سۋرەتتى تۇسىرگەن امانقۇل دۇيسەنباەۆ
قازىرگى تاڭدا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى قازاقستاننىڭ پارسى شىعاناعىنداعى باستى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. بۇگىنگە دەيىن اتالعان ەلدەن توعىزىنشى تەرريتورياعا 3 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. ءباا-دەن كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەكى ەسە ارتقان. ال قازاقستان ءباا-گە ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالدى.
قوس مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2022 جىلى شامامەن 600 ميلليون دوللارعا جەتتى. جوسپار بويىنشا الداعى ۋاقىتتا تاۋار اينالىمىن 1 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جالپى, ءباا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى تۇراقتى قولداۋ كورسەتىپ, «توعىزىنشى تەرريتورياعا» مول قاراجات قۇيىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە استانا قالاسىن كوركەيتۋگە دە امىرلىكتەردىڭ ينۆەستيتسياسى مول ۇلەس قوستى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وسى ساپار بارىسىندا «ابۋ دابي تۇراقتى دامۋ اپتالىعى» ءسامميتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. بۇل جيىن – جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە باعىتتالعان ازياداعى عانا ەمەس, الەمدەگى سونى شارالاردىڭ ءبىرى. كەي ساراپشى مۇنى COP جيىندارىنان كەيىنگى ورىنداعى جاھاندىق سامميتكە بالايدى.
كليماتتىڭ وزگەرۋى جەر-جاھانعا زالالىن تيگىزىپ تۇر. ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ارتۋى قۇنارلى ازىقتىڭ 66 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەداۋىر ازايتۋى مۇمكىن. سونداي-اق تۇششى سۋ تاپشىلىعى دا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بۇۇ بايانداماسىنا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان 5 ميللياردتان استام ادام اۋىزسۋسىز قالماق. بۇل دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك, ەنەرگەتيكا, قالا جانە ەكولوگيا جۇيەلەرىنە قاتەر توندىرەتىنى انىق.
ەلىمىزگە كليماتتىڭ وزگەرۋى وڭايعا سوقپاسى بەلگىلى. قازاقستاننان وتەتىن ءىرى وزەندەردىڭ نەگىزگى بولىگى باستاۋىن شەتەلدەن الادى. ال بيىك تاۋلارداعى مۇزدىقتاردىڭ تەز ەرۋى وزەندەردى قۇرعاتىپ جىبەرۋى ىقتيمال. بۇل ءوز كەزەگىندە سول سۋعا تاۋەلدى حالىق ءۇشىن وڭايعا سوقپايدى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ 70 پايىزعا جۋىعى كومىردەن الىنادى. سوندىقتان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى قازاقستان دا جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسكە, بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە كوشۋگە مۇددەلى. ەلىمىز 2015 جىلعى پاريج كەلىسىمىن ورىنداۋ ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە بالامالى ەنەرگياعا جەدەل اۋىسۋى قاجەت.
«كۇن مەن جەل فاكتورلارى, سونداي-اق ۇلان-عايىر جەرىمىز قازاقستاننىڭ كليماتتى ساقتاۋ جولىنداعى جاھاندىق ءىس-ارەكەتتەرگە اتسالىسىپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سەكتورىندا كوش باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز ينۆەستورلارعا اناعۇرلىم ۇتىمدى شارتتار ۇسىنۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرىپ جاتىرمىز. جالپى, ءبىزدىڭ جوسپارىمىز بويىنشا 2035 جىلعا قاراي قازاقستاندا 6,5 گۆت جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا رەسۋرسى پايدا بولادى. بۇل ورايدا «جاسىل سۋتەگى» – كەلەشەگى زور باعىتتىڭ ءبىرى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز سۋتەگىن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ العاشقى وندىعىنا كىرە الادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى ابۋ دابي تۇراقتى دامۋ اپتالىعى» سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە.
قازاقستان 2035 جىلعا قاراي 11 گيگاۆاتت تازا ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋدى جانە ەنەرگەتيكا سەكتورىن تولىعىمەن جاڭعىرتۋدى جوسپارلاپ وتىر. رەسمي ساپار كەزىندە «Masdar» كومپانياسى قازاقستاندا ءىرى جەل ەلەكتر پاركىن سالۋعا نيەت ءبىلدىردى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەلىمىزدەگى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى.
«1997 جىلى كيوتودا الەم ەلدەرى باس قوسىپ, ەكولوگيا بويىنشا حاتتامانى ماقۇلدادى. الايدا حاتتامادا قويىلعان مىندەتتەمەلەر ورىندالا قويمادى. سوندىقتان 2015 جىلى فرانتسيادا باقانداي 195 ەلدىڭ باسشى-قوسشىسى باس قوسىپ, مەرسيلەسىپ, بونجۋرلاسىپ ەكولوگيانى جاقسارتۋ ءۇشىن كەلىسىمگە قول قويدى. 195 ەلدىڭ 179-ى كەلىستى, قالعاندارى قاسارىسىپ وتىرىپ الدى. «پاريج كەلىسىمى» وسىلايشا بەكىتىلدى. كەلىسىمنىڭ مىندەتتى تۇسىنىڭ ءبىرى اۋاعا بولىنەتىن پارنيكتىك گازداردى ازايتۋ ەدى. ول ءۇشىن جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ, ءار ەلگە دامۋ دەڭگەيى بويىنشا مىندەتتەمەلەرى ءبولىنىپ بەرىلدى.
«جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە كۇن, جەل ستانسالارىن دامىتۋ مىندەتى تۇر. وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا ءباا-ءنىڭ ايگىلى «Masdar» كومپانياcى قاتىسپاق. جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالادى. جامبىل وبلىسىندا قورداي اسۋىندا, جاڭاتاس ماڭىندا قىتايلىق كومپانيا سالعان جەل ەلەكتر ستانساسى بار. ەندى ولاردىڭ سانى ارتادى. بۇل ستانسالاردىڭ قۋاتتىلىعى 1 گۆت بولادى», دەيدى ساراپشى اسحات قاسەنعالي.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءباا-گە ساپارى تاۋار اينالىمىنا دا سونى سەرپىن بەرۋگە ءتيىس. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بىلتىر ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس 600 ميلليون دوللاردى قۇرادى. ەندى, مۇنى 1 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ كەرەك.
2022 جىلعى العاشقى توعىز ايدا قازاقستان كاسىپورىندارىنا ءباا ينۆەستورلارى جالپى سوماسى 146,6 ملن دوللار قارجى قۇيدى. بىراق پارسى شىعاناعى ەلىنە ەكسپورت 555,5 ملن دوللاردى قۇراپ, 8 پايىزعا تومەندەگەن. وسىعان وراي, ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارانى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنىپ وتىر. ماسەلەن, پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ بىلتىر ءباا-گە ساپارى اياسىندا قازاقستان ونىمدەرى ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەلىسىم جاسالدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى قازستاندارت Gulf TEC Certification – ءونىمنىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن باعالاۋ سالاسىنداعى كاسىپورىنمەن كەلىسىمگە قول قويدى.
بۇل كەلىسىم ءباا, ساۋد ارابياسى, قاتار, كۋۆەيت, ومان جەتكىزۋشىلەرىنىڭ تىزىلىمىنە قوسۋ ءراسىمىن ايتارلىقتاي جەدەلدەتۋگە, ساۋداداعى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا, وتاندىق ءونىم ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 30-دان استام قازاقستاندىق ءوندىرۋشى ءباا-گە تاۋارلارىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك الدى. وسىلايشا, قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ەلدەن شىقپاي-اق «حالال» سەرتيفيكاتىن الىپ, پارسى شىعاناعىندا ساۋدا جاساي بەرمەك.
قازاقستاننان ءباا-گە ەكسپورتتىڭ نەگىزگى تاۋارلارى قاتارىندا شيكى مۇناي (249,6 ملن دوللار), مىس جانە مىس كاتودتارى (235,3 ملن دوللار), قوي نەمەسە ەشكى ەتى (12,2 ملن دوللار), لەگيرلەنبەگەن بولاتتان جاسالعان ىستىقتاي يلەكتەلگەن جازىق يلەك (10,5 ملن دوللار) جانە وزگە دە قارا مەتالداردان جاسالعان بۇيىمدار (8,2 ملن دوللار) بار. جالپى, قازاقستان ءباا-گە شامامەن 100 تاۋار ءتۇرىن جەتكىزەدى. كەيىنگى كەزدە يمپورتتىڭ كولەمى ارتقان. مىسالى, 2022 جىلدىڭ 9 ايىندا 54,8 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا وسكەن.
كەيىنگى كەزدەگى الەمدەگى گەوساياسي جاعداي مەن سانكتسيالار سالقىنى قازاقستانعا دا تەرىس اسەر ەتتى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى – مۇنايدى شەتەلگە ساتۋ قيىندادى. وسىعان بايلانىستى بالامالى لوگيستيكالىق جولدار قاراستىرۋ كەرەك.
«قازاقستان – ساپالى جولدارعا مۇقتاج ۇلكەن مەملەكەت. كورشىلەرىمىزبەن جانە ەۋروپالىق وداقپەن بىرلەسە وتىرىپ, «تسيفرلىق كولىك ءدالىزىن» قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن جويۋ جانە شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك باعىتتارىن قاۋىپسىز تۇردە بايلانىستىرۋ. ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ دامىپ, نىعايۋى امىرلىكتەر كومپانيالارىنا پايدالى بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ەلىمىزدە تەڭىز جانە پورت ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ جونىندەگى Abu Dhabi Ports كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى تولىق قولدايمىن», دەدى ق.توقاەۆ قازاقستان – ءباا ينۆەستيتسيالىق دوڭگەلەك ۇستەلىندە سويلەگەن سوزىندە.
ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ Abu Dhabi Ports Group كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى مۇحاممەد ءال-شاميسيمەن كەزدەستى. وندا كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. Abu Dhabi Ports Group كومپانياسى كاسپي تەڭىزىندەگى تەڭىز جانە پورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتىپ, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويدى.
وسىلايشا, Abu Dhabi Ports كومپانياسى ترانسكاسپي باعىتى بويىنشا ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق بايلانىستى دامىتۋعا اتسالىسپاق. مۇنداي قادام كاسپي ماڭىنداعى پورتتاردى وڭتايلاندىرىپ, جۇك تاسىمالداۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, Abu Dhabi Ports جۇك قابىلداۋ جانە جۇك جونەلتۋ بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك كومپانيالاردىڭ ءبىرى. اشىق دەرەككوزدەردەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ونىڭ جىلدىق تابىسى شامامەن 4 ميلليارد دوللاردان اسادى. سوندىقتان وسىنداي الپاۋىت كورپوراتسيانىڭ قازاقستانعا كەلۋى ەكسپورت سالاسىنا قارقىن بەرۋگە ءتيىس.
بۇدان بولەك, ساپار كەزىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ, عارىش, تەحنولوگيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى. كەزدەسۋ بارىسىندا 9 قۇجاتقا قول قويىلدى. قازاقستان مەن ءباا اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, تاراپتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن, كولىك-لوگيستيكا, قۇرىلىس-دەۆەلوپمەنت جانە حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق سىندى پەرسپەكتيۆالى سالالار بويىنشا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندە ۋاعدالاستى.
