ۇلت بولمىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ سارا جولى

ۇلت ۇستازى مۇراسىنا ۇڭىلگەن سايىن, ونىڭ زامانمەن ۇندەس قىرلارى اشىلا تۇسەدى. وسى جولى دا ءسوز ەتكەلى وتىرعان تاقىرىپتى ەشكىم دە وزەكتى ەمەس دەي الماس دەپ ويلايمىن. بۇل اقاڭنىڭ ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋداعى ونەگەسى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: ء«بىزدىڭ ماقسات – قۋاتتى ەلدىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفور­ما­لاردى جانە سانانى جاڭعىرتۋ ۇدە­رى­سىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بە­يىم­دەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قا­لىپتاستىرۋىمىز قاجەت» دەگەن سوز­دە­رى­نەن تۋىنداعان زامان تالابى دا تۇرتكى بولعانىن ايتىپ وتكەن ابزال.

«بولمىس» ۇعىمىنا تۇسىندىرمە سوز­دىك­تە: «...تۇلا بوي, تۇتاس كەيىپ» دەگەن شا­عىن عانا انىقتاما بەرىلىپتى. ال «ۇلت­تىق بولمىس» دەگەن تىركەس قانداي دا ءبىر ۇلتقا ءتان بولۋعا ءتيىس تۇپكى بەل­گى­لەردى, ەرەكشەلىكتەردى قامتىسا كەرەك. قازاق ۇلتىنا ءتان باستى ەرەكشەلىكتەر – ونىڭ تۋعان ءتىلى, سالت-داستۇرلەرى, قوناق­جاي­لى­لىق, باۋىرمالدىق... تاراتىپ ايتار بولساق, ۇلتتىق بولمىس – ول سەنىڭ انا تىلىڭدە سويلەۋىڭ, كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقۋىڭ, سالت-داستۇرلەردى ۇستانۋىڭ, قازاقشا ءان, جاڭالىقتار تىڭداۋىڭ, ۇلت­تىق نامىستى قورعاۋىڭ, ءتول حالقىڭا ءتان قۇن­دىلىقتاردى ماقتان ەتۋىڭ, تۋعان ەل جەتىس­تىكتەرىن ماقتان ەتىپ, ولقى­لىق­تا­رى­نىڭ ورنىن تولتىرۋعا ۇمتىلۋىڭ, ءتىپتى بانكوماتتان اقشا الۋ الدىندا قازاق ءتىلىن تاڭداۋىڭ...

دەسەك تە, ۇلتتىق بولمىستى ايقىن­داي­­تىن ەڭ باستى كورسەتكىش – انا ءتىلى, انا تىلىمەن جەتكىزىلەتىن ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارعا كوزقاراس. ءيا, قازاقى بولمىس ال­دىمەن انا تىلىمەن ايقىندالادى. نەگە دەسەڭىز, ۇلت ءوزىنىڭ ءتول تىلىمەن عانا ماڭ­گىلىك جاسايدى. بۇل رەتتە ا.بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ ء«تىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى... ءبىزدىڭ زامانىمىز – جازۋ زامانى, جازۋ مەن سويلەسۋ اۋىزبەن سويلەسۋدەن ارتىق دارەجەگە جەتكەن زامان» دەگەن سوزدەرى تىلگە ورالادى. ءسال وزگەرتىپ ايتار بولساق, انا ءتىلى – ادامنىڭ ۇلتتىق بەلگىسىنىڭ زورى.

ءار ازامات ءۇشىن ۇلتتىق بولمىستىڭ قالىپ­تاسۋى الدىمەن ونىڭ – ءوزىن ۇلت وكىلى رەتىندە سەزىنۋىنەن, ۇلتتىڭ بولاشا­عى ءار ازاماتتىڭ وزىنە دە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن جۇرەگىمەن سەزىنۋىنەن باستالىپ, ودان ءارى ەلگە قىزمەت ەتۋدى مۇرات تۇتىپ, وسى جولدا تالماي ءىس-ارە­كەت جاساي بەرۋىمەن بەكي تۇسەدى. اقاڭ ماقسات ەتىپ, دىتتەي زەرتتەگەن, تى­نىم­سىز ىزدەنىس پەن ەڭبەك ناتيجەسىندە, ۇلت يگىلىگىنە اينالعان قۇندىلىقتار ءتول رۋحانياتىمىزدىڭ سارقىلماس كوزى ىسپەتتەس بۇگىندە. ولاي بولسا, ۇلت ۇستازى قانداي باعىتتاردا تەر توگىپ, قانداي قۇندىلىقتارعا جول اشقانىن از-كەم سارالاپ, سول ارقىلى ونىڭ ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى مەن تاعىلىمىن تارقاتىپ كورەلىك:

- بالاعا الدىمەن انا تىلىندە ءبىلىم بەرىلۋىن ۇستانۋى;

- قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ انا تىلىمىزدە زەرت­تەلۋىنە جول اشۋى;

- ۇلت تىلىندە «قازاق» گازەتىن ۇيىم­داس­تىرىپ, قازاق حالقىنىڭ كوكەيكەستى ماسە­لە­لەرىن كوتەرۋى;

- انا تىلىندەگى وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى, قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى;

- قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ۇلتتىق ادەبيەت­تا­نۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى.

وسىلاردىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلتقا قىزمەت ەتۋى­نىڭ ايقىن دالەلدەرى بولىپ سانالادى. ال ۇلت­قا ءمىنسىز قىزمەت ەتۋگە ۇلتتىق بولمى­سى قالىپتاسقان تۇلعا عانا پارمەندى بول­ماق.

قازىرگى جاھاندانۋ ۇردىسىندە قاي ەل بولسىن وزىندىك بەت-بەينەسىن ايقىنداپ, كۇش-قۋاتىن, دامۋ دەڭگەيىن ىلگەرىلەتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان وركەنيەت كو­شىن­دە الدىڭعى شەپتەن كورىنۋگە, جاڭا قا­زاقستان قۇرۋعا ۇمتىلىس جاساپ جات­­قان قازىرگى كەزەڭدە ۇلتتىق قۇن­دى­­لىق­تارىمىزدىڭ قۇلدىراماي, زامان تالابىنا ساي جاڭعى­رىپ, جاندانۋىنا اتسالىسۋ – ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ماق­سات­تارىنىڭ ءبىرى.

بۇل ورايدا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اقاڭنىڭ ونەگەسىنە جۇگىنگەن ابزال. نەگە دەسەڭىز, قازاقتىڭ ۇلتتىعىن ساقتاۋدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنداي ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا ەل تاريحىندا كەمدە-كەم. ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن تانىتقان تاۋ تۇلعا ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن دىڭگەگى – تۋعان ءتىلى دەپ ساناپ, بۇل تۇرعىدا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ول جاس كەزىنەن-اق تۋعان حالقىنىڭ قۇندىلىقتارىنا, ءبىلىم-عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وسىعان قاتىستى ءتۇرلى تاقىرىپتى قاۋزاپ, جازا باستادى. بولاشاق عالىم­نىڭ تىرناقالدى ماقالاسىنىڭ «قازاق­تىڭ ىرىمدارى مەن ماقالدارى» دەگەن تاقىرىپپەن 23 جاسىندا جارىق كورۋى دە ونىڭ ۇلت دۇنيەسىنە ەرتە جاس­تان دەن قويۋىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك («تۋرگايسكايا گازەتا», 1895 جىل 24 قىر­كۇيەك). ۇلتقا دەگەن قۇرمەتى, سۇيىس­پەن­شىلىگى اقاڭنىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىنەن اڭعارىلىپ تۇردى. ايتالىق, ادەيى بۇرمالانىپ, «قىرعىز» اتالىپ كەلگەن حالقىنا ءتول اتاۋىن قاي­تارۋدى كوزدەگەن كوسەمسوزشى ءوزى اشقان گازەتتىڭ اتىن «قازاق» دەپ قويدى. قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قا­لاعان دا ا.بايتۇرسىن ۇلى.

ونىڭ انا تىلىنە قاتىستى زەرتتەۋ­لەرىنىڭ, ۇستانىمدارى مەن تۇجىرىم­دا­رىنىڭ ومىرشەڭدىگى, قازىرگى تالاپتارمەن ۇندەستىگى, ماڭگىلىك ماندىلىگى ۋاقىت وزعان سايىن ايقىندالا تۇسۋدە. سونداي-اق قوعام قايراتكەرى رەتىندە كوتەرگەن ماسەلەلەرى ءباسپاسوز بەتىندە ۇزدىكسىز جاريالانىپ تۇرعانى, باسى بايگەگە تىگىلسە دە, ۇلت مۇددەسى جولىندا تىنىمسىز كۇرەسىپ وتكەنى بارشاعا ايان. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ۇلتتىق بولمىستىڭ قالىپتاسۋىنىڭ, ساقتالۋىنىڭ ءتۇپ قازىعى – انا ءتىلى. انا تىلىندە وقىتۋدىڭ قاجەتتىگىن اقاڭ ء«ار حالىققا كەرەگى – ءوز ءدىنى, ءتىلى, جازۋىنىڭ ساقتالۋى» دەگەن سوزىمەن اڭعارتىپ, ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن: «...مەكتەپتەرىمىزدى تارتىپكە قويۋ, قازاقشا وقۋدى حالىققا تاراتۋ – ءوز مىندەتىمىز», دەپ تۇيىندەيدى.

ۇلتجاندى تۇلعا ايتسە دە انا تىلىندە ءبىلىم الۋدى ءبارى بىردەي قولدامايتىنىنا دا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, بىلايشا جازادى: «قازاق ءتىلى مەن قازاق قارپىمەن وقىت دەپ وتىرعان بالالاردىڭ اتا-اناسى جوق. حالىقتىڭ ءوز تىلىمەن, ءوز قارپىمەن وقىعانىن حاكىمدەر جاقتامايتىن بولعان سوڭ, مۇعالىمدەر ءوز بەتتەرىنەن انا تىلىمەن, ۇلت قارپىنەن باستاپ وقىتامىز دەي قوي­مايدى». بۇل ماسەلە قازىرگى تاڭدا دا, وكىنىشكە قاراي, كۇن تارتىبىنەن تۇسەر ەمەس. بالالاردىڭ قاي مەكتەپكە باراتىنىن شەشەتىن نەگىزىنەن, اتا-انالار. ال ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز بالالارىن ۇلتتىق مەكتەپتەردە وقىتۋعا ق ۇلىقسىز. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىلدان اسسا دا, اقاڭ ايتقانداي, قازاقتار ءالى كۇنگە انا تىلىمەن وقىتامىز دەي قويمايدى! اقاڭنىڭ «ۇلت جۇمىسى – ۇلكەن جۇمىس, ۇلكەن جۇمىسقا كوپ جۇمىسشى كەرەك» دەگەن ءسوزى بار. شىنىندا دا, انا تىلىندە وقىتۋدى ناسيحاتتاۋ تەك جەكەلەگەن تۇل­عالارعا, «قازاق ءتىلى» قوعامىنا عانا ارتىپ قوياتىن شارۋا ەمەس, ول تۇتاس ۇلتتىڭ جۇمىسى. دەمەك بۇل جۇمىسقا ۇلت بولىپ ۇيىسا, جۇمىلا كىرىسەر بولساق, كانەكي.

ا.بايتۇرسىن ۇلى الدىمەن قازاقشا ساۋات اشتىرۋدى مۇرات تۇتىپ, بۇل جولدا تۇڭعىش الىپپە – «وقۋ قۇرالىن» جازدى, ودان سوڭ قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى مەن گرامماتيكالىق قۇرىلىمىن, انا ءتىلىنىڭ ءتول زاڭدىلىقتارىن تالداپ, ءپان رەتىندە وقىتىپ, ۇيرەتۋدى جولعا قويدى, ءسويتىپ, ءۇش بولىمنەن تۇراتىن ء«تىل قۇرالدى» دۇنيەگە كەلتىردى.

ۇلت ۇستازىنىڭ «...قازاقشا دۇرىستاپ حات جازا بىلۋگە 1-2-اق جىل كەرەك. قازاقشا وقۋ دەگەندە مەن وسى كۇنگى مۇسىلمانشا وقىپ جۇرگەن جولمەنەن وقۋدى ايتپايمىن, قازاقتىڭ تىلىمەنەن وقۋدى ايتامىن» دەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. سونداي-اق «باستاۋىش مەكتەپ» ماقالاسىنداعى: «...ءبىزدىڭ ويىمىزشا, باستاۋىش مەكتەپتەر وقۋى قازاق ءۇشىن 5 جىلدىق بولۋى كەرەك. اۋەلگى 3 جىلدا بالالار كىلەڭ قازاقشا, سوڭعى ەكى جىلدا كىلەڭ ورىسشا وقۋى كەرەك» دەگەن سوزدەرى بۇگىندە دە وزەكتى, نەگە دەسەڭىز, ۇلتتىق بولمىستىڭ قالىپتاسۋىندا انا تىلىندە تولىققاندى, تياناقتى ءبىلىم الۋدىڭ ماڭىزى زور.

اقاڭا دەيىن قازاق ءتىلى ماسەلەلەرى ۆ.رادلوۆ, پ.مەليورانسكي, ن.يلمين­سكي, ۆ.گريگورەۆ سىندى عالىمداردىڭ اتسا­لىسۋىمەن وزگە تىلدە قولعا الىنسا, ا.بايتۇرسىن ۇلى انا ءتىلى ماسەلەلەرىن تۋعان تىلىمىزدە زەرتتەدى, قازاق ءتىل ءبىلىمىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ول ۇلت ءتىلىنىڭ تابيعي قالپىن, دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋدى كوزدەدى. بۇل باعىتتاعى العاشقى قادامىن ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق جۇيەسىن زەرتتەۋدەن, دىبىسقا سايكەس الىپپە جاساۋدان باستادى. سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلى ساۋاتتى جازۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. جازۋ ەرەجەلەرىنىڭ تا­لاستى ماسەلەلەرىنە قاتىستى جايتتار­دى قايتا قاراپ, دۇرىس شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن 1924 جىلى ارنايى كوميسسيا قۇرىلعاندا ونىڭ توراعاسى بولىپ ا.بايتۇرسىن ۇلى سايلاندى.

قازاقتا «باسقا ءبىر ءتىلدى ءبىلۋ – باسقادان ءبىر باس بيىك تۇرۋ» دەگەن ماقال بار. ۇلت ۇستازى ءبىر تىلمەن شەكتەلمەي, وزگە ءتىلدى ءبىلۋدى دە قولدادى, بۇل تۋراسىنداعى ويىن بىلايشا بىلدىرەدى: «ورىسشا وقۋ – ورىس قولتىعىندا تۇرعان جۇرتقا كەرەك, كەرەك بولعاندا, قازاقشا وقىعاننىڭ ۇستىنە كەرەك. قازاقشا وقي, جازا بىلگەن سوڭ, شاما كەلسە, ورىسشا دا ءبىلۋ قاجەت». وسى ورايدا ۇلت ۇستازى پىكىرىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى قازىرگى رەفورمالارمەن ۇندەسەتىنىن ايتىپ وتپەسكە بولمايدى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنان مىنا ءبىر جولداردى كەلتىرەلىك: ء«بىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق قازاق تىلىمەن قاتار, ورىس ءتىلىن دە ەركىن مەڭگەرۋى كەرەك. بۇل – ۋاقىت تالابى. مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرىلگەنى دۇرىس. ورىس ءتىلىن دە وقىتۋ كەرەك. ال اعىلشىن ءتىلىن 5-6 سىنىپتاردان باستاپ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن ابزال».

بۇل ايتىلعاندار تولىق بولماسا دا, جۇزەگە اسىرىلا باستادى: بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ قازاق تىلىندە وقيتىن مەكتەپتەردە 1-سىنىپ وقۋشىسى ءبىر عانا ءتىلدى, ياعني قازاق ءتىلىن مەڭگەرەدى. ورىس ءتىلىن 2-سىنىپتان, اعىلشىن ءتىلىن 3-سىنىپتان باستاپ وقىتادى. 1-سىنىپتا 3 ءتىلدى بىردەن مەڭگەرۋ قيىن. ورىس تىلىندە وقيتىن مەكتەپتەردە 1-سىنىپتا ورىس ءتىلى مەن مەملەكەتتىك ءتىل, ال 3-سىنىپتان باس­تاپ اعىلشىن ءتىلى وقىتىلادى.

ۇلت ۇستازى ءبىلىم ساپاسى مۇعالىمنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن مىنا سوزدەرىمەن اڭعارتادى: «جاقسى مۇعالىم مەكتەپكە جان كىرگىزەدى. تارتىپ­پەن جاسالعان وقۋ قۇرالدارىمەن وقىتۋعا تارتىپپەن وقىتا بىلەتىن مۇعالىم كەرەك». وكىنىشكە قاراي, قازاق ءتىلىن وقىتۋ جايى ءالى كۇنگە سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. بۇل تۋرا­­­سىندا سالىستىرمالى پەداگوگيكانىڭ نەگىزىن سالۋشى ا.قۇسايىنوۆ بىلاي دەپ جازادى: «قازاق ءتىلىن وقىتۋ تەوريا­سى مەن ادىستەمەسى ماماندىعى بويىنشا كوپتەگەن ديسسەرتاتسيا قورعالدى. قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءادىسناماسىن جاساۋعا ارنالعان بىردە-ءبىر جۇمىس جوق. قازاق ءتىلىن لينگۆيس­تيكا تۇرعىسىنان وقىتۋ, فونەتيكانى, ورفوگرافيانى وقىتۋ بو­يىنشا جۇ­مىس وتە از. قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەرى مەن پرينتسيپتەرى, ءتىل وقىتۋدا جاڭا قۇ­رال­دار­دى پايدالانۋ جولدارىن ءتۇزۋ, ت.ب. ماسەلەلەرگە ءتيىستى كوڭىل بولىن­بەي كە­لەدى».

مويىنداۋ كەرەك, وقۋ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەتىن ءبىلىم وردالارىندا مەم­لە­كەت­تىك ءتىلدى وقىتۋ ساپاسى, وسىعان وراي ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەي وتىر. بۇعان ءالى كۇنگە ءتىلدى ۇيرەتۋ ادىستە­مە­سىنىڭ قاۋقارسىزدىعىن, قازاق ءتىلى وقۋ­لىق­تارىنىڭ كۇردەلىلىگىن العا تارتامىز. بىراق «مەكتەپتىڭ جۇرەگى» سانالىپ, «مەكتەپكە جان كىرگىزەتىن» باستى تۇلعا – ءپان مۇعالىمىنىڭ ادىسكەرلىك شەبەر­لىگى, كاسىبي الەۋەتى شەشۋشى ءرول اتقا­راتىنىن ەسكەرگىمىز كەلمەيتىن سىڭاي­لى. بۇلاي دەۋىم نەگىزسىز ەمەس, مەنىڭ ارىپ­تەستەرىم اراسىندا وزگە ۇلت بالالارىن قازاق تىلىندە ءتۇسىنىپ سويلەۋگە ۇيرەتە الىپ جۇرگەن پەداگوگتەر بار, الايدا ولاردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. «قىزىقتىرار ۇستاز بولسا, قىزىق­پاي­تىن شاكىرت بولماس» دەمەكشى, ءپان مۇعالىمدەرىنە تىلگە قىزىقتىرۋدا ماق­سات­كەر­لىك, ادىستەمەلىك شەبەرلىك, وزىق تاجىري­بەنى يگەرۋ سىندى قاسيەتتەر جە­تىس­پەيدى. وسى رەتتە, اقاڭداي دانىشپان ارامىزعا ورالار بولسا, ءتىلدى ءتيىمدى وقىتۋدىڭ وزىق ادىستەمەسىن جاساپ بەرەر مە ەدى دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى تۋعان ءتىل ماسەلەلەرىنە دەندەي ەنىپ, ماڭگىلىك ماڭىزدى مۇرا قالدىرعان ۇلى تۇلعانىڭ قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى تاريحىندا دا قالدىرعان ءىزى ىرگەلى دەسەك, ءىرى ايت­قاندىق ەمەس.

وسىلايشا, ۇلتتىق بولمىسىن ءتىل مەن ادەبيەتتانۋ, ءتىلدى وقىتۋ ىلىمىندە كەڭىنەن تانىتقان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەگىن احمەتتانۋشى عالىمدار ءادىل باعالادى. ايتالىق, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءومىرحان ءابديمان ۇلى: «اقاڭ اتقارعان ۇشان-تەڭىز رۋحانيات ىستە­رى­نىڭ ەڭ زورى تۇڭعىش ءتىلشى-عالىم رە­تىندەگى قازاق ءتىل ءبىلىمىن دامىتۋعا قوس­قان ۇلەسى» دەپ جازسا, ۇلت ۇستازىن ۇلىق­تاۋشى رايحان يماحانبەت: «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى تەورەتيك عالىم» دەپ باعالادى. ءسوز جوق, اقاڭ ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن ءبىلىم بەرۋ, ءتىل عىلىمى مەن ادەبيەتى سالالارىن قالىپتاستىرۋدا بارىنشا تانىتا ءبىلدى. دەمەك ءار ازامات ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى اتانىپ, جەكە ماقسات, تىلەكتەرىن ۇلت مۇددەسىمەن ۇشتاستىرا جۇزەگە اسىرار بولسا, ەلدىك بولمىسىمىز نىعايىپ, بەكي تۇسەرى حاق.

بيالاش سۇيىنكينا,

ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى

قوستاناي