بليتس تۇرىنەن ايەلدەر اراسىندا ەكى دۇركىن چەمپيون, ءارى تاريحتا وسى اتاقتىڭ ەڭ جاس يەگەرى اتاندى. ال دينارا سادۋاقاسوۆا – ءدال وسى چەمپيوناتتا راپيد ءتۋرنيرىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى.
اقش-تا وتكەن جەڭىل اتلەتيكادان الەم چەمپيوناتىندا قازاقستان تۋى استىندا ونەر كورسەتەتىن نورا دجەرۋتو 3000 مەترگە كەدەرگىدەن جۇگىرۋدەن «التىندى» جەڭىپ الدى.
ۇلتتىق سپورت جانكۇيەرلەرىنىڭ قۋانۋىنا دا نەگىز بار ەدى: 2022 جىلدىڭ 9-16 جەلتوقسانى ارالىعىندا استانادا الەمنىڭ 39 ەلىنەن كەلگەن سپورتشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاق كۇرەسىنەن الەم چەمپيوناتىندا قازاقستان قۇراماسى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
ۇلتتىق سپورتتىڭ تانىمالدىلىعى ارتۋدا. 2022 جىلى وسى سپورت تۇرىمەن 580 مىڭنان استام ادام جۇيەلى تۇردە اينالىسقان. بۇعان قوسا, 2020 جىلدان باستاپ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى مەكتەپتەردەگى دەنە شىنىقتىرۋ ساباقتارىنىڭ مىندەتتى كومپونەنتى بولىپ سانالادى.
بەيجىڭدە وتكەن ءحىىى قىسقى پاراليمپيادا ويىندارىندا الەكساندر گەرليتس بياتلوننان ۇلتتىق قۇراما قورجىنىنا جالعىز قولا جۇلدەنى سالدى. برازيليادا وتكەن XXIV جازعى سۋردليمپيادا ويىندارىندا شونكۋ حايراتحاان گرەك-ريم جانە ەركىن كۇرەستەن 2 التىن مەدال, ال فارحاد قىستاۋباەۆ ونسايىس بويىنشا التىن مەدال جەڭىپ الدى.
2022 جىلى بەيجىڭدە وتكەن قىسقى وليمپيادا ويىندارىنداعى ناتيجە ەڭسەمىزدى ءتۇسىردى. ۇلتتىق قۇراما ەلگە مەدالسىز ورالعاننان كەيىن ساتسىزدىكتىڭ سەبەبىن تالقىلاپ, قاتەلەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلدى.
بۇل جاعىمسىز ساباق اتلەتتەردىڭ تورتجىلدىقتىڭ نەگىزگى ستارتتارىنا دايىندىق تاسىلدەرىن قايتا قاراۋعا تۇرتكى بولدى. وليمپيادا ليتسەنزيالارىنىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا باسا نازار اۋدارىلادى. ياعني ويىندارعا ىرىكتەلىپ الىنعان سپورتشىلاردىڭ مەدال الۋى ماڭىزدى. جاتتىقتىرۋشىلار مەن فەدەراتسيالار باسشىلىعىنا ءىرى حالىقارالىق جارىستارعا اشىق ىرىكتەۋ جانە ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ قۇرامىن جاڭارتۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
شىندىق ءساتى 2024 جىلى پاريجدە وتەتىن جازعى وليمپيادا ويىندارى بولماق – سوندا ءبىز قازاقستانداعى وليمپيادالىق قوزعالىس جاڭعىرتۋ مەن رەفورما جاساي الدى ما, جوق پا – سونى كورەمىز.
...2022 جىلى ىشكى ساياسات سالاسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ەڭ ايقىن ناتيجەلەرى وسىنداي. ونىڭ ۇستىنە, ولار «قازىرگى ساتتە» عانا ماڭىزدى ەمەس. ولاردى پەرسپەكتيۆادا دا, رەتروسپەكتيۆادا دا باعالاۋ كەرەك. كەيبىر جەتىستىكتەر – قازىردىڭ وزىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى, رەفورمالاردىڭ ناتيجەلى بولۋىنىڭ كورسەتكىشى. باسقا ءىس-ارەكەتتەر مەن شەشىمدەر بولاشاق جەتىستىكتەردىڭ نەگىزىن قالايدى.
ىشكى ساياساتتاعى مىندەتتەر مەن شەشىمدەردىڭ بۇكىل كەشەنى بىرنەشە جىل بۇرىن باستالىپ, قارقىن الىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك جاڭعىرتۋ قيسىنىنا باعىنادى.
2023 جىلى بۇل جۇمىس جاڭا كەزەڭگە شىعادى. وتكەن جىلى ايقىندالعان ساياسي كۇن ءتارتىبى بيىل ىرىقتاندىرۋ, دەموكراتيالاندىرۋ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى وقيعالارمەن جالعاساتىنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بەلگىلەگەن ساياسي رەفورمالار ۆەكتورىن كۇشەيتەتىن جاڭا يدەيالار مەن باستامالار ارتادى دەپ سەنەمىز. ەڭ باستىسى, وسى جۇمىستان ەشكىم دە شەت قالماۋعا ءتيىس. ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىندا اتقاراتىن ءىسىمىز ناتيجەلى بولعاي.
دايىنداعان
كارىباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»
